# Գիտության և կրոնի փոխհարաբերություններ

Գիտության և կրոնի փոխհարաբերություններ

ժանր| Ենթակատեգորիա | հարաբերություն, կրոնական տեսակետ, կրոն և հասարակություն |
| Թեմայով վերաբերում է | գիտություն, կրոն |
| Կազմված է | իսլամ և գիտություն, բահայիների տեսակետները գիտության վերաբերյալ, բուդդայականություն և գիտություն, քրիստոնեություն և գիտություն |

*«Աստված՝ Երկրաչափ» — «Բարոյախոսական Աստվածաշնչի» (Bible moralisée) գոթական ճակատազարդ, որը ներկայացնում է Քրիստոսին՝ Աստծո արարչագործության պահին: Ֆրանսիա, 13-րդ դարի կես:*
**Գիտության և կրոնի փոխհարաբերությունները** ներառում են քննարկումներ, որոնք փոխկապակցում են բնաշխարհի ուսումնասիրությունը, պատմությունը, փիլիսոփայությունը և աստվածաբանությունը: Չնայած անտիկ և միջնադարյան աշխարհում չկային «գիտության» կամ «կրոնի» ժամանակակից ըմբռնումներին նմանվող հասկացություններ, այդ առարկաների վերաբերյալ ժամանակակից գաղափարների որոշակի տարրեր կրկնվում են պատմության ընթացքում: «Կրոն և գիտություն» ու «գիտություն և կրոն» զույգակցված արտահայտությունները գրականության մեջ առաջին անգամ հայտնվել են 19-րդ դարում։ Դա համընկավ նախորդ մի քանի դարերի ընթացքում «գիտության» (առաջացած «բնափիլիսոփայության» ուսումնասիրություններից) և «կրոնի»՝ որպես առանձին հասկացությունների հստակեցման հետ, ինչը մասամբ պայմանավորված էր գիտությունների պրոֆեսիոնալացմամբ, Բողոքական ռեֆորմացիայով, գաղութացմամբ և գլոբալացմամբ։ Այդ ժամանակից ի վեր գիտության և կրոնի փոխհարաբերությունները բնութագրվել են որպես «հակամարտություն», «ներդաշնակություն», «բարդություն» և «փոխադարձ անկախություն» և այլն:

Թե՛ գիտությունը, թե՛ կրոնը բարդ սոցիալական և մշակութային ձեռնարկումներ են, որոնք կարող են տարբերվել ըստ մշակույթների և փոփոխվել ժամանակի ընթացքում: Մինչև գիտական հեղափոխությունը գրեթե բոլոր գիտական և տեխնիկական նորարարությունները ձեռք են բերվել կրոնական ավանդույթներով կազմակերպված հասարակությունների կողմից: Հին հեթանոսական, իսլամական և քրիստոնյա գիտնականները դարձել են գիտական մեթոդի առանձին տարրերի ռահվիրաները: Ռոջեր Բեկոնը, ում հաճախ վերագրվում է գիտական մեթոդի ձևակերպումը, ֆրանցիսկյան վանական էր, իսկ միջնադարյան քրիստոնյաները, ովքեր ուսումնասիրում էին բնությունը, շեշտը դնում էին բնական բացատրությունների վրա: Կոնֆուցիական մտքի մեջ, անկախ դրա կրոնական կամ ոչ կրոնական բնույթից, գիտության վերաբերյալ տեսակետները ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են: 21-րդ դարի շատ բուդդիստներ գիտությունը դիտարկում են որպես իրենց համոզմունքներին լրացնող գործոն, թեև նման «բուդդայական մոդեռնիզմի» փիլիսոփայական ամբողջականությունը վիճարկվում է: Մինչ հին հնդիկների և հույների կողմից նյութական աշխարհի դասակարգումը օդի, հողի, կրակի և ջրի ավելի շատ մետաֆիզիկական էր, իսկ Անաքսագորասի նման գործիչները կասկածի տակ էին դնում հունական աստվածությունների վերաբերյալ որոշ տարածված տեսակետներ, միջնադարյան Մերձավոր Արևելքի գիտնականները նյութերը դասակարգում էին էմպիրիկ եղանակով։

Եվրոպայում տեղի ունեցած իրադարձությունները, ինչպիսիք են 17-րդ դարի սկզբի «Գալիլեյի գործը», որը կապված էր գիտական հեղափոխության և Լուսավորության դարաշրջանի հետ, դրդեցին այնպիսի գիտնականների, ինչպիսին է Ջոն Ուիլյամ Դրեյփերը, առաջ քաշել (մոտավորապես 1874 թ.) հակամարտության թեզը։ Այն ենթադրում է, որ կրոնն ու գիտությունը պատմության ընթացքում եղել են մեթոդաբանական, փաստացի և քաղաքական հակամարտության մեջ: Որոշ ժամանակակից փիլիսոփաներ և գիտնականներ, ինչպիսիք են Ռիչարդ Դոքինզը, Լոուրենս Կրաուսը, Փիթեր Աթքինսը և Դոնալդ Փրոթերոն, հարում են այս թեզին. սակայն գիտության պատմաբանները վաղուց արդեն չեն կիսում նման տեսակետները:

Պատմության ընթացքում բազմաթիվ գիտնականներ, փիլիսոփաներ և աստվածաբաններ՝ Օգոստինոս Երանելուց և Թովմա Աքվինացուց մինչև Ֆրանցիսկո Այալա, Քենեթ Ռ. Միլլեր և Ֆրենսիս Քոլինզ, տեսել են համատեղելիություն կամ փոխկապվածություն կրոնի և գիտության միջև: Կենսաբան Սթիվեն Ջեյ Գուլդը կրոնն ու գիտությունը դիտարկում էր որպես «չհատվող մագիստերիաներ», որոնք վերաբերում են գիտելիքի հիմնավորապես տարբեր ձևերին և կյանքի տարբեր ասպեկտներին: Գիտության որոշ պատմաբաններ և մաթեմատիկոսներ, այդ թվում՝ Ջոն Լենոքսը, Թոմաս Բերին և Բրայան Սվիմը, առաջարկում են գիտության և կրոնի միջև փոխկապակցվածություն, իսկ մյուսները, ինչպիսին է Իեն Բարբուրը, կարծում են, որ նույնիսկ զուգահեռներ կան: Գիտական փաստերի հանրային ընդունումը երբեմն կարող է ենթարկվել կրոնական համոզմունքների ազդեցությանը, ինչպես օրինակ ԱՄՆ-ում, որտեղ ոմանք մերժում են բնական ընտրության միջոցով էվոլյուցիայի հայեցակարգը, հատկապես մարդու ծագման վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիան գրել է, որ «էվոլյուցիայի ապացույցները կարող են լիովին համատեղելի լինել կրոնական հավատքի հետ»՝ մի տեսակետ, որը պաշտպանվում է բազմաթիվ կրոնական դավանանքների կողմից:

## Պատմություն

### Գիտության և կրոնի հասկացություններ

«Գիտություն» և «կրոն» հասկացությունները վերջերս են ստեղծվել. «կրոնը» ձևավորվել է 17-րդ դարում՝ գաղութացման, գլոբալացման և Բողոքական ռեֆորմացիայի հետևանքով: «Գիտությունը» հայտնվել է 19-րդ դարում՝ բնությունն ուսումնասիրողների գործունեությունը նեղ սահմանելու փորձերի արդյունքում[: Այն, ինչ այսօր հայտնի է որպես «գիտություն», ի սկզբանե առաջացել է որպես «բնափիլիսոփայություն»:

Հենց 19-րդ դարում առաջին անգամ ի հայտ եկան «բուդդայականություն», «հինդուիզմ», «դաոսականություն», «կոնֆուցիականություն» և «համաշխարհային կրոններ» տերմինները: Անտիկ և միջնադարյան աշխարհում թե՛ գիտության (scientia), թե՛ կրոնի (religio) լատիներեն ստուգաբանական արմատները հասկացվում էին որպես անհատի ներքին որակներ կամ առաքինություններ, և երբեք՝ որպես դոկտրիններ (ուսմունքներ), գործելակերպեր կամ գիտելիքի փաստացի աղբյուրներ:

19-րդ դարում «գիտություն» հասկացությունը ստացավ իր ժամանակակից տեսքը՝ նոր տերմինների առաջացմամբ, ինչպիսիք են «կենսաբանություն» և «կենսաբան», «ֆիզիկա» և «ֆիզիկոս»՝ ի թիվս այլ տեխնիկական բնագավառների և կոչումների. հիմնադրվեցին ինստիտուտներ և համայնքներ, տեղի ունեցան աննախադեպ փոխազդեցություններ հասարակության և մշակույթի այլ ոլորտների հետ: «Գիտնական» (scientist) տերմինը հորինել է բնագետ-աստվածաբան Ուիլյամ Ուևելը 1834 թվականին, և այն կիրառվել է նրանց նկատմամբ, ովքեր ձգտում էին ճանաչել և հասկանալ բնությունը : Հին աշխարհից՝ սկսած Արիստոտելից, մինչև 19-րդ դարը բնության ուսումնասիրությունը սովորաբար կոչվում էր «բնափիլիսոփայություն»: Իսահակ Նյուտոնի «Philosophiae Naturalis Principia Mathematica» (1687) գիրքը, որի վերնագիրը թարգմանվում է որպես «Բնափիլիսոփայության մաթեմատիկական հիմունքները», արտացոլում է «բնափիլիսոփայություն» բառի այն ժամանակվա կիրառությունը՝ որպես «բնության համակարգված ուսումնասիրություն»: Նույնիսկ 19-րդ դարում Լորդ Քելվինի և Փիթեր Գաթրի Թեյթի աշխատությունը, որն օգնեց սահմանել ժամանակակից ֆիզիկայի մեծ մասը, վերնագրված էր «Տրակտատ բնափիլիսոփայության մասին» (1867):

Հենց 17-րդ դարում «կրոն» հասկացությունը ստացավ իր ժամանակակից ձևը, չնայած այն փաստին, որ հին տեքստերը, ինչպիսիք են Աստվածաշունչը, Ղուրանը և այլն, բնագրային լեզուներով չունեին կրոնի հասկացություն, և չունեին նաև այն մարդիկ կամ մշակույթները, որոնցում այդ տեքստերը գրվել են : 19-րդ դարում Մաքս Մյուլլերը նշել է, որ այն, ինչ այսօր կոչվում է անտիկ կրոն, հնում կկոչվեր «օրենք»: Օրինակ՝ եբրայերենում չկա «կրոն» բառի ճշգրիտ համարժեքը, և հուդայականությունը հստակ սահմանազատում չի դնում կրոնական, ազգային, ռասայական կամ էթնիկ ինքնության միջև: Սանսկրիտերեն «դհարմա» բառը, որը երբեմն թարգմանվում է որպես «կրոն», նշանակում է նաև օրենք կամ պարտք: Դասական Հնդկաստանում օրենքի ուսումնասիրությունը բաղկացած էր այնպիսի հասկացություններից, ինչպիսիք են ապաշխարությունը բարեպաշտության միջոցով, ինչպես նաև ծիսական և գործնական ավանդույթները: Միջնադարյան Ճապոնիայում սկզբում գոյություն ուներ նմանատիպ միություն «կայսերական օրենքի» և համընդհանուր կամ «Բուդդայի օրենքի» միջև, սակայն հետագայում դրանք դարձան իշխանության անկախ աղբյուրներ: Իր ողջ երկարատև պատմության ընթացքում Ճապոնիան չի ունեցել «կրոն» հասկացությունը, քանի որ չկար համապատասխան ճապոներեն բառ կամ դրա իմաստին մոտ որևէ բան, բայց երբ 1853 թվականին ամերիկյան ռազմանավերը հայտնվեցին Ճապոնիայի ափերի մոտ և ստիպեցին ճապոնական կառավարությանը ստորագրել պայմանագրեր, որոնք պահանջում էին, ի թիվս այլոց, կրոնի ազատություն, երկիրը ստիպված եղավ առերեսվել այս արևմտյան գաղափարի հետ:

### Միջնադար և Վերածնունդ

Արևմտյան Եվրոպայում միջնադարում գիտությունների (հատկապես բնափիլիսոփայության) զարգացումը զգալի հիմքեր ունի արաբների աշխատություններում, ովքեր թարգմանել էին հունական և լատինական երկերը։ Արիստոտելի աշխատանքները մեծ դեր խաղացին բանականության ինստիտուցիոնալացման, համակարգման և ընդլայնման գործում։ Քրիստոնեությունը բանականությունը ընդունեց հավատքի շրջանակներում։ Քրիստոնեական աշխարհում ենթադրվում էր, որ աստվածային հայտնության միջոցով ձևակերպված գաղափարները ճշմարիտ են, և հետևաբար, հակասության օրենքի համաձայն, պնդվում էր, որ բնական աշխարհը պետք է համապատասխանի այս հայտնված ճշմարտությանը։ Ցանկացած ակնհայտ հակասություն կվկայեր կա՛մ բնական աշխարհի սխալ ըմբռնման, կա՛մ հայտնության սխալ մեկնաբանման մասին։

Սխոլաստիկայի նշանավոր գործիչ Թովմա Աքվինացին «Summa Theologica» աշխատությունում ակնհայտ հակասությունների վերաբերյալ գրում է.

«Այս տեսակի հարցերը քննարկելիս երկու կանոն պետք է պահպանել, ինչպես ուսուցանում է Օգոստինոսը (Gen. ad lit. i, 18)։ Առաջինը՝ Սուրբ Գրքի ճշմարտությունը անսասան պահելն է։ Երկրորդը՝ քանի որ Սուրբ Գիրքը կարող է բազմազան իմաստներով բացատրվել, պետք է հավատարիմ մնալ որոշակի բացատրությանը միայն այնքանով, որքանով պատրաստ լինենք լքել այն, եթե այն հավաստիորեն ապացուցվի որպես կեղծ, որպեսզի Սուրբ Գիրքը չենթարկվի անհավատների ծաղրին, և նրանց հավատալու ճանապարհին խոչընդոտներ չստեղծվեն»։ (Summa 1a, 68, 1)

որտեղ Հիպոնացի Օգոստինոսի վկայակոչված տեքստն ասում է.

