# Հուի Շի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Հուի Շի** |
| --- |
| Ծնվել է | մ. թ. ա. 370 Սուն, Արևմտյան Ճոու |
| Մահացել է | մ. թ. ա. 310 |
| Քաղաքացիություն | Warring States period |
| Մասնագիտություն | փիլիսոփա և գրող |
| Գործունեության ոլորտ | փիլիսոփայություն |
| Տիրապետում է լեզուներին | դասական չինարեն |

**Հուի Շի** (չինարեն ավանդ. 惠施 մ. թ. ա. 370, Սուն, Արևմտյան Ճոու - մ. թ. ա. 310) կամ Հուիզի (չինարեն ավանդ. 惠子 ), չինացի փիլիսոփա և Վեյ պետության վարչապետ Պատերազմող թագավորությունների շրջանում։ Որպես Անուների դպրոցի (Տրամաբաններ) ներկայացուցիչ՝ նա հայտնի է ժամանակի և տարածության հարաբերականության մասին իր տասը պարադոքսներով, օրինակ՝ «Ես այսօր ճանապարհվեցի դեպի Յուե (Չինաստանի հարավ-արևելք) և հասա այնտեղ երեկ»։ Ասվում է, թե նա գրել է օրենքների մի ժողովածու:

## Գրականություն

Իվենժին(Տրակտատ գրականության մասին) Հուի Շիին վերագրում է փիլիսոփայական աշխատություն, սակայն այն այլևս գոյություն չունի, հավանաբար կորել է Թան դինաստիայից առաջ: Այդ պատճառով նրա փիլիսոփայության մասին գիտելիքը հիմնվում է մի շարք չինական դասական գրքերի վրա, որոնք հիշատակում են նրան, այդ թվում՝ «*Ժան Գուո Ցեն»*, «*Լյուշի Ճունչյուն»*, «*Հան Ֆեյցզին»*, «*Սյունցզին»*, և առավել հաճախ՝ «*Չժուանցզին»*։ *Չժուանցզիի* ինը գլուխներում հիշատակվում է Հուի Շին․ նրան անվանում են «Հուիցզի»՝ 26 անգամ, և «Հուի Շի»՝ 9 անգամ։ «Երկնքի ներքո» (33-րդ գլուխ) հատվածը, որը ամփոփում է Պատերազմող թագավորությունների փիլիսոփայությունները, պարունակում է այդ 9 անվանական հիշատակումները։

## Փիլիսոփայություն

Անդրադառնալով Անունների դպրոցին՝ Հուի Շիի փիլիսոփայությունը բնութագրվում է այնպիսի փաստարկներով, որոնք կենտրոնանում են «նմանության» (同) և «տարբերության» (異) հասկացությունների հարաբերականության վրա:Նա հաճախ օգտագործում էր անալոգիաներ և պարադոքսներ՝ իր փաստարկները փոխանցելու համար:

Չինագետ Հանսենը, անդրադառնալով *Չժուանցզիի* պատմական մեկնաբանությանը, նշում է, որ Հուի Շիի կենտրոնական արտահայտությունը համարվել է հետևյալը․ «Երկինքը, երկիրը և ես միաժամանակ ենք ծնվել, հազարավոր բաները և ես մեկ ենք»։ Այս «ամենայնության հայեցակարգի պոետիկ արտահայտությունը» Հանսենը կասկածի տակ է առնում, թե արդյոք պատմական Չժուանցզին իսկապես երբևէ ձգտել է ձևակերպել նման գաղափար։ *Չժուանցզիի* համատեքստում սա համարվում է «դասական» կամ «հիմնական» օրինակ՝ այս գործը հասկանալու համար որպես մի տեքստ, որն «ընդունում է գաղափարներ, ապա հրաժարվում դրանցից»:

### Տասը թեզերը

*Չժուանցզիի* վերջին գլուխը՝ **«天下» (Տիեզերքի ներքո)**, պնդում է, որ Հուի Շին ուներ տասը հիմնական կարծիք, որոնք հայտնի են որպես **«Տասը թեզ»** կամ **«Տասը պարադոքս»**, և դրանք ներկայացված են հետևյալ կերպ:

