# Զեմսկի ժողով

Զեմսկի ժողով

Խորհրդարան, գործադիր իշխանություն| Ստեղծում | 1549 |
| Երկիր | Ռուսական թագավորություն |
| Նախորդ | • Վեչե |
| Հաջորդ | • Ռուսական կայսրության Պետական դումա |
| Լուծարման ամսաթիվ | 1684 |

**Զեմսկի խորհուրդ** (ռուս.՝ Земский собор) Ռուսական ցարականության բարձրագույն կալվածքային ներկայացուցչական ինստիտուտն էր 16-րդ դարի կեսերից մինչև 17-րդ դարի վերջը՝ ազնվականության և հոգևորականության ներկայացուցիչների ժողով՝ քաղաքական, տնտեսական և վարչական հարցեր քննարկելու համար։

Զեմսկի խորհուրդը գոյություն ուներ կալվածքային ներկայացուցչական միապետության օրոք՝ Բոյարական դումայի հետ մեկտեղ։ Վերջին Զեմսկի խորհուրդը համարվում է 1683-1684 թվականներին Լեհ-լիտվական համագործակցության հետ «հավերժական խաղաղության» հարցով անցկացված նիստը։

Արդի ժամանակներում 1922 թվականի ամռանը Վլադիվոստոկում կայացած սպիտակ միապետների համագումարն իրեն անվանեց Զեմսկի խորհուրդ։

## Պատմություն

1549 թվականին Իվան IV-ը հրավիրեց Հաշտեցման ժողով (տեղական պաշտոնյաների կերակրման և չարաշահումների վերացման հարցը լուծելու համար). Հետագայում նման ժողովները սկսեցին կոչվել Զեմսկի (ի տարբերություն եկեղեցական ժողովների՝ «օծված»)։ 1549 թվականի ժողովը տևեց երկու օր, այն հրավիրվեց նոր ցարական Օրենսգրքի և «Ընտրյալ ժողովի» բարեփոխումների հարցերը լուծելու համար: Ժողովի ընթացքում ելույթ ունեցան ցարը և բոյարները, ավելի ուշ տեղի ունեցավ Բոյարական դումայի նիստ, որն ընդունեց բոյար երեխաների անձեռնմխելիության մասին դրույթ կառավարիչների իրավասությունից (բացառությամբ խոշոր քրեական գործերի): Ի. Դ. Բելյաևի խոսքով՝ առաջին Զեմսկի խորհուրդին մասնակցել են բոլոր դասերի ընտրված ներկայացուցիչներ: Ցարը ժողովին ներկա եպիսկոպոսներից օրհնություն խնդրեց Օրենսգիրքը «հին ձևով» ուղղելու համար. Այնուհետև նա համայնքի ներկայացուցիչներին հայտարարեց, որ ամբողջ նահանգում, բոլոր քաղաքներում, արվարձաններում, վոլոստներում և պոգոստներում, և նույնիսկ բոյարների և այլ հողատերերի մասնավոր կալվածքներում պետք է ընտրվեն բնակիչների կողմից. բոլոր շրջանների համար կգրվեն կանոնադրական կանոնադրություններ, որոնց միջոցով շրջանները կկարողանան ինքնուրույն կառավարել իրենց առանց միապետի կառավարիչների և վոլոստելների:

«Իվան IV ցարը բացում է առաջին Զեմսկի խորհուրդը իր զղջման ճառով»: Կլավդի Լեբեդևի նկարը
Ամենավաղ ժողովը, որի գործունեությունը վկայում են պահպանված Դատավճռի կանոնադրությունը (ստորագրություններով և Դումայի ժողովի մասնակիցների ցուցակով) և տարեգրության ծանուցումները, տեղի է ունեցել 1566 թվականին: Նրա նիստի հիմնական հարցը արյունալի Լիվոնյան պատերազմի շարունակությունն էր կամ ավարտը:

Վասիլի Կլյուշևսկին Զեմսկի խորհուրդը սահմանել է որպես «ժողովրդական ներկայացուցչության հատուկ տեսակ, որը տարբերվում է արևմտյան ներկայացուցչական ժողովներից»: Սերգեյ Պլատոնովը, իր հերթին, կարծում էր, որ Զեմսկի խորհուրդը «ամբողջ երկրի խորհուրդ» է, որը բաղկացած է «երեք էական մասերից». «Ռուսական եկեղեցու օծված խորհուրդը, որը գլխավորում էր Մետրոպոլիտը, ավելի ուշ՝ Պատրիարքը», Բոյար Դուման և «Զեմսկի ժողովուրդը, որը ներկայացնում էր բնակչության տարբեր խմբեր և պետության տարբեր բնակավայրեր»։

Նման ժողովներ էին հրավիրվում՝ քննարկելու Ռուսաստանի ներքին և արտաքին քաղաքականության ամենակարևոր հարցերը, ինչպես նաև հրատապ հարցերը, ինչպիսիք են պատերազմն ու խաղաղությունը (Լիվոնյան պատերազմի շարունակությունը), հարկերը և տուրքերը, հիմնականում ռազմական նպատակներով։ 1565 թվականի Զեմսկի խորհուրդները, երբ Իվան Ահեղը նահանջեց Ալեքսանդրովսկայա Սլոբոդա, քննարկեցին երկրի քաղաքական կառուցվածքի ճակատագիրը։ Հատկապես կարևոր է Զեմսկի խորհուրդի կողմից 1611 թվականի հունիսի 30-ին «պետականություն չունեցող ժամանակաշրջանում» կայացված վճիռը։

Սերգեյ Իվանով, «Զեմսկի խորհուրդ»։ 1908թ.
Զեմսկի խորհուրդների պատմությունը հասարակության ներքին զարգացման, պետական ​​ապարատի էվոլյուցիայի, հասարակական հարաբերությունների ձևավորման և դասակարգային համակարգի փոփոխությունների պատմությունն է: 16-րդ դարը նոր էր սկսում ձևավորվել այս սոցիալական ինստիտուտը. սկզբնապես այն հստակ կառուցվածք չուներ, և նրա իրավասությունը խստորեն սահմանված չէր: Զեմսկի խորհուրդների գումարման պրակտիկան, ձևավորման կարգը և կազմը նույնպես երկար ժամանակ կարգավորված չէին:

Ինչ վերաբերում է Զեմսկի խորհուրդների կազմին, նույնիսկ Միխայիլ Ռոմանովի օրոք, երբ Զեմսկի խորհուրդների գործունեությունն առավել ինտենսիվ էր, նրանց կազմը տարբերվում էր՝ կախված լուծվող հարցերի հրատապությունից և քննարկվող հարցերի բնույթից: Հոգևորականությունը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում Զեմսկի խորհուրդներում. մասնավորապես, 1549 թվականի փետրվար-մարտ ամիսների և 1551 թվականի գարնան Զեմսկի խորհուրդները նույնպես լիիրավ եկեղեցական ժողովներ էին, մինչդեռ մնացած Մոսկվայի ժողովներին մասնակցում էին միայն մետրոպոլիտը և ավագ հոգևորականները: Հոգևորականների մասնակցությունը ժողովներին նպատակ ուներ ընդգծել միապետի կողմից կայացված որոշումների օրինականությունը: Բ. Ա. Ռոմանովը կարծում է, որ Զեմսկի խորհուրդը բաղկացած էր երկու «պալատից». առաջինը կազմված էր բոյարներից, օկոլնիչներից, սեղանապետերից և գանձապահներից, երկրորդը՝ վոյևոդներից, իշխաններից և բարձրաստիճան ազնվականներից: Ոչինչ չի ասվում այն ​​մասին, թե ովքեր էին կազմում երկրորդ «պալատը». նրանք, ովքեր պատահաբար այդ ժամանակ գտնվում էին Մոսկվայում, թե նրանք, ովքեր հատուկ կանչվել էին Մոսկվա: Զեմսկի խորհուրդներին արհեստավորների մասնակցության վերաբերյալ տվյալները խիստ կասկածելի են, չնայած այնտեղ կայացված որոշումները հաճախ շատ բարենպաստ էին արհեստների վերին շերտի համար: Քննարկումները հաճախ առանձին էին ընթանում բոյարների և օկոլնիչների, հոգևորականության և սպասավորների միջև, ինչը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր խումբ իր կարծիքն որևէ հարցի վերաբերյալ արտահայտում էր առանձին։