«Այն հարցերում, որոնք անորոշ են և մեր տեսադաշտից շատ հեռու, նույնիսկ այնպիսիք, որոնք կարող ենք գտնել Սուրբ Գրքում, երբեմն հնարավոր են տարբեր մեկնաբանություններ՝ առանց մեր ստացած հավատքին վնաս հասցնելու։ Նման դեպքում մենք չպետք է շտապենք և այնքան ամուր կանգնենք մի կողմում, որ եթե ճշմարտության որոնումներում հետագա առաջընթացն արդարացիորեն խաթարի այս դիրքորոշումը, մենք էլ փլուզվենք դրա հետ միասին։ Դա կնշանակեր պայքարել ոչ թե Սուրբ Գրքի ուսմունքի համար, այլ մեր սեփականի, ցանկանալով, որ դրա ուսմունքը համապատասխանի մերին, մինչդեռ մենք պետք է ցանկանանք, որ մեր ուսմունքը համապատասխանի Սուրբ Գրքին»։ (Gen. ad lit. i, 18)

Միջնադարյան համալսարաններում բնափիլիսոփայության և աստվածաբանության ֆակուլտետները առանձին էին, և աստվածաբանական խնդիրներին վերաբերող քննարկումները հաճախ թույլ չէին տրվում փիլիսոփայության ֆակուլտետի կողմից։ Բնափիլիսոփայությունը, որը դասավանդվում էր համալսարանների արվեստի ֆակուլտետներում, դիտվում էր որպես ուսումնառության էական բնագավառ՝ ինքնին, և անհրաժեշտ էր համարվում ուսումնառության գրեթե բոլոր ոլորտների համար։ Այն աստվածաբանությունից առանձնացված անկախ ոլորտ էր և վայելում էր մտավոր ազատության զգալի մաս, քանի դեռ սահմանափակված էր բնական աշխարհով։ Ընդհանուր առմամբ, միջնադարի վերջին բնական գիտության նկատմամբ կրոնական աջակցություն կար, և գիտակցում, որ այն ուսուցման կարևոր տարր է:

Այն, թե որքանով է միջնադարյան գիտությունը ուղղակիորեն հանգեցրել գիտական հեղափոխության նոր փիլիսոփայությանը, մնում է վիճարկելի, բայց այն, անշուշտ, զգալի ազդեցություն է ունեցել:

Միջնադարը հիմքեր նախապատրաստեց այն զարգացումների համար, որոնք տեղի ունեցան Վերածննդի ժամանակաշրջանում, որը հաջորդեց դրան։ 1630 թվականին դասական գրականությունից և փիլիսոփայությունից եկող հնագույն հեղինակության նշանակությունը սկսեց նվազել, թեև գիտնականներից դեռ ակնկալվում էր, որ նրանք պետք է տիրապետեն լատիներենին՝ Եվրոպայի մտավորականների միջազգային լեզվին։ Գիտության հաջողությունների և ռացիոնալիզմի կայուն առաջընթացի հետ մեկտեղ, անհատ գիտնականը ձեռք բերեց հեղինակություն: Այս ժամանակաշրջանի գյուտերի հետ մեկտեղ, հատկապես Յոհաննես Գուտենբերգի տպագրական մեքենան, հնարավորություն տվեց Աստվածաշունչը տարածել ժողովրդական լեզուներով։ Սա թույլ տվեց ավելի շատ մարդկանց կարդալ և սովորել Սուրբ Գրքից, ինչը հանգեցրեց ավետարանական շարժման։ Այն մարդիկ, ովքեր տարածում էին այս պատգամը, ավելի շատ կենտրոնանում էին անհատական գործակալության, քան Եկեղեցու կառույցների վրա.

#### Միջնադարյան գիտնականներ

Գիտության որոշ միջնադարյան ներդրողներ էին ՝ Բոետիոս (մոտ 477–524), Հովհաննես Ֆիլոպոն (մոտ 490–570), Բեդա Պատվելի (մոտ 672–735), Ալկուին Յորքցի (մոտ 735–804), Լևոն Մաթեմատիկոս (մոտ 790–869), Գերբերտ Օրիլյակցի (մոտ 946–1003), Կոնստանտին Աֆրիկացի (մոտ 1020–1087), Ադելարդ Բաթսի (մոտ 1080–1152), Ռոբերտ Գրոսետեստ (մոտ 1168–1253), Սուրբ Ալբերտ Մեծ (մոտ 1200–1280), Ռոջեր Բեկոն (մոտ 1214–1294), Ուիլյամ Օքամցի (մոտ 1287–1347), Ժան Բուրիդան (մոտ 1301–1358), Թովմա Բրեդվարդին (1300–1349), Նիկոլ Օրեմ (մոտ 1320–1382), Նիկոլաս Կուզացի (մոտ 1401–1464)։

### Արդի ժամանակաշրջան

17-րդ դարում Թագավորական ընկերության հիմնադիրները հիմնականում ունեին պահպանողական և ուղղափառ կրոնական հայացքներ, և նրանցից մի քանիսը նշանավոր եկեղեցականներ էին։ Թեև աստվածաբանական խնդիրները, որոնք պառակտող բնույթ ունեին, սովորաբար բացառվում էին վաղ շրջանի Ընկերության պաշտոնական քննարկումներից, նրա անդամներից շատերը, այնուամենայնիվ, հավատում էին, որ իրենց գիտական գործունեությունը աջակցություն է տրամադրում ավանդական կրոնական հավատքին։ Թագավորական ընկերությունում հոգևորականների ներգրավվածությունը մնում էր բարձր մինչև տասնիններորդ դարի կեսերը, երբ գիտությունը դարձավ ավելի մասնագիտացված։

Ալբերտ Այնշտայնը պաշտպանում էր կրոնի որոշ մեկնաբանությունների համատեղելիությունը գիտության հետ։ 1941 թվականին Նյու Յորքում կայացած «Գիտությունը, փիլիսոփայությունը և կրոնը ժողովրդավարական ապրելակերպի հետ դրանց հարաբերակցության մեջ» համաժողովի կողմից հրատարակված «Գիտություն, փիլիսոփայություն և կրոն» ժողովածուում Այնշտայնը նշել է.

«Հետևաբար, կրոնասեր մարդը բարեպաշտ է այն իմաստով, որ նա կասկած չունի այն գերանձնային օբյեկտների և նպատակների նշանակության և վեհության մեջ, որոնք ոչ պահանջում են, ոչ էլ ենթակա են ռացիոնալ հիմնավորման։ Դրանք գոյություն ունեն նույն անհրաժեշտությամբ և իրականությամբ, ինչ ինքը։ Այս իմաստով կրոնը մարդկության հնագույն ձգտումն է՝ հստակ և լիովին գիտակցելու այս արժեքներն ու նպատակները և անընդհատ ուժեղացնելու ու ընդլայնելու դրանց ազդեցությունը։ Եթե մեկը կրոնն ու գիտությունը ընկալում է այս սահմանումներին համապատասխան, ապա դրանց միջև հակամարտությունը անհնար է թվում։ Քանի որ գիտությունը կարող է միայն պարզել, թե ինչ կա, բայց ոչ՝ թե ինչ պետք է լինի, և իր տիրույթից դուրս ցանկացած տեսակի արժեքային դատողությունները մնում են անհրաժեշտ։ Կրոնը, մյուս կողմից, զբաղվում է միայն մարդկային մտքի և գործողությունների գնահատականներով. այն չի կարող արդարացիորեն խոսել փաստերի և փաստերի միջև կապերի մասին։ Ըստ այս մեկնաբանության՝ անցյալում կրոնի և գիտության միջև հայտնի բոլոր հակամարտությունները պետք է վերագրել իրավիճակի սխալ ըմբռնմանը, որը նկարագրված է»։

Այսպիսով, Այնշտայնը արտահայտում է էթիկական ոչ-նատուրալիզմի տեսակետներ (ի հակադրություն էթիկական նատուրալիզմի)։

Նշանավոր ժամանակակից գիտնականների շարքում, ովքեր աթեիստ են, կարելի է նշել էվոլյուցիոն կենսաբան Ռիչարդ Դոքինզին և Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկոս Սթիվեն Վայնբերգին։ Կրոնական հավատքը պաշտպանող նշանավոր գիտնականներից են Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկոս և «Քրիստոսի միացյալ եկեղեցու» անդամ Չարլզ Թաունսը, ավետարանական քրիստոնյա և «Մարդու գենոմ» նախագծի նախկին ղեկավար Ֆրենսիս Քոլինզը և կլիմայագետ Ջոն Թ. Հոթոնը:

## Տեսակետներ

Գիտության և կրոնի միջև հնարավոր փոխազդեցության տեսակները դասակարգվել են աստվածաբան, անգլիկան քահանա և ֆիզիկոս Ջոն Փոլքինգհորնի կողմից. (1) հակամարտություն գիտակարգերի միջև, (2) գիտակարգերի անկախություն, (3) երկխոսություն գիտակարգերի միջև այնտեղ, որտեղ դրանք հատվում են, և (4) երկուսի ինտեգրում մեկ միասնական դաշտում:

Այս տիպաբանությունը նման է այն տարբերակներին, որոնք օգտագործվել են աստվածաբաններ Իեն Բարբուրի և Ջոն Հոթի կողմից: Այս փոխհարաբերությունները դասակարգող այլ տիպաբանություններ կարելի է գտնել գիտության և կրոնի այլ հետազոտողների աշխատություններում, ինչպիսին է, օրինակ, աստվածաբան և կենսաքիմիկոս Արթուր Փիքոքը:

### Անհամատեղելիություն

Ըստ Գիլյերմո Պաս-ի-Մինյո-Ս-ի և Ավելինա Էսպինոսայի՝ էվոլյուցիայի և կրոնի միջև պատմական հակամարտությունը բխում է գիտական ռացիոնալիզմի/էմպիրիզմի և գերբնական պատճառահետևանքային կապերի/հավատքի միջև առկա ներքին անհամատեղելիությունից: Էվոլյուցիոն կենսաբան Ջերի Քոյնի կարծիքով՝ որոշ երկրներում էվոլյուցիայի վերաբերյալ տեսակետները և կրոնականության մակարդակը, ինչպես նաև էվոլյուցիայի ու կրոնի հաշտեցումը բացատրող գրքերի առկայությունը փաստում են, որ մարդիկ դժվարանում են միաժամանակ հավատալ երկուսին, ինչն էլ ենթադրում է անհամատեղելիություն : Ֆիզիկական քիմիկոս Փիթեր Ատկինսի պնդմամբ՝ «մինչդեռ կրոնը արհամարհում է մարդկային ըմբռնման ուժը, գիտությունը հարգում է այն»: Մոլորակագետ Քերոլին Պորկոն հույս է հայտնում, որ «գիտության և պաշտոնական կրոնի միջև առճակատումը կավարտվի այն ժամանակ, երբ բոլոր մարդկանց կյանքում գիտության խաղացած դերն այնպիսին լինի, ինչպիսին այսօր կրոնինն է»: Երկրաբան և հնէաբան Դոնալդ Պրոթերոն հայտարարել է, որ կրոնն է այն պատճառը, որ «էվոլյուցիայի, Երկրի տարիքի, տիեզերաբանության և մարդու էվոլյուցիայի վերաբերյալ հարցերը գրեթե միշտ ստիպում են ամերիկացիներին տապալել գիտական գրագիտության թեստերը՝ համեմատած այլ ազգերի հետ»: Այնուամենայնիվ, տարբեր երկրներում գիտական գրագիտությունն ուսումնասիրող Ջոն Միլլերը նշում է, որ ամերիկացիներն ընդհանուր առմամբ մի փոքր ավելի գիտակից են, քան եվրոպացիները կամ ճապոնացիները: Ըստ տիեզերաբան և աստղաֆիզիկոս Լոուրենս Կրաուսի՝ համատեղելիությունը կամ անհամատեղելիությունը աստվածաբանական խնդիր է, այլ ոչ թե գիտական: Լիզա Ռենդալի տեսանկյունից՝ անհամատեղելիության կամ հակառակի վերաբերյալ հարցերն անպատասխանելի են, քանի որ ընդունելով հայտնությունները՝ մարդը հրաժարվում է տրամաբանության կանոններից, որոնք անհրաժեշտ են՝ պարզելու համար, թե արդյոք իրականում կան հակասություններ որոշակի համոզմունքներ ունենալու միջև: Դենիել Դեննեթը գտնում է, որ անհամատեղելիությունն առկա է, քանի որ կրոնը խնդրահարույց չէ միայն մինչև այն պահը, երբ այն վերածվում է մի շարք արդարացումների՝ էվոլյուցիոն հետևանքների լույսի ներքո որոշակի համոզմունքներ պահպանելու համար:

Ըստ տեսաբան-ֆիզիկոս Սթիվեն Վայնբերգի՝ ուսանողներին տիեզերաբանություն և էվոլյուցիա դասավանդելը պետք է նվազեցնի նրանց ինքնակարևորության զգացումը տիեզերքում, ինչպես նաև նրանց կրոնականությունը: Էվոլյուցիոն զարգացման կենսաբան Փի Զեդ Մայերսի տեսակետն այն է, որ բոլոր գիտնականները պետք է լինեն աթեիստ, և որ գիտությունը երբեք չպետք է հարմարվի որևէ կրոնական համոզմունքի: Ֆիզիկոս Շոն Մ. Քերոլը պնդում է, որ քանի որ կրոնը ներկայացնում է գերբնական պնդումներ, և՛ գիտությունը, և՛ կրոնը անհամատեղելի են:

Էվոլյուցիոն կենսաբան Ռիչարդ Դոքինզը բացահայտ թշնամաբար է տրամադրված կրոնի նկատմամբ, քանի որ հավատում է, որ այն ակտիվորեն ապականում է գիտական գործունեությունն ու գիտության հետ կապված կրթությունը: Ըստ Դոքինզի՝ կրոնը «խաթարում է գիտությունը և հյուծում բանականությունը»: Նա կարծում է, որ երբ գիտության ուսուցիչները փորձում են մանրամասն ներկայացնել էվոլյուցիան, նրանք բախվում են ծնողների թշնամանքին, ովքեր թերահավատ են, քանի որ հավատում են, որ դա հակասում է իրենց կրոնական համոզմունքներին, և որ նույնիսկ որոշ դասագրքերից «էվոլյուցիա» բառը համակարգված կերպով հեռացվել է: Նա աշխատանքներ է տարել՝ հիմնավորելու այն բացասական ազդեցությունները, որոնք, իր կարծիքով, կրոնն ունենում է գիտական կրթության վրա:

Ըստ հնդիկ գիտնականների վերաբերյալ Ռենի Թոմասի ուսումնասիրության՝ Հնդկաստանի աթեիստ գիտնականներն իրենց աթեիստ են կոչում նույնիսկ այն դեպքում, երբ ընդունում են, որ իրենց ապրելակերպը մեծապես ավանդույթի և կրոնի մաս է կազմում: Այսպիսով, նրանք տարբերվում են արևմտյան աթեիստներից նրանով, որ նրանց համար կրոնական ապրելակերպին հետևելը հակադիր չէ աթեիզմին:

#### Քննադատություն

Այլոք, ինչպիսիք են Ֆրենսիս Քոլինզը, Ջորջ Ֆ. Ռ. Էլիսը, Քենեթ Ռ. Միլլերը, Քեթրին Հեյհոն, Ջորջ Քոյնը և Սայմոն Քոնուեյ Մորիսը, փաստարկում են հօգուտ համատեղելիության, քանի որ նրանք համաձայն չեն, որ գիտությունն անհամատեղելի է կրոնի հետ և հակառակը: Նրանք պնդում են, որ գիտությունը բազմաթիվ հնարավորություններ է ընձեռում բնության մեջ Աստծուն փնտրելու և գտնելու, ինչպես նաև սեփական հավատքի շուրջ խորհրդածելու համար: Ըստ Քենեթ Միլլերի՝ նա համաձայն չէ Ջերի Քոյնի գնահատականի հետ և փաստարկում է, որ քանի որ գիտնականների զգալի մասը կրոնասեր է, իսկ էվոլյուցիային հավատացող ամերիկացիների համամասնությունը շատ ավելի բարձր է, դա նշանակում է, որ երկուսն էլ իրականում համատեղելի են: Մեկ այլ առիթով Միլլերը պնդել է, որ երբ գիտնականները հայտարարություններ են անում գիտության և թեիզմի կամ աթեիզմի վերաբերյալ, նրանք ամենևին էլ գիտականորեն չեն փաստարկում և դուրս են գալիս գիտության շրջանակներից՝ անցնելով իմաստի ու նպատակի մասին քննարկումների: Այն, ինչ նա համարում է առանձնահատուկ տարօրինակ և չհիմնավորված, այն է, թե ինչպես են աթեիստները հաճախ վկայակոչում գիտական հեղինակությունը իրենց ոչ գիտական փիլիսոփայական եզրակացությունների համար (օրինակ՝ որ տիեզերքը չունի նպատակ կամ իմաստ)՝ որպես միակ կենսունակ տարբերակ, այն դեպքում, երբ գիտական մեթոդը և գիտությունը երբևէ չեն ունեցել իմաստի կամ Աստծո վերաբերյալ հարցերին անդրադառնալու որևէ միջոց: Ավելին, նա նշում է, որ քանի որ էվոլյուցիան ստեղծել է ուղեղը, և քանի որ ուղեղը կարող է ընկալել և՛ կրոնը, և՛ գիտությունը, կենսաբանական մակարդակում հասկացությունների միջև բնական անհամատեղելիություն չկա:

Կարլ Գիբերսոնը պնդում է, որ համատեղելիությունը քննարկելիս որոշ գիտական մտավորականներ հաճախ անտեսում են աստվածաբանության մտավոր առաջնորդների տեսակետները և փոխարենը փաստարկում են ընդդեմ պակաս տեղեկացված զանգվածների՝ դրանով իսկ կրոնը սահմանելով ոչ մտավորականների միջոցով և անարդարացիորեն թեքելով բանավեճի ընթացքը: Նա փաստարկում է, որ ինչպես գիտության առաջնորդները երբեմն հաղթահարում են հին գիտական կարծրատիպերը, այնպես էլ աստվածաբանության առաջնորդներն են անում նույնը, ուստի, երբ հաշվի առնվեն աստվածաբան մտավորականները, ծայրահեղ դիրքորոշումներ ներկայացնող մարդիկ, ինչպիսիք են Քեն Հեմը և Յուջինի Սքոթը, կդառնան անտեղի: Սինտիա Թոլմանը նշում է, որ կրոնը չունի որոշակի մեթոդ, մասամբ այն պատճառով, որ կրոնները ժամանակի ընթացքում առաջանում են տարբեր մշակույթներից, բայց երբ խոսքը վերաբերում է քրիստոնեական աստվածաբանությանը և բացարձակ ճշմարտություններին, նա նշում է, որ մարդիկ հաճախ հիմնվում են սուրբ գրության, ավանդույթի, բանականության և փորձի վրա՝ ստուգելու և գնահատելու այն, ինչ զգում են և ինչին պետք է հավատան:

#### Հակամարտության թեզ

Հակամարտության թեզը, որի համաձայն կրոնն ու գիտությունը պատմության ընթացքում գտնվել են մշտական հակամարտության մեջ, հանրայնացվել է 19-րդ դարում Ջոն Ուիլյամ Դրեյպերի և Էնդրյու Դիքսոն Ուայթի աշխատությունների միջոցով: Հենց 19-րդ դարում գիտության և կրոնի փոխհարաբերությունները դարձան դիսկուրսի պաշտոնական թեմա, մինչդեռ դրանից առաջ ոչ ոք գիտությունը չէր հակադրել կրոնին կամ հակառակը, թեև մինչև 19-րդ դարը երբեմն արտահայտվել են որոշ բարդ փոխազդեցություններ: Գիտության ժամանակակից պատմաբանների մեծ մասն այժմ մերժում է հակամարտության թեզն իր սկզբնական տեսքով և այլևս չի պաշտպանում այն: Փոխարենը, այն փոխարինվել է հետագա պատմական հետազոտություններով, որոնք հանգեցրել են հարցի ավելի նրբերանգային ըմբռնմանը: Գիտության պատմաբան Գարի Ֆերնգրենը նշել է. «Թեև հակասությունների հանրահայտ պատկերները շարունակում են օրինակ ծառայել քրիստոնեության ենթադրյալ թշնամանքին նոր գիտական տեսությունների նկատմամբ, ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ քրիստոնեությունը հաճախ սնուցել և խրախուսել է գիտական գործունեությունը, մինչդեռ այլ ժամանակներում երկուսը գոյակցել են առանց լարվածության կամ ներդաշնակեցման փորձերի: Եթե Գալիլեյի գործն ու Սքոփսի դատավարությունը հիշվում են որպես հակամարտության օրինակներ, ապա դրանք ավելի շուտ բացառություններ էին, քան կանոն»:

Այսօր պատմաբանների մեծ մասը հեռացել է հակամարտության մոդելից, որը հիմնված է հիմնականում երկու պատմական դրվագների վրա (Գալիլեյ և Դարվին), և շարժվել է դեպի համատեղելիության թեզեր (կամ ինտեգրման թեզ, կամ չհատվող մագիստերիումներ) կամ դեպի «բարդության» մոդել, քանի որ կրոնական գործիչները եղել են յուրաքանչյուր վեճի երկու կողմերում էլ, և ներգրավված կողմերից ոչ մեկը նպատակ չի ունեցել վարկաբեկել կրոնը:

Հակամարտության հաճախ հիշատակվող մի օրինակ, որը պարզաբանվել է 20-րդ դարի պատմական հետազոտություններով, Գալիլեյի գործն էր, որտեղ Աստվածաշնչի մեկնաբանություններն օգտագործվում էին Կոպեռնիկոսի հելիոցենտրիզմի (արևակենտրոնության) գաղափարների վրա հարձակվելու համար: 1616 թվականին Գալիլեյը մեկնեց Հռոմ՝ փորձելով համոզել Կաթոլիկ եկեղեցու իշխանություններին չարգելել Կոպեռնիկոսի գաղափարները: Ի վերջո, հրապարակվեց «Արգելված գրքերի ցուցակի» (Congregation of the Index) դեկրետը, որով հայտարարվեց, որ այն գաղափարները, թե Արևն անշարժ է, իսկ Երկիրը պտտվում է, «կեղծ են» և «լիովին հակասում են Սուրբ Գրքին», և կասեցվեց Կոպեռնիկոսի *De Revolutionibus*-ի հրատարակումը մինչև դրա ուղղվելը: Գալիլեյը ճանաչվեց «հերետիկոսության մեջ խիստ կասկածելի», մասնավորապես՝ այն կարծիքի համար, թե Արևն անշարժ է տիեզերքի կենտրոնում, իսկ Երկիրը կենտրոնում չէ և շարժվում է: Նրանից պահանջվեց «հրաժարվել, անիծել և նզովել» այդ կարծիքները: Այնուամենայնիվ, նախքան այս ամենը, Հռոմի Պապ Ուրբանոս VIII-ն անձամբ էր խնդրել Գալիլեյին գրքում ներկայացնել հելիոցենտրիզմի կողմ և դեմ փաստարկները և զգույշ լինել՝ չպաշտպանել հելիոցենտրիզմը որպես ֆիզիկապես ապացուցված փաստ, քանի որ այն ժամանակվա գիտական կոնսենսուսն այն էր, որ հելիոցենտրիզմի ապացույցները շատ թույլ էին: Եկեղեցին պարզապես հարել էր այն ժամանակվա գիտական կոնսենսուսին: Պապ Ուրբանոս VIII-ը խնդրել էր, որ իր տեսակետները նույնպես ներառվեն Գալիլեյի գրքում: Գալիլեյը կատարել էր միայն վերջին խնդրանքը: Գիտակցաբար թե ոչ, Սիմպլիցիոն՝ Արիստոտելյան/Պտղոմեոսյան գեոցենտրիկ (երկրակենտրոն) տեսակետի պաշտպանը «Երկու գլխավոր համակարգերի շուրջ երկխոսություն» գրքում, հաճախ ներկայացվում էր որպես անուս հիմար, ով չունի մաթեմատիկական պատրաստվածություն: Թեև գրքի նախաբանում նշվում է, որ կերպարն անվանվել է ի պատիվ հայտնի արիստոտելյան փիլիսոփայի (Simplicius լատիներեն, Simplicio իտալերեն), իտալերենում «Simplicio» անունը նաև «պարզունակ մարդու» (simpleton) իմաստ ունի: Պապի հետ իր հարաբերությունների համար ցավալիորեն Գալիլեյը Ուրբանոս VIII-ի խոսքերը դրեց Սիմպլիցիոյի բերանը: Պատմաբանների մեծ մասը համաձայն է, որ Գալիլեյը չարամտորեն չի գործել և շփոթված է եղել իր գրքի նկատմամբ արձագանքից: Այնուամենայնիվ, Պապը թեթև չընդունեց ենթադրյալ հրապարակային ծաղրանքը և Կոպեռնիկյան տեսության ֆիզիկական պաշտպանությունը: Գալիլեյը օտարացրել էր իր ամենամեծ և հզոր պաշտպաններից մեկին՝ Պապին, և կանչվեց Հռոմ՝ պաշտպանելու իր գրվածքները:

Իրական ապացույցները, որոնք վերջնականապես ապացուցեցին հելիոցենտրիզմը, հայտնվեցին Գալիլեյից դարեր անց. Ջեյմս Բրադլիի կողմից լույսի աբերացիայի հայտնաբերումը 18-րդ դարում, Վիլյամ Հերշելի կողմից կրկնակի աստղերի ուղեծրային շարժումները 19-րդ դարում, աստղային պարալաքսի ճշգրիտ չափումը 19-րդ դարում և Նյուտոնյան մեխանիկան 17-րդ դարում: Ըստ ֆիզիկոս Քրիստոֆեր Գրեյնիի՝ Գալիլեյի սեփական դիտարկումներն իրականում չէին պաշտպանում կոպեռնիկյան տեսակետը, այլ ավելի համահունչ էին Տիխո Բրահեի հիբրիդային մոդելին, որտեղ Երկիրը չէր շարժվում, իսկ մնացած ամեն ինչ պտտվում էր նրա և Արևի շուրջ:

Բրիտանացի փիլիսոփա Ա. Ս. Գրեյլինգը դեռևս հավատում է, որ գիտության և կրոնների միջև մրցակցություն կա տիեզերքի ծագմանը, մարդու էությանը և հրաշքների հնարավորությանը վերաբերող ոլորտներում:

### Անկախություն

Ժամանակակից տեսակետը, որը Սթիվեն Ջեյ Գուլդը նկարագրել է որպես «չհատվող մագիստերիումներ» (NOMA), այն է, որ գիտությունն ու կրոնը գործ ունեն մարդկային փորձառության հիմնավորապես տարբեր ոլորտների հետ, և հետևաբար, երբ յուրաքանչյուրը մնում է իր տիրույթում, դրանք գոյակցում են խաղաղ: Մինչ Գուլդը խոսում էր անկախության մասին գիտության տեսանկյունից, Վ. Տ. Սթեյսը դիտարկում էր այն կրոնի փիլիսոփայության տեսանկյունից: Սթեյսը կարծում էր, որ գիտությունն ու կրոնը, երբ դիտարկվում են իրենց սեփական տիրույթներում, երկուսն էլ հետևողական են և ամբողջական: Ինչպես նշում է Առնոլդ Օ. Բենցը, դրանք սկիզբ են առնում իրականության տարբեր ընկալումներից, բայց հանդիպում են միմյանց, օրինակ՝ զարմանքի զգացողության և էթիկայի մեջ:

ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիան պաշտպանում է այն տեսակետը, որ գիտությունն ու կրոնն անկախ են:

Գիտությունն ու կրոնը հիմնված են մարդկային փորձառության տարբեր ասպեկտների վրա: Գիտության մեջ բացատրությունները պետք է հիմնված լինեն բնական աշխարհի ուսումնասիրությունից բխող ապացույցների վրա: Գիտականորեն հիմնավորված դիտարկումները կամ փորձերը, որոնք հակասում են որևէ բացատրության, ի վերջո պետք է հանգեցնեն այդ բացատրության փոփոխմանը կամ նույնիսկ հրաժարմանը դրանից: Կրոնական հավատքը, ի հակադրություն դրան, կախված չէ էմպիրիկ ապացույցներից, պարտադիր չէ, որ փոփոխվի հակասող ապացույցների առկայության դեպքում և սովորաբար ներառում է գերբնական ուժեր կամ էակներ: Քանի որ դրանք բնության մաս չեն կազմում, գերբնական էակները չեն կարող հետազոտվել գիտության կողմից: Այս իմաստով գիտությունն ու կրոնը առանձին են և տարբեր ձևերով են անդրադառնում մարդկային ըմբռնմանը: Գիտությունն ու կրոնը միմյանց դեմ դուրս բերելու փորձերը ստեղծում են հակասություններ այնտեղ, որտեղ դրանց կարիքը չկա

Ըստ արքեպիսկոպոս Ջոն Հաբգուդի՝ և՛ գիտությունը, և՛ կրոնը ներկայացնում են փորձառությանը մոտենալու տարբեր եղանակներ, և այդ տարբերությունները բանավեճի աղբյուր են: Նա գիտությունը դիտարկում է որպես նկարագրական, իսկ կրոնը՝ նորմատիվ (հրահանգող): Նա նշել է, որ եթե գիտությունն ու մաթեմատիկան կենտրոնանան նրա վրա, թե ինչպիսին «պետք է լինի» աշխարհը (այնպես, ինչպես անում է կրոնը), դա կարող է հանգեցնել բնական աշխարհին ոչ պատշաճ հատկություններ վերագրելուն, ինչպես պատահեց Պյութագորասի հետևորդների հետ մ.թ.ա. 6-րդ դարում: Ի հակադրություն դրան, նորմատիվ բարոյական գիտության կողմնակիցները վիճարկում են այն միտքը, թե գիտությունը չունի «պետք է»-ներն ուղղորդելու միջոց: Հաբգուդը նաև նշել է, որ հակառակ իրավիճակը, երբ կրոնը փորձում է լինել նկարագրական, նույնպես կարող է հանգեցնել բնական աշխարհին անպատշաճ հատկություններ վերագրելուն: Հատկանշական օրինակ է Պտղոմեոսյան (երկրակենտրոն) մոլորակային մոդելի նկատմամբ այժմ արդեն հերքված հավատքը, որը գերիշխում էր այնքան ժամանակ, մինչև Գալիլեյի և նրա հայացքների կողմնակիցների շնորհիվ տեղի ունեցան փոփոխություններ գիտական և կրոնական մտածողության մեջ:

Լյուբավիչյան ռաբբի Մենախեմ Մենդել Շնեերսոնի տեսանկյունից՝ ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափությունը (ինչպիսիք են Լոբաչևսկու հիպերբոլիկ երկրաչափությունը և Ռիմանի էլիպտիկ երկրաչափությունը) ապացուցեց, որ Էվկլիդեսի աքսիոմները (օրինակ՝ «երկու կետերի միջև կա միայն մեկ ուղիղ գիծ») իրականում կամայական են: Հետևաբար, գիտությունը, որը հիմնվում է կամայական աքսիոմների վրա, երբեք չի կարող հերքել Թորան, որը բացարձակ ճշմարտություն է:

#### Զուգահեռներ մեթոդների միջև

Ըստ Իեն Բարբուրի՝ Թոմաս Ս. Կունը պնդում էր, որ գիտությունը կազմված է պարադիգմներից, որոնք առաջանում են մշակութային ավանդույթներից, ինչը նման է կրոնի վերաբերյալ աշխարհիկ տեսանկյունին:

Մայքլ Պոլանին պնդում էր, որ հենց համընդհանրությանը հավատարիմ լինելն է պաշտպանում սուբյեկտիվությունից, և դա որևէ կապ չունի անձնական անկողմնակալության հետ, որը հանդիպում է գիտական մեթոդի բազմաթիվ հայեցակարգերում: Պոլանին հետագայում պնդում էր, որ ողջ գիտելիքն անձնական է, և հետևաբար գիտնականը գիտությամբ զբաղվելիս պետք է կատարի շատ անձնական, եթե ոչ պարտադիր սուբյեկտիվ դեր: Նա հավելում էր, որ գիտնականը հաճախ պարզապես հետևում է «մտավոր գեղեցկության, սիմետրիայի և էմպիրիկ համաձայնության» բնազդներին: Պոլանին գտնում էր, որ գիտությունը պահանջում է բարոյական հանձնառություններ, որոնք նման են կրոնում առկա հանձնառություններին:

Երկու ֆիզիկոսներ՝ Չարլզ Ա. Քոուլսոնը և Հարոլդ Կ. Շիլլինգը, պնդում էին, որ «գիտության և կրոնի մեթոդները շատ ընդհանրություններ ունեն»: Շիլլինգը հաստատում էր, որ երկու ոլորտներն էլ՝ գիտությունն ու կրոնը, ունեն «եռակի կառուցվածք՝ փորձառություն, տեսական մեկնաբանություն և գործնական կիրառություն»: Քոուլսոնը պնդում էր, որ գիտությունը, կրոնի նման, «առաջ է շարժվում ստեղծագործական երևակայության միջոցով», այլ ոչ թե «սոսկ փաստերի հավաքագրմամբ»՝ նշելով, որ կրոնը պետք է ներառի և ներառում է «փորձառության քննադատական վերլուծություն, որը նման է գիտության մեջ տեղի ունեցող գործընթացին»: Կրոնական լեզուն և գիտական լեզուն նույնպես ցույց են տալիս զուգահեռներ (հմմտ. գիտության հռետորաբանություն):

### Երկխոսություն

Աստղագիտություն և երկրաչափություն ուսումնասիրող կլերիկները (Ֆրանսիա, 15-րդ դարի սկիզբ)
«Կրոնի և գիտության» համայնքը բաղկացած է այն գիտնականներից, ովքեր ներգրավված են այն ամենում, ինչն անվանվում է «կրոն-գիտություն երկխոսություն» կամ «կրոն-գիտություն դաշտ»: Համայնքը չի պատկանում ո՛չ գիտական, ո՛չ էլ կրոնական համայնքին, այլ համարվում է երրորդ՝ հատվող համայնք, որը կազմված է հետաքրքրված և ներգրավված գիտնականներից, քահանաներից, հոգևորականներից, աստվածաբաններից և շահագրգիռ ոչ մասնագետներից: Գիտության և կրոնի հատման կետով հետաքրքրված հաստատությունների թվում են «Աստվածաբանության և բնական գիտությունների կենտրոնը», «Կրոնի ինստիտուտը գիտության դարաշրջանում», «Իեն Ռեմսիի կենտրոնը» և «Ֆարադեյի ինստիտուտը»: Գիտության և կրոնի փոխհարաբերություններին անդրադարձող ամսագրերից են *Theology and Science*-ը և *Zygon*-ը: Յուջինի Սքոթը գրել է, որ «գիտություն և կրոն» շարժումն ընդհանուր առմամբ կազմված է հիմնականում թեիստներից, ովքեր առողջ հարգանք ունեն գիտության նկատմամբ և կարող են օգտակար լինել գիտության հանրային ընկալման համար: Նա պնդում է, որ «քրիստոնեական գիտական» (Christian scholarship) շարժումը խնդիր չէ գիտության համար, սակայն «թեիստական գիտություն» (Theistic science) շարժումը, որն առաջարկում է հրաժարվել մեթոդաբանական մատերիալիզմից, խնդիրներ է առաջացնում գիտության բնույթի ընկալման հարցում: 1885 թվականին հիմնադրվել են «Գիֆորդյան դասախոսությունները»՝ «բնական աստվածաբանության» և գիտական համայնքի միջև քննարկումները խթանելու համար: Այս ամենամյա շարքը շարունակվում է մինչ օրս և ներառել է այնպիսի գործիչների, ինչպիսիք են Ուիլյամ Ջեյմսը, Ջոն Դյուին, Կառլ Սագանը և տարբեր ոլորտների բազմաթիվ այլ պրոֆեսորներss:

Կրոնի և գիտության միջև ժամանակակից երկխոսության հիմքը դրվել է Իեն Բարբուրի 1966 թվականի «Խնդիրներ գիտության և կրոնի մեջ» (*Issues in Science and Religion*) գրքով: Այդ ժամանակից ի վեր այն վերածվել է լուրջ ակադեմիական դաշտի՝ ունենալով ակադեմիական ամբիոններ և երկու մասնագիտացված ամսագրեր՝ *Zygon* և *Theology and Science*: Հոդվածներ երբեմն հանդիպում են նաև հիմնական գիտական պարբերականներում, ինչպիսիք են *American Journal of Physics*-ը [7] և *Science*-ը:

Փիլիսոփա Ալվին Պլանտինգան պնդում է, որ գիտության և կրոնի միջև կա մակերեսային հակամարտություն, բայց խորը համաձայնություն, և որ խորը հակամարտություն կա գիտության և նատուրալիզմի միջև: Պլանտինգան իր «Որտեղ է իրականում հակամարտությունը. գիտություն, կրոն և նատուրալիզմ» գրքում խստորեն վիճարկում է նատուրալիզմի կապը գիտության հետ, ինչպես դա պատկերացնում են Ռիչարդ Դոքինզը, Դենիել Դենեթը և համախոհ մտածողները, մինչդեռ Դենիել Դենեթը կարծում է, որ Պլանտինգան գիտությունը ընդլայնում է մինչև անընդունելի աստիճանի: Փիլիսոփա Մաարտեն Բուդրին, գրախոսելով գրքի մասին, նշել է, որ հեղինակը դիմում է կրեացիոնիզմին և չի կարողանում «կանխել թեիզմի և էվոլյուցիայի միջև հակամարտությունը»: Ի հակադրություն դրան՝ ճանաչողական գիտության մասնագետ Ջասթին Լ. Բարեթը, գրախոսելով նույն գիրքը, գրում է, որ «նրանք, ովքեր ամենաշատն ունեն Պլանտինգայի ուղերձը լսելու կարիքը, կարող են չտալ դրան արդարացի լսումներ՝ ավելի շուտ հռետորական, քան վերլուծական պատճառներով»:

### Ինտեգրում

Որպես ընդհանուր տեսակետ՝ սա պնդում է, որ թեև գիտության, աստվածաբանության, քաղաքականության, սոցիալական և տնտեսական շահերի ազդեցությունների միջև փոխազդեցությունները բարդ են, պատմության ընթացքում գիտության և կրոնի միջև արդյունավետ ներգրավվածությունները պետք է պատշաճ կերպով շեշտվեն որպես նորմ:

Գիտական և աստվածաբանական հեռանկարները հաճախ գոյակցում են խաղաղ պայմաններում: Քրիստոնեական և ոչ քրիստոնեական կրոնները պատմականորեն լավ են ինտեգրվել գիտական գաղափարների հետ, ինչպես օրինակ՝ հին եգիպտական տեխնոլոգիական վարպետությունը, որը կիրառվում էր միաստվածային նպատակներով, Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում մուսուլման գիտնականների կողմից իրականացված գիտական առաջընթացը, և մաթեմատիկան՝ հինդուիզմի ու բուդդիզմի ներքո: Նույնիսկ 19-րդ դարի քրիստոնեական շատ համայնքներ ողջունում էին այն գիտնականներին, ովքեր պնդում էին, որ գիտությունն ամենևին էլ կապված չէ իրականության բացարձակ բնույթի բացահայտման հետ: Ըստ Ջոնս Հոփքինսի համալսարանի հումանիտար գիտությունների պրոֆեսոր Լոուրենս Մ. Պրինսիպեի՝ պատմական տեսանկյունից սա մատնանշում է, որ ներկայիս բախումների մեծ մասը տեղի է ունենում սահմանափակ ծայրահեղականների՝ թե՛ կրոնական, թե՛ գիտական ֆունդամենտալիստների միջև՝ շատ քիչ թեմաների շուրջ, և որ գաղափարների հետուառաջ շարժը գիտական ու աստվածաբանական մտքի միջև եղել է ավելի սովորական երևույթ: Պրինսիպեի համար այս հեռանկարը մատնանշում է գրավոր ուսման նկատմամբ հիմնարար ընդհանուր հարգանքը ռաբբիական գրականության, քրիստոնեական աստվածաբանության և Իսլամական ոսկեդարի կրոնական ավանդույթներում, ներառյալ Դասականների փոխանցումը հունականից իսլամական, ապա քրիստոնեական ավանդույթներին, ինչն օգնեց բռնկել Վերածնունդը: Կրոնները նաև առանցքային մասնակցություն են ունեցել ժամանակակից համալսարանների և գրադարանների զարգացման գործում. ուսման և գիտության կենտրոնները համընկնում էին կրոնական հաստատությունների հետ՝ լինեին դրանք հեթանոսական, մուսուլմանական թե քրիստոնեական:

## Անհատական կրոններ

### Բահայի հավատք

Բահայի հավատքի հիմնարար սկզբունքներից մեկը կրոնի և գիտության ներդաշնակությունն է։ Բահայի սուրբ գրվածքները հաստատում են, որ ճշմարիտ գիտությունը և ճշմարիտ կրոնը երբեք չեն կարող լինել հակամարտության մեջ։ Աբդուլ-Բահան՝ կրոնի հիմնադրի որդին, նշել է, որ կրոնն առանց գիտության սնահավատություն է, իսկ գիտությունը առանց կրոնի՝ մատերիալիզմ։ Նա նաև հորդորել է, որ ճշմարիտ կրոնը պետք է համապատասխանի գիտության եզրակացություններին։

### Բուդդայականություն

Բուդդայականությունը և գիտությունը բազմաթիվ հեղինակների կողմից դիտվել են որպես համատեղելի։ Բուդդայականության մեջ առկա որոշ փիլիսոփայական և հոգեբանական ուսմունքներ ունեն ընդհանուր կետեր ժամանակակից արևմտյան գիտական և փիլիսոփայական մտքի հետ։ Օրինակ՝ բուդդայականությունը խրախուսում է բնության անկողմնակալ հետազոտությունը (գործունեություն, որը Պալիական կանոնում կոչվում է *Dhamma-Vicaya*), որտեղ ուսումնասիրության հիմնական օբյեկտը հենց մարդն է։ Բուդդայականությունը և գիտությունը երկուսն էլ մեծ շեշտադրում են կատարում պատճառականության վրա։ Այնուամենայնիվ, բուդդայականությունը չի կենտրոնանում մատերիալիզմի վրա։

Տենզին Գյացոն՝ 14-րդ Դալայ Լաման, նշում է, որ էմպիրիկ գիտական ապացույցները գերակայում են բուդդայականության ավանդական ուսմունքների նկատմամբ, երբ դրանց միջև հակամարտություն է առաջանում։ Իր «Տիեզերքը մեկ ատոմի մեջ» գրքում նա գրել է. «Իմ վստահությունը գիտության ոլորտ մտնելիս հիմնված է այն համոզմունքի վրա, որ ինչպես գիտության մեջ, այնպես էլ բուդդայականության մեջ իրականության բնույթի ընկալումն իրականացվում է քննադատական հետազոտության միջոցով»։ Նա նաև հայտարարել է. «Եթե գիտական վերլուծությունը վերջնականապես ապացուցի, որ բուդդայականության որոշակի պնդումներ կեղծ են, ապա մենք պետք է ընդունենք գիտության գտածոները և հրաժարվենք այդ պնդումներից»։

### Քրիստոնեություն

Վաղ քրիստոնյա ուսուցիչների շրջանում Տերտուղիանոսը (մոտ 160–220 թթ.) ընդհանուր առմամբ բացասական կարծիք ուներ հունական փիլիսոփայության մասին, մինչդեռ Որոգինեսը (մոտ 185–254 թթ.) այն շատ ավելի դրական էր համարում և պահանջում էր իր ուսանողներից կարդալ գրեթե յուրաքանչյուր մատչելի աշխատություն։

Քրիստոնեությունը նյուտոնյան մեխանիկայի հետ հաշտեցնելու վաղ փորձերը բոլորովին տարբերվում են էվոլյուցիայի կամ հարաբերականության նոր գիտական գաղափարների հետ հաշտեցման հետագա փորձերից։ Էվոլյուցիայի շատ վաղ մեկնաբանություններ կենտրոնացած էին «գոյության պայքարի» շուրջ։ Այս գաղափարներին զգալիորեն հակադրվեցին կենսաբանական համագործակցության համընդհանուր օրինաչափությունների հետագա հայտնագործությունները։ Ըստ Ջոն Հաբգուդի՝ տիեզերքը կարծես բարու և չարի, գեղեցկության և ցավի խառնուրդ է, և տառապանքը կարող է ինչ-որ կերպ լինել արարչագործության գործընթացի մաս։ Հաբգուդը գտնում է, որ քրիստոնյաները չպետք է զարմանան, որ տառապանքը կարող է ստեղծագործաբար օգտագործվել Աստծո կողմից՝ հաշվի առնելով նրանց հավատքը Խաչի խորհրդանիշի հանդեպ։ Ռոբերտ Ջոն Ռասելը հետազոտել է համահնչյունությունն ու անհամահնչյունությունը ժամանակակից ֆիզիկայի, էվոլյուցիոն կենսաբանության և քրիստոնեական աստվածաբանության միջև։

Քրիստոնյա փիլիսոփաներ Օգոստինոս Երանելին (354–430 թթ.) և Թովմա Աքվինացին (1225–1274 թթ.) գտնում էին, որ սուրբ գրությունները կարող են ունենալ բազմաթիվ մեկնաբանություններ այն ոլորտներում, որոնք դուրս են իրենց հասանելիությունից, հետևաբար պետք է տեղ թողնել ապագա հայտնագործությունների համար՝ լույս սփռելու այդ իմաստների վրա։ «Աղախնի» (*Handmaiden*) ավանդույթը, որը տիեզերքի աշխարհիկ ուսումնասիրությունները դիտարկում էր որպես սուրբ գրությունների ավելի լավ ընկալման կարևոր և օգտակար մաս, քրիստոնեական պատմության մեջ ընդունվել է հենց սկզբից։ Նաև այն գիտակցումը, որ Աստված ստեղծել է աշխարհը որպես ինքնագործող համակարգ, դրդել է բազմաթիվ քրիստոնյաների Միջնադարում ուսումնասիրել բնությունը։

