Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Հրաձգություն Քրայստչերչի մզկիթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Հրաձգություն Քրայստչերչի մզկիթում  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | ահաբեկչական ակտ, զանգվածային սպանություն և livestreamed crime? |
| Երկիր |  Նոր Զելանդիա |
| Գրոհի վայր | Christchurch City? |
| Տեղադրանք | Քրայսթչորչ, Քանթերբերիի շրջան, Ալ Նուր մզկիթ և Լինվուդ իսլամական կենտրոն |
| Գրոհի նպատակ | Ալ Նուր մզկիթ և Լինվուդ իսլամական կենտրոն |
| Տարեթիվ | մարտի 15, 2019 |
| Զենք | military-style semi-automatic?, հրացան, bolt-action rifle?, car bomb?, AR-15–style rifle?, Mossberg 930?, Remington Model 870? և .357 Magnum? |
| Զոհվածներ | 51 մարդ |
| Վիրավորներ | 40 |
| Ահաբեկիչների քանակ | 1 |
| Կասկածյալ | Բրենթոն Տարանտ (Brenton Tarrant) |
|  Christchurch mosque shootings Վիքիպահեստում |

**Հրաձգություն Քրայստչերչի մզկիթում**, ահաբեկչական գործողություն Նոր Զելանդիայի Քրայստչերչ քաղաքի Ալ Նուր մզկիթում և Լինվուդ մուսուլմանական կենտրոնում, որը տեղի է ունեցել 2019 թվականի մարտի 15-ին, տեղական ժամանակով 13։40-ին։ Հրաձգության հետևանքով զոհվել է առնվազն 51 մարդ, ևս 40-ը վիրավորվել են։ Ոստիկանությունը նաև հաստատել է, որ նրանք հայտնաբերել են շարժական ռումբ, որը հաջողությամբ վնասազերծվել է։ Սա 1997 թվականից հետո Նոր Զելանդիայում առաջին զանգվածային հրաձգությունն է։

Ահաբեկչության մեջ մեղադրվում է երեք անձ, որոնցից մեկը՝ 28-ամյա ավստրալիացին հայտնաբերվել է։ Նա իր տեսաուղերձում ցուցադրել է նեոնացիստական սև արև և սպիտակ ազգայնականների 14/88 կարգախոսը։

## Ահաբեկչություն

Մզկիթի վրա հարձակումը տեղի է ունեցել ուրբաթօրյա աղոթքի ժամանակ։ Հրազենով զինված անձինք ներխուժել են մզկիթներ և անկանոն կրակ բացել հավատացյալների վրա։

## Մանրամասներ

Ահաբեկիչներից մեկի ինքնաձիգի պահունակի վրա, տարբեր ժամանակների մուսուլմանների դեմ քրիստոնյաների տարած հաղթանակները թվարկող գրություններ են եղել՝ որոնք հիշատակել են սերբ՝ Միլոշ Օբիլիչի հաղթական ճակատամարտը, 1683 թվականի Օսմանյան կայսրության առաջխաղացումը կանգնեցրած ճակատամարտը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի Սարիղամիշի ճակատամարտը։ Գրությունները տարբեր լեզուներով են եղել, որոնցից վերջինը արված է հայերեն։

## Միջազգային արձագանք

* Ավստրալիայի վարչապետ Սքոթ Ջոն Մորիսոնն աջակցություն է հայտնել Նոր Զելանդիային և դատապարտել կրակոցները որպես «բռնի, ծայրահեղական, աջակողմյան ահաբեկչական հարձակում»։ Նա հաստատել է, որ հարձակման առթիվ ձերբակալվել է մի ավստրալիացի։
* Եվրոպայի Խորհուրդը դատապարտել է հարձակումը և հայտնել իր ցավակցությունները։
* Շատ երկրներ ՝ Բանգլադեշը, Գերմանիան, Մալայզիան, Պակիստանը, Շոտլանդիան, Իսպանիան, Թուրքիան, Ռուսաստանը ցավակցել և դատապարտել են ահաբեկչությունը, որակավորել են այն իսլամաֆոբիա։
* Միացյալ Թագավորթյան վարչապետ Թերեզա Մեյը դատապարտել է կրակոցները և իր աջակցությունն է հայտնել զոհերի ընտանիքներին։
* Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ցավակցական հեռագիր է հղել Նոր Զելանդիայի վարչապետ Ջասինդա Արդեռնին Վելինգթոնին։