## Պարբերականացում

Զեմսկի խորհուրդների աշխատանքում կարելի է առանձնացնել վեց ժամանակաշրջան.

Բորիս Գոդունովի գահակալության կանոնադրությունը
1. Իվան Ահեղի օրոք։ Զեմսկի խորհուրդների պատմությունը սկսվում է Իվան IV Ահեղի գահակալության ժամանակ։ Առաջին ժողովը տեղի է ունեցել 1549 թվականին։ Այս ժամանակահատվածում գումարված ժողովները շարունակվել են մինչև 1584 թվականը։
2. Իվան Ահեղի մահից մինչև Վասիլի Շուիսկիի անկումը։ Իվան Ահեղի մահից մինչև Շուիսկիի անկումը (1584-1610) ժողովները կատարում էին ցար ընտրելու գործառույթը։
3. Մոլիցիաներ։ 1610-1613 թվականներին Մոլիցիայի ներքո գտնվող Զեմսկի խորհուրդը դարձավ գերագույն իշխանություն (օրենսդիր և գործադիր), որը որոշում էր ներքին և արտաքին քաղաքականության հարցերը։ Հենց այս ժամանակահատվածում էր, որ Զեմսկի խորհուրդը խաղում էր իր ամենակարևոր և նշանակալի դերը Ռուսաստանի հասարակական կյանքում։
4. 1613-1622։ Խորհուրդը գործում էր գրեթե անընդհատ, բայց այժմ որպես ցարական կառավարության խորհրդատվական մարմին։ Այն լուծում էր ընթացիկ վարչական և ֆինանսական հարցեր։ Ցարական կառավարությունը ձգտում էր ապավինել Զեմսկի խորհուրդներին ֆինանսական միջոցառումների համար՝ հավաքելով պյատինյան գումարները, վերականգնելով վնասված տնտեսությունը, վերացնելով միջամտության հետևանքները և կանխելով Լեհաստանի հետագա ագրեսիան։ 1622 թվականից Խորհուրդները դադարեցին գործել մինչև 1632 թվականը։
5. 1632-1653։ Խորհուրդները գումարվում էին համեմատաբար հազվադեպ, բայց լուծելու համար կարևոր հարցեր՝ ինչպես ներքին քաղաքականության (Ուլոժենիեի կազմումը, Պսկովի ապստամբությունը), այնպես էլ արտաքին քաղաքականության (ռուս-լեհական և ռուս-ղրիմյան հարաբերություններ, Փոքր Ռուսաստանի անեքսիա և Ազովի հարց)։ Այս ժամանակահատվածում դասակարգային խմբերը ավելի ու ավելի հաճախ էին իրենց պահանջները հայտնում կառավարությանը, ոչ այնքան Զեմսկի խորհուրդների միջոցով, որքան խնդրագրերի միջոցով։ 1649 թվականին Զեմսկի խորհուրդը ընդունեց Ռուսական պետության օրենքների ժողովածուն՝ «Սոբորնոյե Ուլոժենիե 1649 գոդա»-ն (1649 թվականի Մայր տաճարի օրենսգիրք)։
6. 1653-1684։ Զեմսկի խորհուրդների կարևորությունը նվազեց (1680-ական թվականներին նկատվեց փոքր-ինչ վերածնունդ)։ Վերջին լիագումար ժողովը գումարվեց 1653 թվականին՝ քննարկելու Զապորոժի զորքի մոսկովյան պետությանը միացման հարցը։