1. Ամենամեծ բանն իր սահմաններից դուրս ոչինչ չունի․ այն կոչվում է **մեծություններից Միակը**։ Ամենափոքր բանն իր ներսում ոչինչ չունի․ այն կոչվում է **փոքրություններից Միակը**։
2. Այն, ինչ չունի հաստություն, չի կարող կուտակվել․ սակայն նրա չափը հազար լի է։
3. Երկինքը նույնքան ցածր է, որքան երկիրը․ լեռներն ու ճահիճները նույն մակարդակի վրա են։
4. Ճաշի արևը նույնն է, ինչ մայրամուտի արևը։ Ծնվող բանը նույնն է, ինչ մեռնողը։
5. Մեծ նմանությունները տարբերվում են փոքր նմանություններից․ սա կոչվում է **փոքր նմանություններ և տարբերություններ**։ Տասը հազար էակներն իրար և՛ նման են, և՛ տարբեր. սա կոչվում է **մեծ նմանություններ և տարբերություններ**։
6. Հարավային կողմը միաժամանակ ունի և սահման, և սահման չունի։
7. Ես այսօր ճանապարհվեցի դեպի Յուե և հասա այնտեղ երեկ։
8. Հաղորդված օղակները կարող են բաժանվել։
9. Ես գիտեմ աշխարհի կենտրոնը՝ այն գտնվում է Յենի հյուսիսում և Յուեի հարավում:
10. Թող սերը գրկի տասը հազար էակներին․ երկինքը և երկիրը մեկ մարմին են։

Սակայն, «Տյան Սյա»-ի ցանկը չի բացատրում, թե ինչպես է Հուի Շին հիմնավորել այս թեզերը: Չնայած թեզերը թվում են պատահական, իսկ ցանկը՝ զուրկ տրամաբանական կառուցվածքից, Քրիս Ֆրեյզերը պնդում է, որ դրանք կարելի է բաժանել չորս բնական խմբերի՝

1. **Հիմնարար սկզբունքները ( 1, 5 և 10թեզերը)** – Սրանք Հուի Շիի գոյաբանական ուսմունքի ոչ պարադոքսալ ձևակերպումներն են։ Առաջին թեզը ներկայացնում է «միասնության» հասկացության հարաբերականությունը։ Ծայրահեղությունների դեպքում «մեկը» կարող է մեկնաբանվել կամ որպես ամենափոքր հնարավոր մասնիկ՝ առանց ներքին որևէ բանի, կամ որպես ամենամեծ հնարավոր ամբողջություն՝ ներառելով ամեն բան իր մեջ: (Ամենափոքր բանի գաղափարը երբեմն օգտագործվում է՝ Հուի Շիին որպես ատոմիստ դիտարկելու համար, սակայն Ֆրեյզերը ենթադրում է, որ այն կարող է վերաբերվել ոչ թե ատոմի, այլ երկրաչափական կետի)։ Հինգերորդ թեզը ներկայացնում է այն պնդումը, որ նմանությունն ու տարբերությունը նույնպես հարաբերական են և կախված են դիտակետից․ երկու բան կարող են լինել նույնը մի առումով, բայց տարբեր՝ մեկ այլ առումով։ Վերջապես, տասներորդ թեզը ներառում է նաև բարոյական բաղադրիչ՝ գոյաբանականի կողքին՝ առաջարկելով, որ եթե բոլոր էակներին կարելի է դիտարկել որպես մեկ ամբողջություն, ներառյալ մեզ, ապա մենք պետք է բոլորին վերաբերվենք այն նույն սիրով, ինչպիսին ինքներս մեզ։
2. **Անվերջ փոքրությունների և մաս-ամբողջ հարաբերությունների պարադոքսները (2 և 8թեզեր)** – Երկրորդ թեզը ներկայացնում է պարադոքս առարկաների անվերջ բաժանելիության մասին՝ անչափ փոքր, առանց չափի կետերի (առաջին թեզում նշված «ամենափոքր բաների») վերածվելու միջոցով։ Սա պարունակում է հակասություն․ եթե այդ կետերը չափ չունեն, ապա ինչպես կարող են գումարով առաջացնել որևէ բան, որն ունի հաստություն։ Ութերորդ թեզն անհասկանալի է, սակայն Ֆրեյզերն առաջարկում է այն բացատրել երկրորդ թեզի միջոցով․ եթե օղակները կազմված են միայն անվերջ փոքր կետերից, որոնք տարածք չեն զբաղեցնում, ապա ոչինչ չկա, որ խոչընդոտի նրանց՝ միմյանց միջով անցնելուն։
3. **Տարածական հարաբերությունների պարադոքսները (3, 6 և 9թեզեր )** – Երրորդ թեզը տարածում է հինգերորդ թեզի հարաբերականությունը տարածական հարաբերությունների վրա․ եթե «տասը հազար բաներն էլ նման են և տարբեր», ապա գոյություն ունի մի չափանիշ կամ դիտակետ, որից երկնքի և երկրի միջև մեծ թվացող հեռավորությունը վերածվում է ոչնչի։ Վեցերորդ և իններորդ թեզերը վերաբերում են կողմնացույցային կողմերի ցուցիչային բնույթին (indexicality), այսինքն՝ «հարավ»-ի իմաստը փոխվում է՝ որքանով ավելի հարավ ես շարժվում։
4. **Ժամանակային հարաբերությունների պարադոքսները (4 և 7թեզեր )** – Չորրորդ թեզը կարելի է բացատրել տեսանկյունների բազմազանության միջոցով․ այն, ինչ մեզ համար արևը գտնվում է գլխավերևում, ինչ-որ մեկի համար ավելի արևելքում՝ կարող է արդեն մայր մտնել։ Նույն կերպ՝ առարկան ծնվելու պահից, նույնիսկ եթե աճում է, միաժամանակ շարժվում է դեպի իր մահը։ Յոթերորդ թեզը նույնպես անհասկանալի է, սակայն, ըստ ամենայնի, վերաբերում է ժամանակի հարաբերականությանը։