Գիտության ժամանակակից պատմաբանները, ինչպիսիք են Ջ. Լ. Հեյլբրոնը, Ալիստեր Քեմերոն Քրոմբին, Դեյվիդ Լինդբերգը, Էդվարդ Գրանտը, Թոմաս Գոլդսթեյնը և Թեդ Դևիսը, վերանայել են այն տարածված պատկերացումը, թե միջնադարյան քրիստոնեությունը բացասական ազդեցություն է ունեցել քաղաքակրթության և գիտության զարգացման վրա։ Նրանց տեսանկյունից՝ վանականները ոչ միայն փրկել և մշակել են անտիկ քաղաքակրթության մնացորդները բարբարոսների ներխուժումների ժամանակ, այլև միջնադարյան եկեղեցին խթանել է ուսումն ու գիտությունը՝ հովանավորելով բազմաթիվ համալսարաններ, որոնք նրա առաջնորդությամբ արագորեն աճեցին Եվրոպայում 11-րդ և 12-րդ դարերում։ Սուրբ Թովմա Աքվինացին՝ Եկեղեցու «օրինակելի աստվածաբանը», ոչ միայն պնդում էր, որ բանականությունը ներդաշնակ է հավատքի հետ, այլև ընդունում էր, որ բանականությունը կարող է նպաստել հայտնության ըմբռնմանը, և այդպիսով խրախուսում էր մտավոր զարգացումը։ Նա նման էր միջնադարյան մյուս աստվածաբաններին, ովքեր փնտրում էին բանական փաստարկներ՝ իրենց հավատքը պաշտպանելու համար։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ, ինչպիսին է Սթենլի Յակին, պնդում են, որ քրիստոնեությունն իր ուրույն աշխարհայացքով վճռորոշ գործոն է եղել ժամանակակից գիտության առաջացման համար։

Դեյվիդ Ս. Լինդբերգը նշում է, որ տարածված այն համոզմունքը, թե Միջնադարը քրիստոնեական եկեղեցու պատճառով տգիտության և սնահավատության ժամանակաշրջան էր, «ծաղրանկար» է։ Ըստ Լինդբերգի՝ թեև դասական ավանդույթի որոշ հատվածներ հուշում են այս տեսակետի մասին, դրանք բացառիկ դեպքեր էին։ Սովորական երևույթ էր հանդուրժելն ու խրախուսելը քննադատական մտածողությունը աշխարհի բնույթի վերաբերյալ։ Քրիստոնեության և գիտության փոխհարաբերությունները բարդ են և, ըստ Լինդբերգի, չեն կարող հանգեցվել սոսկ ներդաշնակության կամ հակամարտության։ Լինդբերգը զեկուցում է, որ «ուշ միջնադարյան գիտնականը հազվադեպ էր զգում եկեղեցու հարկադրանքի ուժը և իրեն ազատ էր համարում (հատկապես բնական գիտություններում) հետևել բանականությանը և դիտարկումներին, թե ուր էլ որ դրանք տանեին։ Գիտության և եկեղեցու միջև պատերազմ չկար»: Թեդ Փիթերսը «Կրոնի հանրագիտարանում» գրում է, որ թեև «Գալիլեյի դատապարտման» պատմության մեջ կա որոշակի ճշմարտություն, սակայն չափազանցությունների միջոցով այն այժմ դարձել է «ժամանակակից մի առասպել, որը հավերժացվում է նրանց կողմից, ովքեր ցանկանում են տեսնել պատերազմ գիտության և կրոնի միջև, որոնք իբր հալածվում էին հետադիմական և դոգմաներով կաշկանդված եկեղեցական իշխանության կողմից»։ 1992 թվականին Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից Գալիլեյի թվացյալ արդարացումը մեծ արձագանք ստացավ լրատվամիջոցներում։

Գիտության և կրոնի միջև որոշակի համաձայնություն կարող է դրսևորվել կրոնական հավատքի և էմպիրիկ գիտության մեջ։ Այն համոզմունքը, որ Աստված ստեղծել է աշխարհը և հետևաբար նաև մարդկանց, կարող է հանգեցնել այն տեսակետին, որ Նա այնպես է դասավորել, որ մարդիկ ճանաչեն աշխարհը։ Սա հիմնավորված է imago dei (Աստծո պատկեր) դոկտրինով։ Թովմա Աքվինացու խոսքերով՝ «Քանի որ ասվում է, որ մարդիկ Աստծո պատկերով են՝ շնորհիվ այն բանի, որ ունեն բանականություն ներառող բնություն, ապա նման բնությունն առավելապես Աստծո պատկերն է՝ շնորհիվ Աստծուն առավելագույնս նմանվելու ունակության»։

Լուսավորության դարաշրջանում, որը բնութագրվում էր «գիտության մեջ դրամատիկ հեղափոխություններով» և անհատական ազատության միջոցով Կաթոլիկ եկեղեցու հեղինակության դեմ բողոքական մարտահրավերների աճով, քրիստոնեական սուրբ գրությունների հեղինակությունը ենթարկվեց ուժեղ հարվածի։ Գիտության առաջընթացին զուգընթաց Աստվածաշնչի բառացի տարբերակի ընդունումը դարձավ «էլ ավելի անընդունելի», և այդ ժամանակաշրջանի որոշ մտածողներ ներկայացրին սուրբ գրությունը մեկնաբանելու ուղիներ՝ համաձայն դրա ոգու, հեղինակության և ճշմարտության։

Եվրոպայում Սև մահից (ժանտախտից) հետո տեղի ունեցավ հավատքի ընդհանուր նվազում Կաթոլիկ եկեղեցու հանդեպ։ Միջնադարյան դարաշրջանի «բնական գիտությունները» հիմնականում կենտրոնացած էին գիտական փաստարկների վրա։ Կոպեռնիկոսյան տեսության կողմնակիցները, որոնք հիմնականում մասնավոր հովանավորվող անհատների փոքր խումբ էին, որոշ դեպքերում Եկեղեցու կողմից համարվում էին հերետիկոսներ։ Կոպեռնիկոսը և նրա աշխատանքը մարտահրավեր նետեցին Կաթոլիկ եկեղեցու և այն ժամանակվա տարածված գիտական տեսակետներին, սակայն, ըստ գիտնական Ջ. Լ. Հեյլբրոնի, Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցին երբեմն ֆինանսական աջակցություն էր ցուցաբերում կոպեռնիկոսյաններին։ Այսպիսով, Եկեղեցին աջակցում և խթանում էր գիտական հետազոտությունները, երբ տվյալ նպատակները համահունչ էին հավատքի նպատակներին, քանի դեռ հայտնագործությունները չէին հակասում Եկեղեցու հռետորաբանությանը։ Որպես օրինակ կարող է ծառայել Կաթոլիկ եկեղեցու՝ ճշգրիտ օրացույցի կարիքը։ Օրացույցի բարեփոխումը զգայուն թեմա էր. քաղաքացիները կասկածում էին մաթեմատիկական հաշվարկների ճշգրտությանը և դժգոհ էին, որ գործընթացն անարդարացիորեն էր ընտրել բարեփոխման համակարգողներին։ Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցուն անհրաժեշտ էր Զատկի տոնի ճշգրիտ ամսաթիվը, ուստի Եկեղեցին մեծապես սատարում էր օրացույցի բարեփոխմանը։ Զատկի ճիշտ ամսաթվի անհրաժեշտությունը նաև խթան հանդիսացավ տաճարների շինարարության համար։ Տաճարները փաստացիորեն ծառայում էին որպես հսկայածավալ արևային ժամացույցներ, իսկ որոշ դեպքերում՝ որպես կամերա-օբսկուրաներ (*camera obscura*): Դրանք արդյունավետ գիտական սարքեր էին, քանի որ բավականաչափ բարձր էին, որպեսզի նրանց նավերը (սրահները) թույլ տային որոշել ամառային և ձմեռային արևադարձերը։ Հեյլբրոնը պնդում է, որ դեռևս 12-րդ դարից Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցին ֆինանսավորում էր գիտական հայտնագործությունները և հին հունական գիտական տեքստերի վերականգնումը։ Այնուամենայնիվ, կոպեռնիկոսյան հեղափոխությունը մարտահրավեր նետեց Կաթոլիկ եկեղեցու տեսակետին և Արեգակը դրեց Արեգակնային համակարգի կենտրոնում։

Գիտությունն ու կրոնը ներկայացված են փոխադարձ ներդաշնակության մեջ Թիֆանիի «Կրթություն» (1890) վիտրաժում։
#### Տեսակետներ էվոլյուցիայի վերաբերյալ

Վերջին շրջանի պատմության մեջ էվոլյուցիայի տեսությունը հայտնվել է քրիստոնեության և գիտության միջև որոշակի հակասությունների կենտրոնում : Այն քրիստոնյաները, ովքեր ընդունում են արարչագործության աստվածաշնչյան պատմության բառացի մեկնաբանությունը, անհամատեղելիություն են գտնում դարվինյան էվոլյուցիայի և քրիստոնեական հավատքի իրենց մեկնաբանության միջև: Կրեացիոնիստական գիտությունը կամ գիտական կրեացիոնիզմը կրեացիոնիզմի մի ճյուղ է, որը փորձում է գիտական հիմնավորումներ տալ «Ծննդոց» գրքում առկա արարչագործության պատմության բառացի ընթերցմանը և փորձում է հերքել Երկրի երկրաբանական պատմության, վաղ տիեզերքի տիեզերաբանության, կյանքի քիմիական ծագման և կենսաբանական էվոլյուցիայի վերաբերյալ ընդհանուր ընդունված գիտական փաստերը, տեսություններն ու գիտական պարադիգմները: Այս շարժումն սկսվել է 1960-ականներին ԱՄՆ-ում՝ որպես ֆունդամենտալիստ քրիստոնյաների ջանք՝ ապացուցելու Աստվածաշնչի անսխալականությունը և կեղծելու էվոլյուցիայի գիտական ապացույցները: Այդ ժամանակից ի վեր այն զգալի կրոնական հետևորդներ է ձեռք բերել Միացյալ Նահանգներում, իսկ կրեացիոնիստական գիտական կենտրոնները ճյուղավորվել են ամբողջ աշխարհում: 1925 թվականին Թենեսի նահանգն ընդունեց «Բատլերի օրենքը», որն արգելում էր էվոլյուցիայի տեսության դասավանդումը նահանգի բոլոր դպրոցներում: Ավելի ուշ նույն տարում նմանատիպ օրենք ընդունվեց Միսիսիպիում, իսկ 1927-ին՝ Արկանզասում: 1968 թվականին այս «հակակապիկային» օրենքները ԱՄՆ Գերագույն դատարանի կողմից ճանաչվեցին հակասահմանադրական, «քանի որ դրանք հաստատում էին կրոնական դոկտրին՝ խախտելով Սահմանադրության առաջին և չորրորդ փոփոխությունները»:

Գիտնականների մեծ մասը մերժել է կրեացիոնիստական գիտությունը մի քանի պատճառներով, ներառյալ այն, որ դրա պնդումները չեն հղվում բնական պատճառներին և չեն կարող ստուգվել: 1987 թվականին ԱՄՆ Գերագույն դատարանը վճռեց, որ կրեացիոնիզմը կրոն է, այլ ոչ թե գիտություն, և չի կարող քարոզվել հանրակրթական դպրոցների դասարաններում: 2018 թվականին *Orlando Sentinel*-ը հաղորդեց, որ «Ֆլորիդայի որոշ մասնավոր դպրոցներ, որոնք հենվում են պետական ֆինանսավորման վրա, ուսանողներին դասավանդում են» կրեացիոնիզմ:

Թեիստական էվոլյուցիան փորձում է հաշտեցնել քրիստոնեական համոզմունքներն ու գիտությունը՝ ընդունելով Երկրի տարիքի և էվոլյուցիոն գործընթացի գիտական ընկալումը: Այն ներառում է մի շարք համոզմունքներ, այդ թվում՝ տեսակետներ, որոնք նկարագրվում են որպես էվոլյուցիոն կրեացիոնիզմ, որն ընդունում է ժամանակակից գիտության որոշ բացահայտումներ, բայց նաև պաշտպանում է Աստծո և արարչագործության մասին դասական կրոնական ուսմունքները քրիստոնեական համատեքստում:

#### Հռոմեական կաթոլիկություն

Թեև դարերի ընթացքում այն զտվել և պարզաբանվել է, Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցու դիրքորոշումը գիտության և կրոնի փոխհարաբերությունների վերաբերյալ ներդաշնակությունն է. եկեղեցին պահպանել է բնական իրավունքի մասին ուսմունքը, ինչպես այն ձևակերպվել է Թովմա Աքվինացու կողմից: Օրինակ՝ ինչ վերաբերում է այնպիսի գիտական հետազոտություններին, ինչպիսին է էվոլյուցիան, եկեղեցու ոչ պաշտոնական դիրքորոշումը թեիստական էվոլյուցիայի օրինակ է: Այն փաստում է, որ հավատքը և մարդու էվոլյուցիայի վերաբերյալ գիտական գտածոները հակասության մեջ չեն, թեև մարդիկ դիտարկվում են որպես հատուկ արարչագործություն, և Աստծո գոյությունն անհրաժեշտ է թե՛ մոնոգենիզմը (մարդկության միասնական ծագումը), թե՛ մարդկային ծագման հոգևոր բաղադրիչը բացատրելու համար: Կաթոլիկ դպրոցները դարեր շարունակ իրենց ուսումնական ծրագրերում ներառել են գիտական բոլոր տեսակի ուսումնասիրությունները:

Գալիլեյը ժամանակին ասել է. «Սուրբ Հոգու նպատակն է մեզ սովորեցնել, թե ինչպես գնալ երկինք, այլ ոչ թե այն, թե ինչպես է շարժվում երկինքը»: 1981 թվականին Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II-ը՝ Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցու այն ժամանակվա առաջնորդը, փոխհարաբերությունների մասին խոսել է այսպես.