## Ծանոթագրություններ
# Զանգվածային սպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատինի զանգվածային սպանության զոհերի դիերի արտաշիրմում
**Զանգվածային սպանություն**, մեծ քանակով մարդկանց սպանություն (հաճախ անզեն մարդկանց), որը կատարվել է կարճ ժամանակահատվածում։ Կարող է լինել ահաբեկման և անգամ ցեղասպանության քաղաքականության գործիք, սակայն նաև կարող է կատարվել մարդկանց կողմից, ովքեր հոգեկան խանգարումներ ունեն կամ աֆեկտի վիճակում են եղել։

Զանգվածային սպանությունը, որը կատարվել է զինված էքստրեմիստների խմբի կամ պետական ուժային կառուցվածքների կողմից որևէ էթնոռելիգիական խմբի նկատմամբ։ Այն հաճախ կատարվում է մեկ տեղում, որտեղ մեկ կամ ավել մարդ սպանում են մի խումբ մարդկանց։

## Զինված ուժերում

Քանի որ զենքերը մատչելի են զինծառայողների համար, փակ բանակային կոլեկտիվում վատ հարաբերությունների պատճառով ժամանակ առ ժամանակ զանգվածային սպանություններ են լինում։ Այդպիսի դեպքերի պատճառներ կարող են հանդիսանալ ծաղրանքները և նվաստացումները ուրիշ զինվորների կողմից։

## Զանգվածային սպանություններ ԱՄՆ-ում

ԱՄՆ-ում զանգվածային սպանությունները կարող են յուրահատուկ «killing spree» ձև ընդունել, երբ կարճ ժամանակահատվածում մի մարդ տարբեր տեղերում մի քանի սպանություններ է գործում։ Հաճախ հաղորդվում է զենքերի օգտագործմամբ զանգվածային սպանությունների մասին։

2014 թվականի հոկտեմբերին Հարվարդի համալսարանի հետազոտողները հայտնել են, որ վերջին երեք տարիների ընթացքում ԱՄՆ-ում զանգվածային սպանությունների քանակը ավելացել է, և 2011 թվականից զանգվածային սպանությունների քանակը երեք անգամ ավելացել է, և տեղի է ունենում ամեն 64 օր։

Ամենախոշոր զանգվածային սպանությունները ԱՄՆ-ի պատմության մեջ․ Լաս Վեգասում (2017, 58 սպանված, մոտ 500 վիրավորներ), Օռլանդոյում (2016, 49 սպանված, մոտ 50 վիրավորներ), «Սենդի Հուք» դպրոցում (2012, 27 սպանված) և այլն։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Դևիդ Լեսթեր* Զանգվածային սպանություն․ 21-րդ դարի դժբախտություն. — Nova Publishers, 2004. — 160 с. — ISBN 9781590339299
* *Գրանտ Դյու* Զանգվածային սպանություն ԱՄՆ-ում․ Պատմություն. — McFarland, 2014-10-16. — 220 с. — ISBN 9781476604732

## Արտաքին հղումներ

* Զանգվածային սպանություններ 2000–ից 2012 թվականը

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Զանգվածային սպանություն» հոդվածին։ |
# Սաբոտաժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի ամերիկյան պաստառ, որն օգտագործվել է մարդկանց իրազեկելու համար, թե ինչ պետք է անել, եթե նրանք կասկածում են սաբոտաժ։
**Սաբոտաժ** կամ **Նենգադուլ** (ֆրանսերեն՝ sabotage՝ փայտե կոշիկներով (սաբո) թխթխկացնել), որոշակի պարտականությունների դիտավորյալ չկատարումը կամ անփույթ կատարումը։

Աշխատանքի վայրում սաբոտաժն արդյունավետության դիտավորյալ իջեցնումն է՝ աշխատանքային պայմաններում որոշ փոփոխությունների հասնելու նպատակով։ Այն անձը, որը ներգրավված է սաբոտաժի մեջ, կոչվում է սաբոտաժավոր (վնասարար)։ Վերջիններս փորձում են թաքցնել իրենց ինքնությունը՝ ելնելով իրենց գործողությունների հետևանքներից։