### Տարբեր պարադոքսներ

Տյան Սյաից մեկ այլ հատված Հուի Շիին և Անունների դպրոցի մյուս անդամներին է վերագրում ևս 21 պարադոքս, որոնք, ինչպես ասում են, նրանք օգտագործել են իրենց բանավեճերում: Վերը թվարկված տասը թեզերի համեմատ, դրանք թվում են ավելի անհեթեթ և անլուծելի:

     惠施以此為大觀於天下而曉辯者，天下之辯者相與樂之。卵有毛，雞三足，郢有天下，犬可以為羊，馬有卵，丁子有尾，火不熱，山出口，輪不蹍地，目不見，指不至，至不絕，龜長於蛇，矩不方，規不可以為圓，鑿不圍枘，飛鳥之景未嘗動也，鏃矢之疾而有不行不止之時，狗非犬，黃馬、驪牛三，白狗黑，孤駒未嘗有母，一尺之捶，日取其半，萬世不竭。辯者以此與惠施相應，終身無窮。

Հուի Շին այսպիսի ասացվածքներով ամբողջ թագավորությունում շատ աչքի ընկավ և համարվեց հմուտ բանավեճավար։ Այլ բանավիճողները մրցում էին միմյանց հետ և ուրախանում նման ներկայացումներով։ [Նրանք ասում էին՝] «Ձվի մեջ փետուրներ կան»: «Թռչունն ունի երեք ոտք»: «Թագավորությունը պատկանում է Յինգին»: «Շունը կարող էր կոչվել ոչխար»: «Ձին ունի ձվեր»: «Շերեփուկն ունի պոչ»: «Կրակը տաք չէ»: «Լեռը ձայն է արձակում»: «Բևեռը գետնին չի ոտնահարում»: «Աչքը չի տեսնում»: «Մատը մատնանշում է, բայց անհրաժեշտ չէ դիպչել»: «Որտեղ որ գնում ես, այնտեղ վերջը չէ»: «Կրիան ավելի երկար է, քան օձը»: «Ատաղձագործի անկյունաչափը անկյուն չի»: «Կողմնացույցը չպետք է ինքնուրույն հորիզոնական լինի»: «Սայրը չի շրջապատում բռնակը»: «Թռչող թռչունի ստվերը չի շարժվում»: «Արագ ինչպես նիզակի ծայրը, բայց կա ժամանակ, երբ այն ոչ թռչում է, ոչ հանգստանում»: «Շունը որսկան չէ»: «Մի կարմրավուն ձի ու սև գոմեշ երեքն են»: «Սպիտակ շունը սև է»: «Մոր կորցրած ձագը երբեք չի ունեցել մայր»: «Եթե ամեն օր մեկ ոտնաչափից կտրես կեսը, մի միլիոն տարի վերջ չի ունենա»: Այսպիսով բանավիճողները ողջ կյանքում պատասխանում էին Հուի Շիին՝ առանց ավարտվելու։

