# Սպիտակների գերակայություն

**Սպիտակների գերակայություն, սպիտակ գերակայություն** (անգլ.՝ white supremacism), պատկերացումներ և գաղափարներ «սպիտակ» մարդկանց բնական գերազանցության մասին այլ ռասայական խմբերի նկատմամբ, ռասիստական հայեցակարգ, որը հիմնված է ռասայական տեսաբանների տեսությունների վրա, ըստ որի «սպիտակները» գերազանցում են այլ մարդկանց ռասայական հատկանիշներով։ Սպիտակների գերակայությունը բխում է «գիտական ռասիզմի» կեղծ գիտական դոկտրինից և նախկինում հիմք է հանդիսացել եվրոպական գաղութատիրությունն արդարացնող գաղափարախոսության։ Հակառակ ռասիստական հայեցակարգը սևամորթների գերակայությունն է։

Որպես քաղաքական գաղափարախոսություն՝ սպիտակների գերակայությունը պաշտպանում է «սպիտակ» մարդկանց մշակութային, քաղաքական, պատմական և/կամ ինստիտուցիոնալ գերակայությունը։ Նախկինում այս գաղափարախոսությունն իրականացվել է սոցիալ-տնտեսական և իրավական ինստիտուտների միջոցով, ինչպիսիք են անդրատլանտյան ստրուկների առևտուրը, Ջիմ Քրոուի օրենքները Միացյալ Նահանգներում, Սպիտակ Ավստրալիայի քաղաքականությունը 1890-ականներից մինչև 1970-ականների կեսերը և ապարտեիդը Հարավային Աֆրիկայում։

Սպիտակների գերակայությունը ընկած է մի շարք ժամանակակից շարժումների հիմքում, ինչպիսիք են սպիտակ ազգայնականությունը, սպիտակների անջատողականությունը, նեոնացիզմը և քրիստոնեական ինքնության շարժումը։ Միացյալ Նահանգներում սպիտակների գերակայությունը կիսում են Կու Կլուքս Կլանը (ԿԿԿ), Արիական ազգերը և Սպիտակ Արիական Դիմադրություն շարժումը։ «Proud boys» կազմակերպությունը, չնայած իրենց պնդումներին, որ նրանք կապված չեն սպիտակամորթների գերակայության հետ, հետազոտողները նկարագրում են որպես այդպիսին։ Այնպիսի կայքերը, ինչպիսիք են Twitter-ը, Reddit-ը և Stormfront-ը, ինչպես նաև Դոնալդ Թրամփի նախագահական քարոզարշավը, նպաստել են սպիտակամորթների գերակայության նկատմամբ ակտիվության և հետաքրքրության աճին։

Սպիտակների գերակայության տարբեր ուղղություններ տարբեր պատկերացումներ ունեն այն մասին, թե ով է պատկանում «սպիտակներին» և ով է համարվում «սպիտակների» գլխավոր «թշնամիները»։ Սպիտակամորթ գերակայության տարբեր խմբեր բացահայտում են «սպիտակների» ռասայական, էթնիկ, կրոնական և այլ «թշնամիների», որոնք առավել հաճախ ներառում են ենթասահարական աֆրիկացիներին, Ամերիկա մայրցամաքի և օվկիանիայի բնիկ ժողովուրդներին, ասիացիներին, մետիսներին, մերձավորարևելցիներին, հրեաներին, մուսուլմաններին և ԼԳԲՏՔ ներկայացուցիչներին։

Ծայրահեղ աջակողմյան և այլ ծայրամասային գաղափարախոսությունների շատ կողմնակիցներ չեն ճանաչում որպես «սպիտակ» մի շարք էթնիկ խմբերի, հիմնականում եվրոպեոիդ ռասային պատկանող, և իրականում նույնպես որպես «սպիտակ» դասակարգվող (հրեաներ, պարսիկներ, արաբների և Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի էթնիկ խմբերի մեծ մասը, իսպանախոս լատինաամերիկացիները եվրոպեոիդ արտաքինով) մշակութային և կրոնական չափանիշների հիման վրա՝ հակադրելով նրանց մարդաբանական չափանիշներին։ Մի շարք գաղափարախոսություններում «սպիտակ ռասան» նույնացվում է «արիական ռասայի» հետ։