Վիճակի ցանկացած անբացատրելի վատթարացումը կարող է դիտարկվել որպես սաբոտաժ։ Սաբոտաժը երբեմն անվանում են միջամտություն, չար կատակ և այլն, որպեսզի խուսափեն սաբոտաժին հաջորդող իրավական պատասխանատվությունից։

## Անվան ծագում

«Սաբոտաժ» բառն առաջացել է 19-րդ դարի սկզբին ֆրանսերեն «sabotage» բառից։ Երբեմն ասվում է, որ որոշ բանվորներ իրենց սաբոները շպրտում էին սարքավորումների մեջ՝ դրանք վնասելու նպատակով, սակայն այս կարծիքը ընդունված չէ ծագումնաբանների շրջանում։

Ֆրանսալեզու գրականությունում այս բառն առաջին անգամ օգտագործվել է 1808 թվականին Դ'Օտելի (D'Hautel) «Dictionnaire du Bas-Langage ou manières de parler usitées parmi le peuple» բառարանում։

«Սաբոտաժել» բառն օգտագործվել է 1873-1874 թվականներին Էմիլ Լիտրեի «Ֆրանսերեն բառարան»-ում (Dictionnaire de la langue française)։ Սակայն այն «դիտավորյալ կամ չարակամ վնաս հասցնել սեփականությանը» կամ «դանդաղ աշխատել» իմաստով իսկապես սկսել է օգտագործվել 19-րդ դարի վերջին։ 1897 թվականին հայտնի սինդիկատոր և անարխիստ Էմիլ Պուժեն իր «Le Père Peinard» ամսագրում գրել է․ «action de saboter un travail» (աշխատանքը սաբոտաժելու գործողություն), իսկ 1911 թվականին՝ «Le Sabotage» («Սաբոտաժ») անվամբ գիրքը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Office of Strategic Services Simple Sabotage Manual
* News, accounts and articles on workplace sabotage and organising – Sabotage, employee theft, strikes, etc.
* Ecodefense: A Field Guide to Monkeywrenching
* Article on malicious railroad sabotage
* Elizabeth Gurley Flinn, Sabotage, the conscious withdrawal of the workers' industrial efficiency Արխիվացված 2007-08-07 Wayback Machine
* Aadu Jogiaas: Disturbing soviet transmissions in August 1991. Արխիվացված 2011-11-14 Wayback Machine
* «The Tallinn Cables, A GLIMPSE INTO TALLINN'S SECRET HISTORY OF ESPIONAGE, Lonely Planet Magazine, December 2011». Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 21-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սաբոտաժ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 107)։*  |
# Աշխարհագրական կոորդինատներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոորդինատային գնդաձև
**Աշխարհագրական կոորդինատներով** (լատ․՝ co (cum)՝ «համատեղ» և ordinatus՝ «կարգավորված», «որոշված») որոշում են երկրի մակերևույթի, կամ ավելի լայն իմաստով աշխարհագրական թաղանթի որևէ կետի դիրքը։

Աշխարհագրական կոորդինատները որոշվում են գնդաձև սկզբունքով։ Համանման կոորդինատները են օգտագործվում նաև այլ մոլորակների, ինչպես նաև երկնոլորտի համար։

## Լայնություն և երկայնություն

Աշխարհագրական լայնությունը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , չափվում է այն անկյունով, որ կազմում է տվյալ կետով անցնող ուղղաձիգ գիծը հասարակածի հարթության հետ (MCN)։ Լայնությունները հաշվում են 0°-ից մինչև 90°, հասարակածից հյուսիս և հարավ։

Երկայնությունը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , չափվում է այն անկյունով, որ կազմում է տվյալ կետի միջօրեականի հարթությունը պայմանականորեն ընդունված սկզբնական («առաջին», «զրոյական») միջօրեականի հարթության հետ (OCN)։ Սկզբնական միջօրեականից արևելք 0°-ից մինչև 180° գտնվող երկայնությունները կոչվում են արևելյան, արևմուտք գտնվողները՝ արևմտյան։ Նախկինում ընդունված էին տարբեր սկզբնական միջօրեականներ։