Զենոնի անվերջ բաժանելի մրցուղու պարադոքսը նման է Հույ Շիի անվերջ բաժանված փայտիկի պարադոքսին։
Վերջին պնդումը, մասնավորապես՝ «եթե փայտից մեկ ոտնաչափ երկարությամբ դու ամեն օր վերցնես դրա կեսը, անթիվ դարեր անց այն չի սպառվի», աչքի է ընկնում իր նմանությամբ Զենոն Էլեացու կողմից նկարագրված Դիխոտոմիայի պարադոքսին։ Զենոնի պարադոքսը վերցնում է վերջնագծի վրա վազորդի օրինակը՝ պնդելով, որ քանի որ վազորդը պետք է հասնի կիսակետին, նախքան վերջնագծին հասնելը, և ուղու երկարությունը կարող է անվերջ բաժանվել կիսաեզրափակիչների, նրանց համար անհնար պետք է լինի վերջնագծին հասնել սահմանափակ ժամանակում: Մոհիստական կանոնը կարծես առաջարկում է այս պարադոքսի լուծումը՝ պնդելով, որ չափված երկարության վրա տեղաշարժվելիս հեռավորությունը չեն հաղթահարում երկարության հաջորդական մասերով, այլ մեկ փուլում։

Քանի որ պահպանված գրքերը քիչ են, մնացած պարադոքսներից շատերի մեկնաբանությունն առհասարակ դժվար է

— Չժուանգզի, գլուխ 33 (Լեգե թարգմանություն):

### Անալոգիաների հանդեպ սեր

*Շուո Յուան* (說苑) երկխոսությունում Հուի Շին ներկայացվում է որպես մարդ, ով հաճախ չափից շատ կիրառում է **譬** (*pì*, տիպատիպ՝ «հատուկ օրինակներ» կամ «փոխաբերություններ»), իսկ Հուի Շին արդարացնում է այս սովորույթը՝ պնդելով, որ հաղորդակցությունը անհնար է առանց փոխաբերությունների:

Մի հաճախորդ ասաց Լյանգ թագավորին. «Հուի Շին սիրում է խոսել օրինակներով։ Եթե չթույլատրես նրան օգտագործել օրինակներ, նա չի կարող խոսել»։ Թագավորը պատասխանեց՝ «Համաձայն եմ»։ Հաջորդ օրը տեսավ Հուի Շիին և ասաց. «Ցանկանում եմ, որ խոսես հստակ, առանց օրինակների»։ Հուի Շին պատասխանեց. «Դու պատկերացրու, որ մի մարդ կա, ով չգիտի, թե ինչ է դանը։ Եթե նա հարցնի՝ «Ի՞նչ հատկանիշներ ունի դանը», և մենք պատասխանենք՝ «Դանի հատկանիշները նման են դանին», արդյոք դա կհասկանա՞։» Թագավորը պատասխանեց. «Չէ՛»։ «Ապա, եթե ասենք՝ «Դանի հատկանիշները նման են աղեղին, բայց բամբուկե լարով», արդյոք կհասկանա՞»։ Թագավորը ասաց. «Այո, կհասկանա»։ Հուի Շին եզրափակեց. «Բացատրությունները ստեղծված են այն բանի համար, որ օգտագործենք այն, ինչ մարդն արդեն գիտի, որպեսզի հաղորդենք նրան այն, ինչ նա չգիտի, և այնպես նրան հասկացնենք։ Եթե դու ասես՝ «Ոչ մի օրինակ», դա ընդունելի չէ»։ Թագավորը ասաց. «Լավ է»։

Ա․ Կ․ Գրահամը նկատում է, որ այս փիլիսոփայական դիրքորոշումը ցույց է տալիս Հուի Շիի և մոհիստների մոտ որոշակի նմանություն, ովքեր համատեղ համարվում են, որ «անունների գործառույթն է հաղորդել, որ մի առարկա նման է նրանց, ում անունով կոչվում է»:

## Կապը Չժուան-Ցզիի հետ

Չժուան-Ցզիի մյուս հատվածների մեծ մասը Հուի Շիին (Հուիզի) պատկերում է որպես Չժուան-Ցզիի բարեկամ մրցակից։ Հուի Շին հանդես է գալիս որպես մտավորական հակակշիռ, որը պնդում է այլընտրանքային տեսակետը կամ քննադատում է դաոսական տեսակետը, հաճախ հումորային պահերով։ Չժուան-Հուի երկխոսություններից ամենահայտնին վերաբերում է երջանկության սուբյեկտիվությանը։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չժուան-Ցզին և Հուի-Ցզին քայլում էին Հաո գետի պոչամբարի երկայնքով, երբ Չժուան-Ցզին ասաց.