1684 թվականին տեղի ունեցավ Ռուսաստանի պատմության մեջ վերջին Զեմսկի խորհուրդը։ Այն որոշեց Լեհ-լիտվական համագործակցության հետ հավերժական խաղաղության հարցը։ Դրանից հետո Զեմսկի խորհուրդները այլևս չգումարվեցին՝ Պետրոս Մեծի կողմից Ռուսաստանի ողջ հասարակական կառուցվածքի բարեփոխումների և ինքնակալության ամրապնդման արդյունքում։

## Հետագա դարաշրջանների առաջարկներ

Ռուսական կայսրությունում Զեմսկի խորհուրդ գումարելու գաղափարը առաջարկվել է (որպեսզի «առաջին հերթին վերջ դրվի այս դժբախտությանը, անկարգություններին և անկարգություն առաջացնողներին») սլավոնաֆիլ Պ. Դ. Գոլոխվաստովի կողմից՝ Պետական ​​խորհրդի անդամ Կոնստանտին Պոբեդոնոսցևին (հետագայում՝ Սուրբ Սինոդի գլխավոր դատախազ) ուղղված իր 1879 թվականի դեկտեմբերի 10-ի նամակում։ Նամակը Ցարևիչ Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչը փոխանցել է կայսր Ալեքսանդր II-ին, որը նշել է. «Ես այն կարդացի <…> հետաքրքրասիրությամբ և գտա շատ բան, որը արդարացի էր»։ Պահպանվել է Ալեքսանդր II-ի և Պետական ​​խորհրդի անդամների միջև 1879-1880 թվականների ձմռան նամակագրությունը՝ իր գահակալության 25-ամյակի առթիվ Զեմսկի խորհուրդ գումարելու հնարավորության վերաբերյալ։ Ստեփան Խալտուրինի կողմից կազմակերպված մահափորձը կրկին բացահայտեց անվտանգության ցածր մակարդակը և ժամանակավորապես հետաձգեց այն գումարելու հարցը։ Նրա առաջին կնոջ՝ կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի մահը և արքայադուստր Յուրիևսկայայի հետ ամուսնությունը վերջապես շեղեցին կայսրի ուշադրությունը նախագծից, չնայած ներքին գործերի նախարար նշանակված Լորիս-Մելիքովը շարունակեց մշակել օրենսդրական խորհրդատվական մարմինների կազմակերպման համար կիսասահմանադրական նախագծեր։

1882 թվականի մայիսի սկզբին ներքին գործերի նախարար կոմս Ն. Պ. Իգնատևը կայսր Ալեքսանդր III-ին ներկայացրեց «Կայսերական մանիֆեստի» (ամսաթիվ՝ 1882 թվականի մայիսի 6) նախագիծը (Բ. Բ. Գլինսկին գրել է, որ նախագիծը կազմվել է Գոլոխվաստովի կողմից՝ Իվան Ակսակովի օգնությամբ), որում առաջարկվում էր Զեմսկի խորհուրդ գումարել կայսեր թագադրման հետ միաժամանակ Մոսկվայում։ Նախագիծը մերժվեց Ալեքսանդրի կողմից 1882 թվականի մայիսին։ Պոբեդոնոսցևը, որն այդ ժամանակ զգալի ազդեցություն ուներ կայսեր վրա, 1883 թվականի մարտի 11-ի նամակում գրել է Ալեքսանդր III-ին. «<…> Ռուսի արյունը սառչում է միայն այն մտքից, թե ինչ կպատահեր, եթե կոմս Լորիս-Մելիքովը և նրա ընկերները իրականացնեին այդ նախագիծը: Կոմս Իգնատևի հետագա ֆանտազիան ավելի աբսուրդային էր, թեև իրական Զեմսկի խորհուրդի քողի տակ: Ի՞նչ կպատահեր, ինչ խառնաշփոթ կառաջանար, եթե տիեզերքը ընդգրկող կայսրության ժողովուրդների և օտարերկրացիների ներկայացուցիչները, որոնք նշանակվել էին նրա կողմից, հավաքվեին Մոսկվայում՝ քննարկելու անհայտ մի բան <…>»: Ալեքսանդր III-ը, ինչպես իր հայրը, մտածում էր Զեմսկի խորհուրդ հրավիրելու գաղափարի մասին. սակայն հանրային արձագանքի վերաբերյալ անորոշությունը և բարձրաստիճան անձանց թշնամանքը (նույնիսկ մինչև գումարման պասիվ սաբոտաժի աստիճան) ստիպեցին հարցը անորոշ ժամանակով հետաձգել։