1884 թվականից, միջազգային համաձայնությամբ, որպես սկզբնական միջօրեական ընդունված է Գրինվիչի միջօրեականը (Լոնդոն)։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 594)։*  |
# Բնակչության խտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիր մոլորակի բնակչության խտությունը (1994 թվական)
**Բնակչության խտություն** տարածքի բնակեցվածության աստիճանն արտահայտող ցուցանիշ, որը հաշվում են բնակչության թվի և տարածքի հարաբերությամբ։ Այլ կերպ ասած՝ այդ ցուցանիշը արտահայտում է մարդկանց միջին թիվը տարածքի 1 կմ² հաշվով, այդ իսկ պատճառով անվանում են *բնակչության միջին խտություն*։ Երբեմն հաշվարկում են նաև խտությունն ավելի իրականորեն արտահայտող ցուցանիշներ՝ 1 կմ² միայն բնակեցված տարածքի կամ էլ՝ օգտագործվող վարելահողի հաշվով։

## Առավել խիտ բնակեցված երկրներ և տարածքներ

Ըստ 2013 թվականի տվյալների.

* Բանգլադեշ — 1087 կմ²
* Պաղեստին — 734 կմ²
* Չինաստանի Հանրապետություն — 649 կմ²
* Հարավային Կորեա — 505 կմ²
* Լիբանան — 464 կմ²
* Ռուանդա — 422 կմ²
* Պուերտո Ռիկո — 410 կմ²
* Նիդեռլանդներ — 404 կմ²
* Բուրունդի — 391 կմ²
* Հնդկաստան — 388 կմ²
* Հայիթի — 376 կմ²
* Բելգիա — 366 կմ²
* Իսրայել — 364 կմ²
* Ճապոնիա — 337 կմ²

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

Ա. Պ. Կուզնեցով, Լ. Ե. Սավելյեվա, Վ. Պ. Դրոնով. Աշխարհագրություն. Երկիրը և մարդը, 7 դասարան — Մ.։ Հրատարակչություն, 2008. — С. 42-43. — 175 с. — ISBN 978-5-09=020084-4.
# UTC-5

| UTC-5 Այժմ այս գոտում՝ 21 անց 8 է (թարմացնել) |
| --- |
| UTC-5 ժամային գոտու տեղագրություն՝      UTC-5 ձմեռը հյուսիսային կիսագնդում / ամառը հարավային կիսագնդում     UTC-5 ամառը հյուսիսային կիսագնդում / ձմեռը հարավային կիսագնդում     UTC-5 ամբողջ տարվա ընթացքում     UTC-5 ծովային գոտիներում     Ցամաքը UTC-5 գոտուց դուրս     Ծովային գոտիներ UTC-5 գոտուց դուրս |
| Նշումներ |
| Նշումներ | EST |
| Կոդ | U |
| Տեղագրություն |
| Տեղաշարժ UTC-ից | -5 ժ. |
| Համարժեք երկայնք | 120 ա.ե. |
| Վիճակագրություն |
| Օգտագործման տարածք | մոտ 950 000 կմ² |
| Բնակչություն | մոտ 44 000 000 մարդ |
| Խտություն | մոտ 46 մարդ/կմ² |

**UTC-5**, ժամային գոտի, որում ժամանակը 5 ժամով ետ է ընկնում UTC-ից։

## Ամբողջ տարվա ընթացքում

* Կանադա Սաութհեմփթոն կղզի
* Մեքսիկա Կինտանա Ռոո
* Հայիթի
* Միացյալ Թագավորություն (Կայմանյան կղզիներ)
* Ճամայկա
* Պանամա
* Կոլումբիա
* Էկվադոր (մայրցամաքային մաս)
* Պերու