- Տես, թե ինչպես են մանր ձկները դուրս գալիս և թռչկոտում այնտեղ, որտեղ ցանկանան։ Դա է ձկների իսկական հաճույքը։
Հուի-Ցզին ասաց.
- Դու ձուկ չես, ապա ո՞նց ես գիտենում, թե ինչ է հաճելի ձկներին։
Չժուան-Ցզին պատասխանեց.
- Դու ես չես, ապա ո՞նց գիտես, որ ես չգիտեմ, թե ինչ է ձկներին հաճելի։
Հուի-Ցզին ասաց.
- Ես դու չեմ, ուստի հստակ չգիտեմ, թե դու ինչ գիտես։ Մյուս կողմից, դու ձուկ չես, ուստի դա ցույց է տալիս, որ դու իսկապես չգիտես, թե ինչ է ձկներին հաճելի։
Չժուան-Ցզին ասաց.

- Վերադառնանք քո սկզբնական հարցին։ Դու հարցրիր, թե ինչպես եմ ես գիտեմ, թե ինչ է ձկներին հաճելի, ուստի երբ հարցրեցիր, արդեն գիտեիր, որ ես գիտեմ։ Ես գիտեմ դա՝ այստեղ՝ Հաո գետի կողքին կանգնելով։- Չժուան-Ցզի, 17-րդ գլուխ, թարգմանությունը՝ Ութսոն, 1968: էջ 188-189։ |  |

Համաձայն այս հին դաոսական պատմությունների՝ Չժուան-Ցզին և Հուի Շին մնացել են բարեկամ մրցակիցներ մինչ մահ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չժուան-Ցզին ուղեկցում էր մի հոգեհանգստի, երբ անցավ Հուի-Ցզու գերեզմանի կողքով։ Դառնալով իր ուղեկիցներին՝ ասաց՝

- Մի անգամ կար մի շինարար, ով եթե քթի ծայրին պատահաբար կպցներ ոչ ավելի հաստ, քան մրջնի թևի չափ ցեխի կաթիլ, ընկերը՝ ատաղձագործ Շիհը, կգնար և կկտրեր այն նրա համար։ Ատաղձագործ Շիհը, պտտեցնելով իր պղնձե դանակը, որի ձայնը նման էր քամու ղողանջին, ընդունում էր առաջադրանքը և սկսում էր կտրել, հեռացնելով ամեն մի ցեխի կտոր առանց քթին վնաս պատճառելու, իսկ շինարարը կանգնած էր հանգիստ ու անդրդվելի։ Սունգի Յուան իշխանը, լսելով այդ հմայքը, կանչեց ատաղձագործ Շիհին և ասաց. «Կկարողանաս ինձ համար անել այդպիսի կտրում՞»։ Բայց ատաղձագործ Շիհը պատասխանեց՝ «Այո՛, ես մի ժամանակ կարող էի այդպես կտրել, սակայն նյութը, որի վրա աշխատում էի, արդեն վաղուց մեռած է»։

«Քանի որ դու մահացել ես, հզոր Հուի, ինձ այլևս նյութ չկա, որի վրա աշխատեմ։ Եվ ոչ ոք չկա , ում հետ խոսեմ»։- Չժուան-Ցզի, 24-րդ գլուխ, թարգմանությունը՝ Ուոթսոն, 1968: էջ 269։ |  |

Չադ Հանսենը (2003:146) այս ողբերգությունը մեկնաբանում է որպես «փիլիսոփայական գործընկերության կորուստ, երկու նման մտածողությամբ, բայց չհամաձայնող մտավորական ընկերների կորուստ, որոնք ներգրավված էին արդյունավետ փիլիսոփայական վեճի ուրախություններում»։

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

* Hansen, Chad (1992). *A Daoist Theory of Chinese Thought*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-535076-0.
* Hansen, Chad. "The Relatively Happy Fish", *Asian Philosophy*, 13 (2003): 145-164.
* Kou Pao-koh. *Deux sophistes chinois:Houei Che et Kong -souen Long*. Paris, 1953.
* Lucas Thierry. "Hui Shih and Kung Sun Lung: an approach from contemporary logic", *Journal of Chinese Philosophy*, 20 (1993): 211-255.
* Moritz R. *Hui Shi und die Entwicklung des philosophischen Denkens im alten China*. Berlin, 1973.
* Solomon B.S. "The assumptions of Hui Shih", *Monumenta Serica*, 28 (1969): 1-40.
* Watson, Burton, tr. 1968. *The Complete Works of Chuang Tzu*. New York: Columbia University Press.

## Արտաքին հղումներ

* Fraser, Chris. "School of Names: 5. Hui Shi" and "Life of Hui Shi", Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2005.