## Պրիմորսկի Զեմսկի խորհուրդ

Պրիմորսկի Զեմսկի խորհուրդը բացվել է 1922 թվականի հուլիսի 23-ին Վլադիվոստոկում։ Նրա նպատակն էր վերականգնել միապետությունը և հաստատել գերագույն իշխանության նոր մարմին Պրիմորսկի երկրամասում՝ Սպիտակ բանակի վերջին հենարանում։ Խորհուրդի հրավիրման նախաձեռնողը գեներալ-լեյտենանտ Դիտերիխսն էր և Ամուրի ժամանակավոր կառավարությունը։

Խորհուրդը ընդունեց բանաձևեր, որոնցով ճանաչեց Ռոմանովների տոհմի իշխանությունը, դիմեց Ռոմանովներին Գերագույն կառավարիչ նշանակելու խնդրանքով և գեներալ Դիտերիխսին ընտրեց ժամանակավոր կառավարիչ։ Խորհրդի վերջին նիստը տեղի ունեցավ 1922 թվականի օգոստոսի 10-ին, և մինչև հոկտեմբեր Կարմիր բանակի զինվորների և պարտիզանների հարձակումները հանգեցրին Սպիտակ բանակի պարտությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Акты, относящиеся к истории земских соборов / Под ред. Ю. В. Готье. — М.: Гос. изд-во, 1920. — 80 с.
* *Алексеев В. П.* Земские соборы древней Руси. — М.: Школа, 1915. — 60 с.
* Беляев, Иван Дмитриевич, Земские соборы на Руси. М., 1902
* Зерцалов, Александр Николаевич, «К истории земских соборов». Москва, 1887
* Зерцалов А. Н. «Новые данные о земских соборах в России 1648—1649». Москва, 1887.
* Ключевский, Василий Осипович, Состав представительства на земских соборах древней Руси
* *Кром, Михаил Маркович* Земские соборы на фоне представительных учреждений средневековой и раннемодерной Европы: опыт сравнительной типологии // *Российская история*. — 2024. — № 3. — С. 3—21.
* Мякотин, Венедикт Александрович (1890–1907). «Земские соборы». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Носков Н. Д. Земские соборы. — СПб., 1906.
* Платонов, Сергей Фёдорович, К истории московских земских соборов // «Журнал для всѣхъ» № 1, 2 и 3, 1905 г.
* *Черепнин, Лев Владимирович* Земские соборы Русского государства в XVI—XVII вв / Л. В. Черепнин. — М.: Наука, 1978. — 416 с. — 4200 экз.
* *Проф. Платонов, Сергей Фёдорович*. К истории московских земских соборов. СПб, Тип. И. Н. Скороходова. 1905 г. 68 стр.

## Արտաքին հղումներ

* *Иванов Д.* Земские Соборы
* Грамота Земского правительства на Двину о присылке выборных людей. 31.12.1612. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Զեմսկի ժողով» հոդվածին։ |