## Ձմռանը հյուսիսային կիսագնդում

* Կանադա (Նունավուտ, Քվեբեկ, Օնտարիո)
* ԱՄՆ
	+ Մեն
	+ Նյու Հեմփշիր
	+ Վերմոնտ
	+ Մասսաչուսեթս
	+ Ռոդ-Այլենդ
	+ Կոնեկտիկուտ
	+ Նյու-Յորք
	+ Նյու Ջերսի
	+ Դելավեր
	+ Կոլումբիա
	+ Մերիլենդ
	+ Փենսիլվանիա
	+ Օհայո
	+ Միչիգան (մեծ մասը)
	+ Ինդիանա (մեծ մասը)
	+ Կենտուկի (արևելյան մասը)
	+ Արևմտյան Վիրջինիա
	+ Վիրջինիա
	+ Թենեսի (արևելյան մասը)
	+ Հյուսիսային Կարոլինա
	+ Հարավային Կարոլինա
	+ Ջորջիա
	+ Ֆլորիդա (մեծ մասը)
* Բահամներ
* Կուբա
* Միացյալ Թագավորություն Թերքս և Քայքոս կղզիներ

## Ամռանը հյուսիսային կիսագնդում

* Կանադա (Մանիտոբա, Նունավուտ (կենտրոնական մասը), Օնտարիո (արևմտյան մաս))
* ԱՄՆ:
	+ Այովա
	+ Ալաբամա
	+ Արկանզաս
	+ Վիսկոնսին
	+ Իլինոյս
	+ Լուիզիանա
	+ Մինեսոտա
	+ Միսիսիպի
	+ Միսուրի
	+ Օկլահոմա
	+ Կանզաս (մեծ մասը))
	+ Նեբրասկա (մեծ մասը)
	+ Հյուսիսային Դակոտա (մեծ մասը)
	+ Թենեսի (մեծ մասը)
	+ Տեխաս (մեծ մասը)
	+ Հարավային Դակոտա (մեծ մասը)
	+ Ինդիանա (արևմտյան մասը)
	+ Կենտուկի (արևմտյան մասը)
	+ Միչիգան (արևմտյան մասը)
	+ Ֆլորիդա (արևմտյան մասը)
* Մեքսիկա (երկրի արևելքը և կենտրոնը)

## Ամռանը հարավային կիսագնդում

* Չիլի (Վալպարիսո, Զատկի կղզի)

## Արտաքին հղումներ

* UTC-5 գոտում գտնվող քաղաքներ
# UTC-4[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| UTC-4 Այժմ այս գոտում՝ 22 անց 47 է (թարմացնել) |
| --- |
| UTC-4 ժամային գոտու տեղագրություն՝      UTC-4 ձմեռը հյուսիսային կիսագնդում / ամառը հարավային կիսագնդում     UTC-4 ամառը հյուսիսային կիսագնդում / ձմեռը հարավային կիսագնդում     UTC-4 ամբողջ տարվա ընթացքում     UTC-4 ծովային գոտիներում     Ցամաքը UTC-4 գոտուց դուրս     Ծովային գոտիներ UTC-4 գոտուց դուրս |
| Նշումներ |
| Կոդ |  |
| Տեղագրություն |
| Տեղաշարժ UTC-ից | -4 ժ. |
| Համարժեք երկայնք |  |
| Վիճակագրություն |

**UTC-4**, ժամային գոտի, որում ժամանակը 4 ժամով ետ է ընկնում UTC-ից։

## Ամբողջ տարվա ընթացքում

* Կանադա (Քվեբեկ, 63° արևմտյան երկայնության միջորեականից արևելք)
* Միացյալ Թագավորություն (Բրիտանական Վիրջինյան կղզիներ)
* Միացյալ Թագավորություն (Անգիլիա)
* Միացյալ Թագավորություն (Մոնտսերատ)
* Դոմինիկյան Հանրապետություն
* ԱՄՆ (Պուերտո Ռիկո)
* ԱՄՆ (Ամերիկյան Վիրջինյան կղզիներ)
* Անտիգուա և Բարբուդա
* Սենթ Քիթս և Նևիս
* Ֆրանսիա (Գվադելուպա)
* Ֆրանսիա (Մարտինիկա)
* Ֆրանսիա (Սենթ Մարտեն)
* Ֆրանսիա (Սուրբ Բարդուղիմեոսի կղզի)
* Դոմինիկա
* Սենտ Լյուսիա
* Բարբադոս
* Սենտ Վինսենթ և Գրենադիններ
* Գրենադա
* Նիդերլանդներ (Արուբա, Կյուրասաո, Սինթ Մաարտեն, Կարիբյան Նիդերլանդներ)
* Տրինիդադ և Տոբագո
* Գայանա
* Բրազիլիա (Ռորայմա, Ամազոնաս, Ակրի, Ռոնդոնիա)
* Բոլիվիա
* Վենեսուելա