«Աստվածաշունչն ինքնին խոսում է մեզ հետ տիեզերքի ծագման և դրա կառուցվածքի մասին ոչ թե մեզ գիտական տրակտատ տրամադրելու նպատակով, այլ որպեսզի հաստատի մարդու ճիշտ հարաբերությունները Աստծո և տիեզերքի հետ: Սուրբ Գիրքը պարզապես ցանկանում է հայտարարել, որ աշխարհը ստեղծվել է Աստծո կողմից, և այս ճշմարտությունն ուսուցանելու համար այն արտահայտվում է տվյալ հեղինակի ժամանակաշրջանում գործածվող տիեզերաբանության տերմիններով»":

Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսն իր *Laudato si'* կոնդակում (էնցիկլիկ) հաստատում է իր կարծիքը, որ «գիտությունն ու կրոնը՝ իրականությունը հասկանալու իրենց յուրահատուկ մոտեցումներով, կարող են մտնել ինտենսիվ երկխոսության մեջ, որն արդյունավետ կլինի երկուսի համար էլ»:

#### Աստվածաշնչյան աշխարհայացքի ազդեցությունը վաղ ժամանակակից գիտության վրա

Ըստ Էնդրյու Դիքսոն Ուայթի 1896 թվականի «Գիտության պատերազմի պատմությունը քրիստոնեական աշխարհի աստվածաբանության հետ» գրքի՝ աստվածաշնչյան աշխարհայացքը ժամանակի ընթացքում բացասաբար է անդրադարձել գիտության առաջընթացի վրա։ Դիքսոնը նաև պնդում է, որ Ռեֆորմացիայից անմիջապես հետո իրավիճակն էլ ավելի վատացավ։ Լյութերի և Կալվինի կողմից Սուրբ Գրքի մեկնաբանությունները նրանց հետևորդների համար դարձան նույնքան սուրբ, որքան հենց Սուրբ Գիրքը։ Օրինակ՝ երբ Գեորգ Կալիքստուսը, մեկնաբանելով Սաղմոսները, համարձակվեց կասկածի տակ դնել այն ընդունված համոզմունքը, թե «երկնքից վեր գտնվող ջրերը» պարունակվում են մի հսկայական ամբարում, որը պահվում է պինդ կամարով, նա դաժանորեն դատապարտվեց որպես հերետիկոս։ Այսօր այն գիտական հիմնավորումների մեծ մասը, որոնց վրա ի սկզբանե հիմնված էր «հակամարտության թեզը», համարվում է ոչ ճշգրիտ։ Օրինակ՝ այն պնդումը, թե վաղ քրիստոնյաները մերժում էին հույն-հռոմեական գիտական հայտնագործությունները, սխալ է, քանի որ աշխարհիկ ուսումնասիրությունների վերաբերյալ «աղախնի» (*handmaiden*) տեսակետը դիտվում էր որպես աստվածաբանության վրա լույս սփռող միջոց։ Այս տեսակետը լայնորեն ընդունվել է վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանում և դրանից հետո աստվածաբանների (օրինակ՝ Օգոստինոսի) կողմից և, ի վերջո, հանգեցրել է բնության մասին գիտելիքների նկատմամբ հետաքրքրության խթանմանը։

Բացի այդ, այն պնդումը, թե Միջնադարի մարդիկ համատարած հավատում էին, որ Երկիրը հարթ է, առաջին անգամ տարածվել է հենց այն ժամանակաշրջանում, երբ ծագել է հակամարտության թեզը, և մինչ օրս շատ տարածված է զանգվածային մշակույթում։ Ժամանակակից գիտնականներն այս պնդումը սխալ են համարում։ Ինչպես գրում են գիտության ժամանակակից պատմաբաններ Դեյվիդ Ս. Լինդբերգը և Ռոնալդ Լ. Նամբերսը. «Միջնադարում հազիվ թե գտնվեր մի քրիստոնյա գիտնական, ով չընդուներ Երկրի գնդաձևությունը և նույնիսկ չիմանար դրա մոտավոր շրջագիծը»։ Հռոմի անկումից մինչև Կոլումբոսի ժամանակները բոլոր խոշոր գիտնականները և բազմաթիվ ժողովրդական գրողներ, ովքեր հետաքրքրված էին Երկրի ֆիզիկական ձևով, կողմնակից էին գնդաձևության տեսակետին՝ բացառությամբ Լակտանտիոսի և Կոսմասի:

Գնդաձև Երկրի միջնադարյան գեղարվեստական պատկերումը L'Image du monde-ի (մոտ 1246 թ.) 13-րդ դարի օրինակում։
Հ. Ֆլորիս Քոհենը փաստարկել է աստվածաշնչյան բողոքական (չբացառելով նաև կաթոլիկության) ազդեցությունը ժամանակակից գիտության վաղ զարգացման վրա: Նա ներկայացրել է հոլանդացի պատմաբան Ռ. Հոյկաասի փաստարկն այն մասին, որ աստվածաշնչյան աշխարհայացքը պարունակում է հունական ռացիոնալիզմի գոռոզության դեմ անհրաժեշտ բոլոր «հակաթույնները». հարգանք ֆիզիկական աշխատանքի նկատմամբ, ինչը հանգեցրեց ավելի շատ փորձարարության և էմպիրիզմի, և գերագույն Աստծո գաղափարը, ով բնությունը բաց է թողել ընդօրինակման և մանիպուլյացիայի (կառավարման) համար: Սա պաշտպանում է այն տեսակետը, որ վաղ ժամանակակից գիտությունն առաջացել է հունական և աստվածաշնչյան մտքի համադրության շնորհիվ:

Օքսֆորդի պատմաբան Փիթեր Հարիսոնը ևս մեկն է, ով պնդում է, որ աստվածաշնչյան աշխարհայացքը նշանակալի է եղել ժամանակակից գիտության զարգացման համար: Հարիսոնը գտնում է, որ Սուրբ Գրքի նկատմամբ բողոքական մոտեցումները ունեցել են նշանակալի, թեև հիմնականում չնախատեսված հետևանքներ «բնության գրքի» մեկնաբանման համար: Հարիսոնը նաև ենթադրել է, որ Արարչագործության և Մարդու անկման վերաբերյալ «Ծննդոց» գրքի պատմությունների բառացի ընթերցումները դրդել և օրինականացրել են գիտական գործունեությունը 17-րդ դարի Անգլիայում: 17-րդ դարի շատ գիտնականների համար գիտությունը պատկերվում էր որպես միջոց՝ վերականգնելու մարդու տիրապետությունը բնության վրա, որը կորսվել էր Անկման հետևանքով:

Պատմաբան և կրոնագիտության պրոֆեսոր Յուջին Մ. Կլաարենը գտնում է, որ «հավատը աստվածային արարչագործությանը» կենտրոնական դեր է խաղացել 17-րդ դարի Անգլիայում գիտության առաջացման համար: Փիլիսոփա Մայքլ Ֆոստերը հրապարակել է վերլուծական աշխատություններ, որոնք կապում են արարչագործության քրիստոնեական դոկտրինները էմպիրիզմի հետ: Պատմաբան Ուիլյամ Բ. Էշվորթը փաստարկել է տարբերվող մտածելակերպերի պատմական հասկացության և «կաթոլիկ ու բողոքական գիտություններ» առանձնացնելու գաղափարի դեմ: Պատմաբաններ Ջեյմս Ռ. Ջեյքոբը և Մարգարեթ Ս. Ջեյքոբը փաստարկել են 17-րդ դարի անգլիկան մտավոր տրանսֆորմացիաների և ազդեցիկ անգլիացի գիտնականների (օրինակ՝ Ռոբերտ Բոյլի և Իսահակ Նյուտոնի) միջև կապի օգտին:

Ջոն Դիլլենբերգերը և Քրիստոֆեր Բ. Քայզերը գրել են աստվածաբանական ակնարկներ, որոնք ընդգրկում են նաև 18-րդ, 19-րդ և 20-րդ դարերում տեղի ունեցած լրացուցիչ փոխազդեցությունները: Կրոնի փիլիսոփա Ռիչարդ Ջոնսը գրել է «կախվածության թեզի» փիլիսոփայական քննադատությունը, որը ենթադրում է, թե ժամանակակից գիտությունն առաջացել է քրիստոնեական աղբյուրներից և դոկտրիններից: Թեև նա ընդունում է, որ ժամանակակից գիտությունն առաջացել է կրոնական շրջանակներում, որ քրիստոնեությունը մեծապես բարձրացրել է գիտության կարևորությունը միջնադարում՝ այն պատժելով և կրոնականորեն օրինականացնելով, և որ քրիստոնեությունը ստեղծել է նպաստավոր սոցիալական համատեքստ դրա աճի համար, նա պնդում է, որ բուն քրիստոնեական համոզմունքները կամ դոկտրինները բնափիլիսոփաների գիտական որոնումների հիմնական աղբյուրը չեն եղել, և ոչ էլ քրիստոնեությունն ինքնին եղել է բացառապես կամ ուղղակիորեն անհրաժեշտ ժամանակակից գիտության մշակման կամ կիրառման համար:

Օքսֆորդի համալսարանի պատմաբան և աստվածաբան Ջոն Հեդլի Բրուկը գրել է. «Երբ բնափիլիսոփաները հղում էին անում բնության օրենքներին, նրանք այդ փոխաբերությունը հենց այնպես չէին ընտրում: Օրենքները բանական Աստվածության օրենսդրության արդյունքն էին»: Այսպիսով, փիլիսոփա Ռենե Դեկարտը (1596–1650) պնդում էր, որ ինքը բացահայտում է այն «օրենքները, որոնք Աստված դրել է բնության մեջ»: Ավելի ուշ Նյուտոնը պետք է հայտարարեր, որ արեգակնային համակարգի կարգավորումը կանխ ենթադրում է «բանական և հզոր Էակի խորհուրդն ու տիրապետությունը»: Պատմաբան Ռոնալդ Լ. Նամբերսը նշել է, որ այս թեզը «խթան ստացավ» մաթեմատիկոս և փիլիսոփա Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդի «Գիտությունը և ժամանակակից աշխարհը» (1925) աշխատությունից: Նամբերսը նաև փաստարկել է. «Չնայած այն պնդման ակնհայտ թերություններին, թե քրիստոնեությունն է ծնունդ տվել գիտությանը (ամենացայտունն այն է, որ այն անտեսում կամ նվազեցնում է հին հույների և միջնադարյան մուսուլմանների ներդրումը), այն նույնպես հրաժարվում է անհետանալ»: Բեյլորի համալսարանի սոցիոլոգ Ռոդնի Ստարկը պնդում էր, ի հակադրություն դրան, որ «քրիստոնեական աստվածաբանությունն էական էր գիտության վերելքի համար»:

Բողոքականությունը կարևոր ազդեցություն է ունեցել գիտության վրա: Ըստ Մերտոնի թեզի՝ գոյություն ուներ դրական փոխկապակցվածություն մի կողմից պուրիտանիզմի ու բողոքական պիետիզմի վերելքի և մյուս կողմից վաղ փորձարարական գիտության միջև: Մերտոնի թեզն ունի երկու առանձին մաս. նախ՝ այն ներկայացնում է տեսություն, որ գիտությունը փոխվում է դիտարկումների կուտակման և փորձարարական տեխնիկայի ու մեթոդաբանության բարելավման շնորհիվ. երկրորդ՝ այն առաջ է քաշում փաստարկ, որ 17-րդ դարի Անգլիայում գիտության հանրաճանաչությունը և Լոնդոնի թագավորական ընկերության կրոնական ժողովրդագրությունը (այն ժամանակվա անգլիացի գիտնականները գերազանցապես պուրիտաններ կամ այլ բողոքականներ էին) կարող են բացատրվել բողոքականության և գիտական արժեքների միջև առկա կապով:

Իր տեսության մեջ Ռոբերտ Կ. Մերտոնը կենտրոնացել է անգլիական պուրիտանիզմի և գերմանական պիետիզմի վրա՝ որպես 17-րդ և 18-րդ դարերի գիտական հեղափոխության զարգացման համար պատասխանատու գործոնների: Մերտոնը բացատրում էր, որ կրոնական պատկանելության և գիտության նկատմամբ հետաքրքրության միջև կապը ասկետիկ բողոքական արժեքների և ժամանակակից գիտության արժեքների միջև զգալի սիներգիայի արդյունք էր: Բողոքական արժեքները խրախուսում էին գիտական հետազոտությունները՝ թույլ տալով գիտությանը ուսումնասիրել Աստծո ազդեցությունը աշխարհի վրա և այդպիսով ապահովելով կրոնական հիմնավորում գիտական գործունեության համար:

Որոշ գիտնականներ նկատել են ուղղակի կապ «ավանդական քրիստոնեության հատուկ ասպեկտների» և գիտության վերելքի միջև: Այլ գիտնականներ և պատմաբաններ քրիստոնեությանն են վերագրում Գիտական հեղափոխության վերելքին նպաստելը:

#### Հաշտեցումը Բրիտանիայում 20-րդ դարի սկզբին

«Հաշտեցնելով գիտությունն ու կրոնը. բանավեճը 20-րդ դարասկզբի Բրիտանիայում» աշխատության մեջ կենսաբանության պատմաբան Փիթեր Ջ. Բոուլերը պնդում է, որ ի հակադրություն 1920-ականներին ԱՄՆ-ում գիտության և կրոնի միջև տեղի ունեցած հակամարտությունների (որոնցից ամենահայտնին «Սքոփսի դատավարությունն» էր), այս ժամանակահատվածում Մեծ Բրիտանիան ապրեց հաշտեցման համաձայնեցված փորձ, որը պաշտպանում էին մտավոր պահպանողական գիտնականները և սատարում էին լիբերալ աստվածաբանները, սակայն որին դեմ էին երիտասարդ գիտնականները, աշխարհիկները և պահպանողական քրիստոնյաները: Հաշտեցման այս փորձերը ձախողվեցին 1930-ականներին՝ սոցիալական լարվածության աճի, նեոօրթոդոքս աստվածաբանությանն անցնելու և ժամանակակից էվոլյուցիոն սինթեզի ընդունման պատճառով:

20-րդ դարում հիմնադրվել են մի քանի էկումենիկ կազմակերպություններ, որոնք քարոզում են ներդաշնակություն գիտության և քրիստոնեության միջև, որոնցից առավել հայտնի են «Ամերիկյան գիտական փոխհարաբերությունը» (American Scientific Affiliation), «Biologos» հիմնադրամը, «Քրիստոնյաները գիտության մեջ» (Christians in Science) կազմակերպությունը, «Ձեռնադրված գիտնականների միությունը» և «Վերիտաս ֆորումը»:

### Կոնֆուցիականություն և ավանդական չինական կրոն

Կոնֆուցիականության պատմական գործընթացը հիմնականում անհաշտ է եղել գիտական հայտնագործությունների նկատմամբ: Այնուամենայնիվ, հենց կրոնափիլիսոփայական համակարգն այս հարցում ավելի չեզոք է, քան կարող է հուշել նման վերլուծությունը: Իր «Երկնքի մասին» գրվածքներում Սուն-ցզին պաշտպանում էր նախագիտական աշխարհայացք: Սակայն Հան դինաստիայի սինթեզի ժամանակ նախապատվությունը տրվեց ավելի հակաէմպիրիկ Մեն-ցզիին, ինչը համադրվեց իրականության բնույթի վերաբերյալ դաոսական սկեպտիցիզմի հետ: Նույն կերպ, միջնադարյան ժամանակաշրջանում Չժու Սին դեմ էր տեխնիկական հետազոտություններին և մասնագիտացմանը, որոնք առաջարկում էր Չեն Լյանը: Արևմուտքի հետ շփումից հետո այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսին է Վան Ֆուժին, հենվում էին բուդդայական/դաոսական սկեպտիցիզմի վրա՝ ողջ գիտությունը որակելով որպես սուբյեկտիվ զբաղմունք, որը սահմանափակված է աշխարհի իրական բնույթի վերաբերյալ մարդկության հիմնարար տգիտությամբ:

Եվրոպայից ժամանած ճիզվիտները չինացի բյուրոկրատներին դասավանդում էին արևմտյան մաթեմատիկա և գիտություն՝ հուսալով նրանց դարձի բերել: Այս գործընթացը բախվեց ինչպես եվրոպական, այնպես էլ չինական հոգևոր և գիտական համոզմունքների մի քանի մարտահրավերների: Չինական գիտական փիլիսոփայության առանցքային տեքստը՝ «Փոփոխությունների գիրքը» (կամ «Ի Ցզին»), սկզբնապես ծաղրի ենթարկվեց և անտեսվեց արևմտյանների կողմից: Ի պատասխան՝ կոնֆուցիական գիտնականներ Դայ Չժենը և Ցզի Յունը ուրվականների գաղափարը համարեցին զավեշտալի և անհեթեթ: «Փոփոխությունների գիրքը» ուրվագծում էր Ցին դինաստիայի օրթոդոքս տիեզերաբանությունը, ներառյալ ինն ու յանը և հինգ տիեզերական փուլերը:

Երբեմն միսիոներական գործունեությունը վտանգավոր էր դառնում արևմտյանների համար: Ճիզվիտ միսիոներներ և գիտնականներ Ֆերդինանդ Ֆերբիստը և Ադամ Շալը պատժվեցին այն բանից հետո, երբ օգտագործեցին գիտական մեթոդներ 1664 թվականի խավարման ճշգրիտ ժամանակը որոշելու համար: Այնուամենայնիվ, եվրոպական առաքելությունը դեպի արևելք միայն հակամարտությունների չէր հանգեցնում: Ժոաքիմ Բուվեն՝ մի աստվածաբան, ով հավասարապես հարգում էր և՛ Աստվածաշունչը, և՛ «Փոփոխությունների գիրքը», արդյունավետ գործունեություն ծավալեց քրիստոնեական հավատքը տարածելու գործում:

«Մայիսի չորսի շարժումից» հետո բազմաթիվ գիտնականներ, այդ թվում՝ Ֆեն Յոուլանը և Սյուն Շիլին, փորձեցին արդիականացնել կոնֆուցիականությունը և հաշտեցնել այն գիտական ընկալման հետ: Հաշվի առնելով այն սերտ կապը, որ կոնֆուցիականությունը կիսում է բուդդայականության հետ, բուդդայականությունը գիտության հետ հաշտեցնելու համար օգտագործվող բազմաթիվ փաստարկներ հեշտությամբ փոխանցվում են նաև կոնֆուցիականությանը: Այնուամենայնիվ, ժամանակակից գիտնականները փորձել են սահմանել գիտության և կոնֆուցիականության հարաբերությունները հենց կոնֆուցիականության տերմիններով, և արդյունքները սովորաբար հանգեցրել են այն եզրակացության, որ կոնֆուցիականությունն ու գիտությունը հիմնավորապես համատեղելի են:

### Հինդուիզմ

Սարասվատին համարվում է գիտելիքի, երաժշտության, արվեստների և գիտության աստվածուհին
Հինդուիզմում օբյեկտիվ գիտությունների և հոգևոր գիտելիքի (*adhyatma vidya*) միջև բաժանարար գիծը լեզվական պարադոքս է: Հինդուիստական ակադեմիական գործունեությունը և հին հնդկական գիտական առաջընթացն այնքան փոխկապակցված էին, որ շատ հինդուիստական սուրբ գրություններ միաժամանակ հին գիտական ձեռնարկներ են և հակառակը: 1835 թվականին անգլերենը դարձավ Հնդկաստանի բարձրագույն կրթության հիմնական լեզուն՝ հինդու գիտնականներին բացահայտելով արևմտյան աշխարհիկ գաղափարները. սա սկիզբ դրեց կրոնական և փիլիսոփայական մտքի վերածննդին: Հինդու իմաստունները պնդում էին, որ Նյայա (Nyaya) համակարգի միջոցով տրամաբանական փաստարկումն ու բանական ապացույցը ճիշտ գիտելիք ստանալու ուղին են.: Հասկացողության գիտական մակարդակը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե ինչպես են իրերն աշխատում և որտեղից են դրանք սկիզբ առնում, մինչդեռ հինդուիզմը ձգտում է հասկանալ կենդանի էակների գոյության վերջնական նպատակները: Հոգևոր կատարելության համար աշխարհի մասին գիտելիքները ձեռք բերելու և ընդլայնելու նպատակով շատերը դիմում են Բհագավատային (*Bhāgavata*)՝ որպես ուղեցույցի, քանի որ այն հիմնված է գիտական և աստվածաբանական երկխոսության վրա:

Հինդուիզմն առաջարկում է ժամանակի ընթացքում ինքն իրեն շտկելու և տրանսֆորմացիայի ենթարկելու մեթոդներ: Օրինակ՝ կյանքի զարգացման վերաբերյալ հինդուիստական տեսակետները ներառում են մի շարք մոտեցումներ էվոլյուցիայի, կրեացիոնիզմի և կյանքի ծագման վերաբերյալ: Ենթադրվում է, որ Ուոլես-Դարվինյան էվոլյուցիոն միտքը եղել է հինդուիստական մտքի մի մասը ժամանակակից դարաշրջանից դեռ դարեր առաջ: Շանկարան և Սանկհյան (*Sāmkhya*) խնդիր չունեին էվոլյուցիայի տեսության հետ, այլ փոխարենը վիճում էին Աստծո գոյության և մահից հետո տեղի ունեցող իրադարձությունների շուրջ: Այս երկու տարբեր խմբերը վիճարկում էին միմյանց փիլիսոփայությունը իրենց տեքստերի պատճառով, այլ ոչ թե էվոլյուցիայի գաղափարի: Դարվինի «Տեսակների ծագումը» աշխատության հրատարակումից հետո շատ հինդուիստներ պատրաստակամորեն սկսեցին կապել իրենց սուրբ գրությունները դարվինիզմի հետ՝ գտնելով նմանություններ Բրահմայի արարչագործության, Վիշնուի մարմնավորումների (*Avatars*) և էվոլյուցիոն տեսությունների միջև:

**Սանկհյան**՝ հինդուիստական փիլիսոփայության հնագույն դպրոցը, սահմանում է գիտելիքի վերլուծության հատուկ մեթոդ: Ըստ Սանկհյայի՝ ողջ գիտելիքը հնարավոր է վավերական գիտելիքի երեք միջոցներով.

* **Pratyakṣa** կամ **Dṛṣṭam** – անմիջական զգայական ընկալում,
* **Anumāna** – տրամաբանական եզրահանգում և
* **Śabda** կամ **Āptavacana** – բանավոր վկայություն (հեղինակավոր աղբյուրներ):

Նյայան՝ տրամաբանության հինդուիստական դպրոցը, ընդունում է գիտելիքի այս բոլոր երեք միջոցները և ի հավելումն դրանց՝ ևս մեկը՝ Ուպամանա (Upamāna՝ համեմատություն)։

Տիեզերքում կյանքի առաջացման վերաբերյալ պատմությունները տարբերվում են իրենց նկարագրություններով, բայց դասականորեն Բրահման՝ Տրիմուրտիի (երեք աստվածությունների միություն, որը ներառում է նաև Վիշնուին և Շիվային) աստվածություններից մեկը, ներկայացվում է որպես «արարչագործության» կամ, ավելի կոնկրետ, «տիեզերքում կյանքի տարածման» գործողությունն իրականացնող։ Մյուս երկու աստվածությունները պատասխանատու են համապատասխանաբար տիեզերքի «պահպանման» և «կործանման» համար։ Այս առումով հինդուիստական որոշ դպրոցներ արարչագործության աստվածաշնչյան առասպելը բառացի չեն ընդունում, և հաճախ հենց արարչագործության պատմությունները չեն մտնում կոնկրետ մանրամասների մեջ՝ այդպիսով բաց թողնելով էվոլյուցիային սատարող գոնե որոշ տեսություններ ներառելու հնարավորությունը։ Որոշ հինդուիստներ էվոլյուցիոն գաղափարների աջակցություն կամ նախանշումներ են գտնում սուրբ գրություններում, մասնավորապես՝ Վեդաներում։

Վիշնուի մարմնավորումները (Դաշավատարա) գրեթե նույնական են մարդու և կենդանիների կենսաբանական էվոլյուցիայի հաջորդականության գիտական բացատրությանը։ Ավատարների հաջորդականությունն սկսվում է ջրային օրգանիզմից (Մատսյա), անցնում երկկենցաղին (Կուրմա), ցամաքային կենդանուն (Վարահա), մարդակերպ էակին (Նարասիմհա), թզուկ մարդուն (Վամանա) և հասնում լավ զարգացած մարդկային հինգ կերպարների (Պարաշուրամա, Ռամա, Բալարամա/Բուդդա, Կրիշնա, Կալկի), որոնք ցուցադրում են բարդության աճող ձևեր (կացնով մարդ, թագավոր, հողագործ/իմաստուն, խոհեմ պետական գործիչ, հզոր ռազմիկ))։ Փաստացի, հինդուիստական շատ աստվածներ ներկայացված են ինչպես կենդանիների, այնպես էլ մարդկանց հատկանիշներով, ինչը շատ հինդուիստների դրդում է հեշտությամբ ընդունել կենդանիների և մարդկանց միջև էվոլյուցիոն կապերը։ Հնդկաստանում՝ հինդուիստների հայրենիքում, կրթված հինդուիստները լայնորեն ընդունում են կենսաբանական էվոլյուցիայի տեսությունը։ 909 հոգու շրջանում անցկացված հարցման համաձայն՝ Հնդկաստանում հարցվածների 77%-ը համաձայնել է Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիայի տեսության հետ, իսկ Աստծուն հավատացող մարդկանց 85 տոկոսն ասել է, որ նույնպես հավատում է էվոլյուցիայինl։

Ըստ Վեդաների՝ արարչագործության մեկ այլ բացատրություն հիմնված է հինգ տարրերի վրա՝ հող, ջուր, կրակ, օդ և եթեր։ Հինդուիստական կրոնն իր սկիզբը տանում է Վեդաներից։ Այն ամենը, ինչ հաստատված է հինդուիստական հավատքի մեջ, ինչպիսիք են աստվածներն ու աստվածուհիները, դոկտրինները, երգեցողությունները, հոգևոր պատկերացումները և այլն, բխում են վեդայական հիմների պոեզիայից։ Վեդաները մեծարում են արևն ու լուսինը, ջուրն ու քամին, ինչպես նաև բնության մեջ տիրող համընդհանուր կարգը։ Այս նատուրալիզմն այն հիմքն է, որը հետագայում դառնում է կապող օղակ հինդուիզմի և գիտության միջև։

### Իսլամ

Իսլամական տեսանկյունից գիտությունը՝ բնության ուսումնասիրությունը, կապված է Թաուհիդի (Աստծո միասնության) հայեցակարգի հետ, ինչպես և գիտելիքի բոլոր մյուս ճյուղերը: Իսլամում բնությունը չի դիտվում որպես առանձին սուբյեկտ, այլ ավելի շուտ որպես Աստծո, մարդկության և աշխարհի վերաբերյալ իսլամի ամբողջական աշխարհայացքի անբաժանելի մաս: Գիտության և բնության իսլամական հայացքը շարունակական է կրոնի և Աստծո ընկալման հետ: Այս կապը սրբազան երանգ է հաղորդում մուսուլմանների կողմից գիտական գիտելիքների ձգտմանը, քանի որ բնությունն ինքնին Ղուրանում դիտարկվում է որպես նշանների (այաթների) հավաքածու, որոնք մատնանշում են Աստվածայինը: Հենց այս գիտակցությամբ է գիտությունն ուսումնասիրվել և ընկալվել իսլամական քաղաքակրթություններում, հատկապես 8-ից 16-րդ դարերում՝ նախքան մուսուլմանական աշխարհի գաղութացումը:

Ռոբերտ Բրիֆոն իր «Մարդկության արարումը» աշխատության մեջ պնդում է, որ գիտության բուն գոյությունը, ինչպես այն հասկացվում է ժամանակակից իմաստով, արմատավորված է գիտական մտքի և գիտելիքի մեջ, որն առաջացել է այդ ժամանակաշրջանի իսլամական քաղաքակրթություններում: Իբն ալ-Հայսամը՝ արաբ մուսուլման, գիտնականը, այն հայեցակարգի վաղ կողմնակիցներից էր, որ վարկածը պետք է ապացուցվի հաստատվող ընթացակարգերի կամ մաթեմատիկական ապացույցների վրա հիմնված փորձերով. հետևաբար նա հասկացել է գիտական մեթոդը Վերածննդի դարաշրջանի գիտնականներից 200 տարի առաջ: Իբն ալ-Հայսամն այսպես է նկարագրել իր աստվածաբանությունը.

«Ես մշտապես փնտրել եմ գիտելիք և ճշմարտություն, և դա դարձավ իմ համոզմունքը, որ Աստծո լույսին և մերձեցմանը հասնելու համար չկա ավելի լավ ճանապարհ, քան ճշմարտության և գիտելիքի որոնումը»:

Ուշ միջնադարում իսլամական քաղաքակրթությունների անկմամբ և Եվրոպայի վերելքով իսլամական գիտական ավանդույթը թևակոխեց նոր փուլ: Հաստատությունները, որոնք դարեր շարունակ գոյություն ունեին մուսուլմանական աշխարհում, սկսեցին կողմնորոշվել դեպի եվրոպական տերությունների նոր գիտական հաստատությունները: Սա փոխեց գիտության կիրառումը մուսուլմանական աշխարհում, քանի որ իսլամական գիտնականները ստիպված էին առերեսվել գիտական ուսուցման արևմտյան մոտեցմանը, որը հիմնված էր բնության այլ փիլիսոփայության վրա: Այդ ժամանակից մինչ օրս մուսուլման գիտնականներն ու հետազոտողները մշակել են տեսակետների լայն շրջանակ իսլամի համատեքստում գիտական ուսուցման տեղի վերաբերյալ, որոնցից ոչ մեկը համընդհանուր ընդունված չէ: Այնուամենայնիվ, շատերը պահպանում են այն տեսակետը, որ գիտելիքի ձեռքբերումը և գիտական գործունեությունն ընդհանուր առմամբ հակասության մեջ չեն իսլամական մտքի և կրոնական համոզմունքների հետf: 13-րդ դարի ընթացքում Իսլամական կայսրությունում խալիֆայության համակարգը թուլացավ, սակայն գիտական հայտնագործությունները ծաղկում ապրեցին: Իսլամական քաղաքակրթությունն ունի գիտական առաջընթացի հարուստ պատմություն, և նրանց աստվածաբանական պրակտիկաները խթանեցին բազմաթիվ գիտական բացահայտումներ: Փաստացի, մուսուլմանական պաշտամունքի և նրանց ընդարձակ կայսրության կարիքներն էին, որ ծնունդ տվեցին մեծածավալ գիտության և փիլիսոփայության: Մարդկանց անհրաժեշտ էր իմանալ, թե որ ուղղությամբ պետք է աղոթեն Մեքքային դեմքով նայելու համար (Քիբլա): Ժամանակի ընթացքում շատ պատմաբաններ պնդել են, որ ողջ ժամանակակից գիտությունը սկիզբ է առնում հին հունական գիտությունից, բայց այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսին է Մարտին Բերնալը, պնդում են, որ հին հունական գիտության մեծ մասը հիմնված է եղել Հին Եգիպտոսի և Լևանտի գիտնականների աշխատանքի վրա: Հին Եգիպտոսը հերմետիկ դպրոցի հիմնադրման վայրն էր, որը հավատում էր, որ արևը ներկայացնում է անտեսանելի Աստծուն: Ի թիվս այլ բաների, իսլամական քաղաքակրթությունը առանցքային նշանակություն ունեցավ, քանի որ այն փաստաթղթավորեց և պահպանեց հունական գիտական ժառանգությունը:

#### Ահմադիականություն

Ահմադիական շարժումն ընդգծում է, որ «իսլամի և գիտության միջև հակասություն չկա»։ Օրինակ՝ Ահմադի մուսուլմանները համընդհանուր կերպով սկզբունքորեն ընդունում են էվոլյուցիայի գործընթացը (թեև այն համարում են աստվածային առաջնորդությամբ ուղղորդված) և ակտիվորեն քարոզում են այն։ Մի քանի տասնամյակների ընթացքում շարժումը հրատարակել է տարբեր աշխատություններ՝ ի պաշտպանություն էվոլյուցիայի գործընթացի հիմքում ընկած գիտական հայեցակարգերի, և հաճախակի ներկայացնում է, թե ինչպես են կրոնական սուրբ գրությունները, օրինակ՝ Ղուրանը, սատարում այդ գաղափարին: Համայնքի երկրորդ խալիֆա Միրզա Բաշիր-ուդ-Դին Մահմուդ Ահմադն ասում է.