Ակադեմիական դիսկուրսում, հատկապես քննադատական ռասայական տեսության կամ ինտերսեկցիոնալության շրջանակներում, «սպիտակների գերակայություն» եզրույթը կարող է նաև վերաբերել սոցիալական համակարգին, որտեղ «սպիտակ» մարդիկ օգտվում են սոցիալական առավելություններից (արտոնություններից) այլ էթնիկ խմբերի նկատմամբ հավաքական, ինչպես նաև անհատական մակարդակում՝ չնայած ֆորմալ իրավական հավասարությանը։

## Եզրույթ

Հինգ ռասաների կարծրատիպային պատկերում՝ իրենց մշակույթին համապատասխան հագուստով. կենտրոնում «սպիտակ ռասայի» ներկայացուցիչ. 1911 հրատարակություն։
«Սպիտակ գերակայություն» եզրույթն օգտագործվում է ռասայական իշխանության որոշ ակադեմիական ուսումնասիրություններում՝ նկատի ունենալով կառուցվածքային կամ սոցիալական ռասիզմի համակարգ, որը նախապատվությունը տալիս է «սպիտակ» մարդկանց՝ անկախ միջցեղային ատելության առկայությունից կամ բացակայությունից։ Ըստ այս սահմանման՝ սպիտակ ռասայական առավելությունը արտահայտվում է ինչպես կոլեկտիվ, այնպես էլ անհատական մակարդակներում՝ այլ հավասար պայմաններում, այսինքն՝ համեմատելով մարդկանց, որոնք էականորեն չեն տարբերվում, բացառությամբ էթնոռասայական ծագման։ Իրավաբան Ֆրենսիս Լի Էնսլին այս սահմանումը բացատրում է հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Սպիտակ գերակայություն» ասելով՝ ես նկատի չունեմ միայն գիտակցված ռասիզմը սպիտակամորթների գերակայությանը կողմնակից ատելության խմբերի կողմից։ Խոսքս վերաբերում է քաղաքական, տնտեսական և մշակութային համակարգին, որտեղ սպիտակամորթները ճնշող մեծամասնությամբ վերահսկում են իշխանությունը և նյութական ռեսուրսները, և որտեղ սպիտակների գերազանցության և իրավունքների մասին գիտակցված և ոչ գիտակցված համոզմունքները լայնորեն տարածված են, իսկ հարաբերությունները, որոնք կառուցված են սպիտակների գերակայության և «ոչ սպիտակների» ենթակայության վրա, ամեն օր վերարտադրվում են սոցիալական ինստիտուտների և հասարակական վերաբերմունքի լայն շրջանակում։ |  |