## Ձմռանը հյուսիսային կիսագնդում

* Գրենլանդիա (Հեյս թերակղզի)
* Կանադա (Նյուֆաունդլենդ և Լաբրադոր, Նյու Բրանսուիկ, Արքայազն Էդուարդի կղզի, Նոր Շոտլանդիա)
* Միացյալ Թագավորություն (Բերմուդներ)

## Ձմռանը հարավային կիսագնդում

* Բրազիլիա (Մատու Գրոսու, Մատու Գրոսու դու Սուլ
* Պարագվայ
* Չիլի (ամբողջը առանց Զատկի կղզի նահանգից)
* Արգենտինա (Սան Լուիս)
* Միացյալ Թագավորություն (Ֆոլկլենդյան կղզիներ)

## Ամռանը հյուսիսային կիսագնդում

* Կանադա (Նունավուտ, Քվեբեկ, Օնտարիո)
* ԱՄՆ
	+ Մեն
	+ Նյու Հեմփշիր
	+ Վերմոնտ
	+ Մասսաչուսեթս
	+ Ռոդ-Այլենդ
	+ Կոնեկտիկուտ
	+ Նյու-Յորք
	+ Նյու Ջերսի
	+ Դելավեր
	+ Կոլումբիա
	+ Մերիլենդ
	+ Փենսիլվանիա
	+ Օհայո
	+ Միչիգան (մեծ մասը)
	+ Ինդիանա (մեծ մասը)
	+ Կենտուկի (արևելյան մասը)
	+ Արևմտյան Վիրջինիա
	+ Վիրջինիա
	+ Թենեսի (արևելյան մասը)
	+ Հյուսիսային Կարոլինա
	+ Հարավային Կարոլինա
	+ Ջորջիա
	+ Ֆլորիդա (մեծ մասը)
* Բահամներ
* Կուբա
* Միացյալ Թագավորություն Թերքս և Քայքոս կղզիներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* UTC-4 գոտում գտնվող քաղաքներ
# Աշխարհագրական անունների ինֆորմացիոն համակարգ

**Աշխարհագրական անունների ինֆորմացիոն համակարգ** (անգլ.՝ **Geographic Names Information System**, **GNIS**), տվյալների բազա, որը պարունակում է ԱՄՆ-ում և նրա ենթակայության տակ գտնվող տարածքներում առկա ավելի քան երկու միլիոն ֆիզիկական և մշակութային օբյեկտների անվանուններ և ինֆորմացիա դրանց մասին։ Աշխարհագրական տեղեկատու է։ Աշխարհագրական անունների ինֆորմացիոն համակարգը մշակվել է ԱՄՆ-ի երկրաբանական ծառայության կողմից, որը համագործակցել է աշխարհագրական անունների ամերիկյան խորհրդի հետ, որպեսզի ստանդարտացվեն օբյեկտների անվանումները։

Տվյալների բազան համակարգի մի մասն է, որը ներառում է տեղագրական քարտեզների և մատենագիտական հղումների անվանուններ։ Այն պարունակում է գրքերի և պատմական քարտեզների անուններ, որոնք հաստատում են, որ օբյեկտը ժամանակին ունեցել է որոշակի անվանում։ Գրանցված են նաև այլ անվանումներ՝ պաշտոնական դաշնային անվանումների այլընտրանքային տարբերակները։ Տվյալների այս բազայից գրառումները երբեք չեն ջնջվում, բացառությամբ ակնհայտ կրկնօրինակումների։

## Անվանումների փոփոխություններ

Աշխարհագրական անունների ինֆորմացիոն համակարգն ընդունում է առաջարկներ ԱՄՆ աշխարհագրական օբյեկտներին անվանումների շնորհման կամ փոփոխման վերաբերյալ։ Ցանկացած մարդ կարող է այդ կապակցությամբ առաջարկ ներկայացնել կազմակերպության կայքում և ծանոթանալ նման գործողության կողմնակիցների և հակառակորդների հիմնավորումներին։

## ՏԵս նաև

* Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի օր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, National Mapping Division, *Digital Gazeteer: Users Manual,* (Reston, Virginia: U.S. Geological Survey, 1994).
* Least Heat Moon, William, *Blue Highways: A Journey Into America*, (Boston: Little Brown and Company, 1982). ISBN 0-316-35329-9
* Jouris, David, *All Over The Map*, (Berkeley, California: Ten Speed Press, 1994.) ISBN 0-89815-649-1
* Report: "Countries, Dependencies, Areas Of Special Sovereignty, And Their Principal Administrative Divisions, " Federal Information Processing Standards, FIPS 10-4. Standard was withdrawn in September 2008, See Federal Register Notice: Vol. 73, No. 170, page 51276 (September 2, 2008)
* Report: "Principles, Policies, and Procedures: Domestic Geographic Names, " U.S. Board on Geographic Names, 1997.
* *U.S. Postal Service Publication 28*, November 2000.

## Արտաքին հղումներ

* Сайт U.S. Board on Geographic Names
* Сайт GNIS
* Предложения от общественности Արխիվացված 2021-02-19 Wayback Machine
# Բռնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կողպեքված ատրճանակի քանդակ՝ եբրայերեն «ո՛չ բռնությանը» մակագրությամբ։ Քանդակը գտնվում է Իսրայելի Պետահ Տիկվա քաղաքում։
**Բռնություն**, **ագրեսիա**, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը բռնությունը սահմանում է որպես «Ֆիզիկական ուժի կամ իշխանության (լիազորություն, դիրք) դիտավորյալ կիրառումը կամ կիրառման սպառնալը որևէ անձի, անձանց խմբի կամ հանրության նկատմամբ, որը հանգեցնում է կամ մեծ հավանականությամբ կարող է հանգեցնել մարմնական վնասվածքների, զրկանքի, մահվան, հոգեբանական վնասի կամ զարգացման խանգարումների»։ Այս սահմանումը կապում է կանխամտադրությունը գործողության իրականացման հետ՝ անկախ գործողության հետևանքներից։

## Ոչ ֆիզիկական բռնություն

Բռնությունը ակնհայտ ֆիզիկական բռնության հետ մեկտեղ նաև ընդգրկում է իշխանությունից առաջացող այնպիսի գործողությունները, որոնցից են սպառնումը և վախեցնումը, անտեսումը և բացասումը։ Բռնության հետևանքները կարող են լինել տարատեսակ, և ոչ միայն մարմնական վնասվածքների տեսքով։ Օրինակ կանանց, երեխաների և մեծահասակների նկատմամբ բռնությունը կարող է բերել ֆիզիկական, հոգեբանական և հասարակական խնդիրների, որոնք միշտ չէ, որ արտահայտվում են մարմնական վնասվածքներով, անընդունակությամբ կամ մահով։ Հետևանքները կարող են լինել անմիջական կամ թաքնված և կարող են տևել տարիներ առաջին բռնությունից հետո։ Այս պատճառով բռնության միայն վնասվածքներով և մահով պայմանավորված սահմանումը սահմանափակում է բռնության ամբողջական հետևանքների ըմբռնումը։

## Դասակարգումը

Սովորաբար առանձնացվում է բռնության 3 լայն կատեգորիա՝ ըստ բռնության կատարողների և զոհերի՝

1. Ինքնավնասում,
2. Միջանձնային բռնություն,
3. Կոլեկտիվ բռնություն,

և 4 հիմնական տեսակ՝ ըստ արարքի տիպի (բնույթի)՝

* Ֆիզիկական,
* Սեռական,
* Հոգեբանական,
* Անտեսում։

Վերոնշյալների շրջանակում էլ դասակարգվում են բռնության բոլոր ձևերը։

## Տես նաև

* ընտանեկան բռնություն
* տնտեսական բռնություն

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 541)։*  |
# Հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1830 թվականի Բելգիական հեղափոխության պատկեր
**Հեղափոխություն**, հիմնաքարային փոփոխություն ուժի կամ կազմակերպչական կառուցվածքների մեջ, որը տեղի է ունենում համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում։ Արիստոտելը բնութագրում է քաղաքական հեղափոխության երկու ձև․