Այս և նմանատիպ սահմանումները կիսում են այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Չարլզ Միլսը, Գլորիա Ուոթկինսը /Բել հուքս/, Դեյվիդ Գիլբորնը, Ջեսի Դենիելսը և Նիլի Ֆուլեր կրտսերը, ինչպես նաև լայնորեն օգտագործվում են քննադատական ռասայական տեսության և ինտերսեկցիոնալ ֆեմինիզմի մեջ։ Որոշ հակառասիստական մանկավարժներ, ինչպիսիք են Բետիտա Մարտինեսը և Challenging White Supremacy սեմինարի մասնակիցները, նույնպես օգտագործում են «սպիտակ գերակայություն» եզրույթը այս իմաստով։ Եզրույթն արտահայտում է պատմական շարունակականությունը սպիտակների բացահայտ գերակայության դարաշրջանի, նախկինում գոյություն ունեցող քաղաքացիական իրավունքների շարժման և Միացյալ Նահանգներում գործող ռասայական ուժային կառուցվածքի միջև։ Նա նաև արտահայտում է կառուցվածքային ռասիզմի ինտուիտիվ ազդեցությունը «սադրիչ և բռնի» լեզվի միջոցով, որը ռասիզմը բնութագրում է որպես «անխիղճ, գլոբալ, համակարգային և հաստատուն»։ Հետազոտողները կարող են նախընտրել «սպիտակ գերակայություն» եզրույթը, քան «ռասիզմ» եզրույթը, քանի որ առաջինը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ռասիստական հույզերը «սպիտակների» ռասայական առավելություններից կամ արտոնություններից։ Լեզվի և ռասայական հարաբերությունների փորձագետ Ջոն Մաքուորթերը բացատրում է «ռասիզմ» եզրույթի աստիճանաբար փոխարինումը «սպիտակ գերակայություն» եզրույթով` ասելով, որ «էֆեկտիվ եզրույթները թարմացման կարիք ունեն, հատկապես, երբ դրանք շատ են օգտագործվում»՝ զուգահեռ անցկացնելով «շովինիստ» եզրույթները «սեքսիստականով» փոխարինելու հետ։

Այլ գրողներ քննադատել են ձախակողմյան ակտիվիստների շրջանում «սպիտակ գերակայություն» տերմինի ժողովրդականության աճը՝ որպես հակաարդյունավետ։ Ջոն ՄաքՎորթերը եզրույթի նոր ենթատեքստերը համարում է շեղում դրա ընդհանուր ընդունված իմաստից՝ ոչ այդքան ծայրահեղ հարցեր լուսաբանելու համար։ Արդյունքում եզրույթն արժեզրկվում է, ինչը կարող է խանգարել արդյունավետ քննարկմանը։ Քաղաքական մեկնաբան Քևին Դրամը եզրույթի աճող ժողովրդականությունը վերագրում է լրագրող Թա-Նեհիսի Քոութսի կողմից այն հաճախակի օգտագործելուն և այն բնութագրում է որպես «սարսափելի տարօրինակություն», որը չի կարողանում փոխանցել անհրաժեշտ նրբերանգը։ Drum-ը կարծում է, որ այս եզրույթը պետք է օգտագործվի միայն նկարագրելու նրանց, ովքեր հավատում են սպիտակների բնական գերազանցությանը սևամորթների նկատմամբ, և չպետք է օգտագործվի ավելի քիչ բացահայտ ռասիստական համոզմունքներ կամ գործողություններ նկարագրելու համար։ Համակարգային ռասիզմին մատնանշելու եզրույթի ակադեմիական օգտագործումը քննադատության է ենթարկվել լրագրող Քոնոր Ֆրիդերսդորֆի կողմից լայն հանրության համար առաջացած շփոթության համար, քանի որ այն տարբերվում է բառարանային ավելի ընդհանուր սահմանումից. նա պնդում է, որ այս ընդլայնված իմաստը կարող է օտարել նրանց, ում մտադիր են համոզել։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Шнирельман, Виктор Александрович* Арийский миф в современном мире / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М.: Новое литературное обозрение, 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас»).
* Brooks, Michael E. and Fitrakis, Robert (2021). *A History of Hate in Ohio: Then and Now.* The Ohio State University Press. 978-0814258002
* (2003) . Zed Books. 9781842772195 1842772198
* Dobratz, Betty A. and Shanks-Meile, Stephanie (2000) *«White Power, White Pride!»: The White Separatist Movement in the United States*. Johns Hopkins University Press. 978-0-8018-6537-4
* MacCann, Donnarae (2000) *White Supremacy in Children’s Literature: Characterizations of African Americans, 1830—1900*. New York: Routledge. 9780415928908
* *The Discipline of Western Supremacy: Modes of Foreign Relations and Political Economy, Volume III*, Pluto Press, 2014, 9780745323183