1․ Ամբողջական անցում մի սահմանադրությունից մյուսին,

2․ Գոյություն ունեցող սահմանադրության բարեփոխում

Հեղափոխություններ տեղի են ունեցել բազմաթիվ անգամներ մարդկության պատմության ընթացքում և տարբերվում են իրարից իրագործման մեթոդներով, տևողությամբ և առաջ տանող գաղափարախոսությամբ։ Դրանց արդյունքները ներառում են գլոբալ փոփոխություններ մշակույթում, տնտեսությունում և սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքներում։

Վաճառականները վիճարկում են հեղփոխություն եզրույթի ներառունության սահմանները՝ դասակարգելով, թե ինչն է հեղափոխություն, և ինչը՝ ոչ։ Հեղափոխությունների վաղ ուսումնասիրությունները դիտարկում էին Եվրոպայի պատմությունը հոգեբանության տեսանկյունից, սակայն առավել նորարար մոտեցումները ներառում են մի շարք հասարակական գիտություններ, ինչպիսիք են սոցիոլոգիան և քաղաքագիտությունը։ Գիտնականների մի քանի սերունդներ բերել են հեղափոխության տարբեր բացատրություններ և ուսումնասիրել են այն տարբեր տեսանկյուններից, որի վրա էլ մեծ մասամբ հիմնված է հասկացության ամբողջական ընկալումը։

## Ծագումնաբանություն

Արդի հայերենը հեղափոխություն բառը ժառանգել է գրաբարից (յեղափոխութիւն)։ Հրաչյա Աճառյանի Հայերեն արմատական բառարանում «յեղափոխութեան» արմատ է մատնանշվում «յեղ» արմատը, որը նշանակում է փոխել, մի վիճակից մեկ ուրիշին դարձնել։
Եվրոպական այլ լեզուներում հանդիպող revolution, revolucion ձևերը ծագում են լատիներեն revolutio բառից, որ նշանակում է շրջադարձ։

## Տեսակներ

Վատտի շոգեշարժիչ Մադրիդում։ Շոգեշարժիչի հայտնագործումը առաջ բերեց Արդյունաբերական հեղափոխությունը Բրիտանիայում և աշխարհում
Գոյություն ունեն հեղափոխությունների տարբեր դասակարգումներ հասարակական գիտություններում և գրականության մեջ։ Այսպես, դասական սքոլաստ Ալեքսիս դը Տոքվիլլը տարբերակում է քաղաքական հեղափոխությունները, բիրտ և ինքնաբուխ հեղափոխություններ, որոնք փոխում են քաղաքական վիճակը, սակայն չեն փոխակերպում մի ամբողջ հասարակություն և դանդաղ և տևական հեղափոխությունները, որոնք կերպափոխում են մի ամբողջ հասարակությունը, սակայն որոնք տևում են մի քանի սերունդ (օրինակ՝ կրոնական հեղափոխությունները)։ Մարքսիստական դասակարգումներից մեկի համաձայն՝ հեղափոխությունները լինում են նախակապիտալիստական, վաղ բուժուական, բուրժուական, բուրժուա-դեմոկրատական, վաղ պրոլետարական և սոցիալիստական։

Կաճառական և հեղափոխությունների ժամանակակից ուսումնասիրող Չարլզ Թիլլին տարբերակում է հեղաշրջումը, ուժի վերից վար տեղափոխումը, քաղաքացիական պատերազմը, հեղափոխությունը և մեծ հեղափոխությունը (հեղափոխություն, որը փոփոխում է ինչպես քաղաքական, այնպես էլ սոցիալ-տնտեսական կարգը և քաղաքակրթական կացութաձևը, ինչպես 1789 թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունը կամ Իրանի Իսլամական հեղափոխությունը)

## Ծանոթագրություններ

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  Հեղափոխություն հոդվածին

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 346)։*  |