«Սուրբ Ղուրանը ժամանակ առ ժամանակ ուշադրություն է հրավիրում դեպի գիտությունը, այլ ոչ թե նախապաշարմունք առաջացնում դրա հանդեպ։ Ղուրանը երբեք չի խորհուրդ տվել չուսումնասիրել գիտությունը՝ վախենալով, որ ընթերցողը կարող է դառնալ անհավատ, քանի որ այն չունի նման վախ կամ մտահոգություն։ Սուրբ Ղուրանը չի անհանգստանում, որ եթե մարդիկ սովորեն բնության օրենքները, դրա կախարդանքը կվերանա։ Ղուրանը չի հետ պահել մարդկանց գիտությունից, ընդհակառակը, այնտեղ ասվում է. «Ասա՛, խորհեք այն մասին, ինչ տեղի է ունենում երկնքում և երկրի վրա» (Ալ Յունուս)»:

### Ջայնիզմ

#### Կենսաբանություն

Ջայնիզմը կյանքը դասակարգում է երկու հիմնական բաժինների՝ նրանք, ովքեր բնույթով անշարժ են (*sthavar*), և նրանք, ովքեր շարժուն են (*trasa*)։

Ջայնիստական տեքստերը նկարագրել են բույսերի կյանքը դեռ շատ առաջ, քան Ջագդիշ Չանդրա Բոսը ապացուցեց, որ բույսերը կյանք ունեն։ Ջայնիստական փիլիսոփայության մեջ բույսերի կյանքը կոչվում է «Վանասպատիկայա» (*Vanaspatikaya*)։

#### Ջայնիզմը և ոչ-կրեացիոնիզմը

Ջայնիստական պատճառականության տեսությունը գտնում է, որ պատճառը և դրա հետևանքը բնույթով միշտ նույնական են, և ոչ նյութական էակը, ինչպիսին արարիչ Աստվածն է, չի կարող լինել նյութական սուբյեկտի պատճառ, ինչպիսին տիեզերքն է։ Ըստ ջայնիստական համոզմունքի՝ հնարավոր չէ ոչնչից նյութ ստեղծել։ Տիեզերքը և դրա բաղադրիչները՝ հոգին, նյութը, տարածությունը, ժամանակը և բնության օրենքները, միշտ գոյություն են ունեցել (ստատիկ տիեզերք, որը նման է տիեզերաբանական կայուն վիճակի մոդելին)։

## Հարցումներ գիտնականների և հանրության շրջանում

### Գիտնականներ

1901-ից 2000 թվականների ընթացքում Նոբելյան մրցանակի 654 դափնեկիրներ պատկանել են 28 տարբեր կրոնների: Մեծամասնությունը (65%) որպես իրենց կրոնական նախապատվություն նշել է քրիստոնեությունը՝ դրա տարբեր ձևերով: Մասնավորապես, գիտությանն առնչվող մրցանակների դեպքում քրիստոնյաները ստացել են քիմիայի բոլոր մրցանակների 73%-ը, ֆիզիկայի՝ 65%-ը, բժշկության՝ 62%-ը և տնտեսագիտության բոլոր մրցանակների 54%-ը: Հրեական ծագում ունեցողները (ներառյալ հրեա աթեիստները) շահել են քիմիայի մրցանակների 17%-ը, բժշկության՝ 26%-ը և ֆիզիկայի՝ 23%-ը: Աթեիստները, ագնոստիկները և ազատախոհները (չհաշված հրեա աթեիստներին) շահել են քիմիայի մրցանակների 7%-ը, բժշկության՝ 9%-ը և ֆիզիկայի՝ 5%-ը: Մուսուլմանները շահել են 13 մրցանակ (որոնցից երեքը՝ գիտական անվանակարգերում):

Ըստ գիտնական Բենջամին Բեյթ-Հալլահմիի՝ 1901-2001 թվականներին գիտական ոլորտների դափնեկիրների մոտ 57%-ը եղել են քրիստոնյաներ, իսկ 26%-ը՝ հրեական ծագմամբ (ներառյալ հրեա աթեիստները):

Նոբելյան մրցանակների բաշխումն ըստ կրոնի (1901–2000)
#### Համաշխարհային

Գիտնականների վերաբերյալ համաշխարհային ուսումնասիրության համաձայն՝ ամբողջ աշխարհում գիտնականների զգալի մասն ունի կրոնական ինքնություն, համոզմունքներ և պրակտիկա: Ավելին, գիտնականների մեծամասնությունը չի կարծում, թե կրոնական լինելու և գիտնական լինելու միջև կա ներհատուկ հակամարտություն, և նշում է, որ «գիտության և կրոնի հակամարտության տեսանկյունը Արևմուտքի հորինվածքն է», քանի որ նման տեսակետը տարածված չէ աշխարհի գիտնականների մեծ մասի շրջանում: Կրոնն ու գիտությունը «մշտական հակամարտության» մեջ տեսնելու փոխարեն, նրանք դրանք դիտարկում են կրոնի և գիտության հարաբերությունների տարբեր մշակութային չափումների պրիզմայով: Միջազգային հետազոտության մեջ շատ քիչ գիտնականներ են նշել, որ գիտական պատրաստվածությունը կամ գիտելիքը դեր են խաղացել անձնական կրոնականության որևէ անկման մեջ:

#### Եվրոպա

Ըստ 2023 թվականի հետազոտության՝ արևմտաեվրոպական հետազոտողների 30–39%-ը իրեն նույնականացնում է «որոշակի կրոնական պատկանելության» հետ: Գիտնականների 30–37%-ը իրենց համարում են անհավատ կամ աթեիստ, և լրացուցիչ 10–28%-ը՝ ագնոստիկ (աշխարհագրական մեծ տարբերություններով):

#### Միացյալ Նահանգներ

1916 թվականին 1000 առաջատար ամերիկացի գիտնականներ պատահականորեն ընտրվել են «American Men of Science» տեղեկատուից. նրանց 42%-ը հավատում էր Աստծո գոյությանը, 42%-ը չէր հավատում, իսկ 17%-ը կասկածներ ուներ կամ չգիտեր: Սակայն, երբ 80 տարի անց՝ 1996-ին, հետազոտությունը կրկնվեց «American Men and Women of Science»-ի հիման վրա, արդյունքները գրեթե նույնն էին՝ 39%-ը հավատում էր Աստծուն, 45%-ը՝ ոչ, իսկ 15%-ը կասկածներ ուներ: Նույն 1996 թվականի հարցման մեջ կենսաբանության, մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի/աստղագիտության ոլորտների գիտնականների շրջանում հավատը մի Աստծո հանդեպ, որը «մտավոր և հուզական հաղորդակցության մեջ է մարդկության հետ», ամենատարածվածն էր մաթեմատիկոսների (մոտ 45%) և ամենաքիչ տարածվածը՝ ֆիզիկոսների շրջանում (մոտ 22%):

Էլիտար գիտնականների (ինչպիսիք են Ազգային գիտությունների ակադեմիայի անդամները) շրջանում Աստծուն հավատալու առումով պատկերը հետևյալն էր. 1914-ին 53%-ը չէր հավատում, 21%-ը ագնոստիկ էր, 28%-ը՝ հավատացյալ: 1933-ին 68%-ը չէր հավատում, 17%-ը ագնոստիկ էր, իսկ 15%-ը՝ հավատացյալ: 1998-ին 72%-ը չէր հավատում, 21%-ը ագնոստիկ էր, և միայն 7%-ն էր հավատացյալ: Այնուամենայնիվ, Յուջինի Սքոթը պնդում էր, որ հետազոտության մեջ կան մեթոդաբանական խնդիրներ, ներառյալ հարցերի երկիմաստությունը, օրինակ՝ Աստծո անձնական սահմանման օգտագործումը Աստծո ավելի լայն սահմանումների փոխարեն: Ավելի պարզ ձևակերպումներով (ներառյալ ոչ անձնական կամ ոչ միջամտող Աստծո գաղափարը) կատարված հետազոտությունը եզրակացրել է, որ ԱՄՆ-ի «ականավոր գիտնականների» 40%-ը հավատում է Աստծուն: Մյուսները նույնպես նկատել են որոշ մեթոդաբանական խնդիրներ, որոնք ազդել են արդյունքների վրա:

2005-2007 թվականներին Նյու Յորքի պետական համալսարանի (Բաֆալո) սոցիոլոգ Էլեյն Հովարդ Էքլունդի կողմից ԱՄՆ 21 հետազոտական համալսարանների բնական և հասարակական գիտությունների 1646 պրոֆեսորների շրջանում անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ Աստծուն կամ բարձրագույն ուժին հավատալու առումով ավելի քան 60%-ը արտահայտել է կամ անհավատություն, կամ ագնոստիցիզմ, իսկ ավելի քան 30%-ը՝ հավատ: Ավելի կոնկրետ, մոտ 34%-ը պատասխանել է՝ «ես չեմ հավատում Աստծուն», իսկ մոտ 30%-ը՝ «ես չգիտեմ՝ արդյոք կա Աստված, և չկա որևէ միջոց դա պարզելու համար»։ Նույն հետազոտության մեջ 28%-ը նշել է, որ հավատում է Աստծուն, իսկ 8%-ը հավատում է բարձրագույն ուժի, որն Աստված չէ։ Էքլունդը նշել է, որ գիտնականները հաճախ հակված են իրենց համարել հոգևոր՝ առանց կրոնի կամ Աստծո հանդեպ հավատի:

Էքլունդը և Շայտլը իրենց հետազոտությունից եզրակացրել են, որ ոչ կրոնական միջավայրից եկած անհատները անհամաչափորեն ավելի շատ են ընտրել գիտական մասնագիտությունները, և որ այն ենթադրությունը, թե գիտնական դառնալն անխուսափելիորեն հանգեցնում է կրոնի կորստի, անհիմն է, քանի որ հետազոտությունը հաստատուն կերպով չի պաշտպանում այն գաղափարը, թե գիտնականները հրաժարվել են կրոնական ինքնությունից իրենց գիտական պատրաստվածության պատճառով: Փոխարենը, այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են դաստիարակությունը, տարիքը և ընտանիքի չափը, զգալի ազդեցություն են ունեցել կրոնական ինքնորոշման վրա, քանի որ նրանք, ովքեր ստացել են կրոնական դաստիարակություն, ավելի հավանական է, որ լինեն կրոնական, իսկ նրանք, ովքեր չեն ստացել՝ ոչ կրոնական: Հեղինակները նաև քիչ տարբերություն են գտել կրոնականության մակարդակի միջև հասարակական և բնական գիտությունների ներկայացուցիչների շրջանում:

Ընկալումների առումով՝ Ամերիկյան 21 համալսարանների հասարակական և բնական գիտությունների ներկայացուցիչների մեծ մասը գիտության և կրոնի միջև հակամարտություն չի տեսել, մինչդեռ 37%-ը տեսել է։ Սակայն հետազոտության մեջ այն գիտնականները, ովքեր սահմանափակ շփում են ունեցել կրոնի հետ, հակված են եղել հակամարտություն ընկալելուն։ Նույն հետազոտության մեջ պարզվել է, որ աթեիստ գիտնականների գրեթե մեկ հինգերորդը (17%), ովքեր ունեն երեխաներ, կրոնական համայնքների մաս են կազմում և վերջին մեկ տարվա ընթացքում ավելի քան մեկ անգամ մասնակցել են կրոնական արարողությունների։ Դրա պատճառներից են նրանց գիտական ինքնությունը (ցանկանալով երեխաներին ծանոթացնել գիտելիքի բոլոր աղբյուրներին, որպեսզի նրանք կարողանան ինքնուրույն որոշում կայացնել), ամուսնու կամ կնոջ ազդեցությունը և համայնքի նկատմամբ ձգտումը։

Pew հետազոտական կենտրոնի 2009 թվականի զեկույցը պարզել է, որ Գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի (AAAS) անդամները «զգալիորեն պակաս կրոնական են, քան հանրությունը», ընդ որում 51%-ը հավատում է որևէ աստվածության կամ բարձրագույն ուժի։ Մասնավորապես, հարցվածների 33%-ը հավատում է Աստծուն, 18%-ը՝ տիեզերական ոգուն կամ բարձրագույն ուժին, իսկ 41%-ը չի հավատում ոչ Աստծուն, ոչ բարձրագույն ուժին։ 48%-ը նշում է, որ ունի կրոնական պատկանելություն, ինչը հավասար է որևէ կրոնական ավանդույթի հետ չնույնականացողների թվին։ 17%-ը աթեիստներ էին, 11%-ը՝ ագնոստիկներ, 20%-ը՝ որևէ առանձնահատուկ ուղղության չհարողներ, 8%-ը՝ հրեաներ, 10%-ը՝ կաթոլիկներ, 16%-ը՝ բողոքականներ, 4%-ը՝ ավետարանականներ, 10%-ը՝ այլ կրոնի ներկայացուցիչներ։ Հարցումը նաև ցույց է տվել, որ երիտասարդ գիտնականները «զգալիորեն ավելի հավանական է, քան իրենց տարեց գործընկերները, որ կհավատան Աստծուն»։ Հարցված ոլորտների շարքում քիմիկոսներն ամենաշատն են նշել, որ հավատում են Աստծուն։

Էլեյն Էքլունդը 2011-2014 թվականներին անցկացրել է հետազոտություն ԱՄՆ-ի բնակչության շրջանում, ներառյալ շարքային գիտնականների՝ համագործակցելով AAAS-ի հետ: Հետազոտությունը նշել է, որ գիտնականների 76%-ը նույնականանում է որևէ կրոնական ավանդույթի հետ: Ավետարանական գիտնականների 85%-ը կասկած չի ունեցել Աստծո գոյության հարցում՝ համեմատած ողջ գիտական բնակչության 35%-ի հետ: Կրոնի և գիտության հարաբերությունների առումով ավետարանական գիտնականների 85%-ը հակամարտություն չի տեսել (73%-ը՝ համագործակցություն, 12%-ը՝ անկախություն), մինչդեռ ողջ գիտական բնակչության 75%-ը հակամարտություն չի տեսել (40%-ը՝ համագործակցություն, 35%-ը՝ անկախություն)։

ԱՄՆ պրոֆեսորների կրոնական համոզմունքները քննվել են ավելի քան 1400 պրոֆեսորների ներկայացուցչական ընտրանքի միջոցով: Հասարակական գիտություններում նրանք պարզել են հետևյալը. 23%-ը չի հավատում Աստծուն, 16%-ը չգիտի՝ արդյոք Աստված գոյություն ունի, 43%-ը հավատում է Աստծո գոյությանը, իսկ 16%-ը հավատում է բարձրագույն ուժի։ Բնական գիտություններում՝ 20%-ը չի հավատում Աստծուն, 33%-ը չգիտի՝ արդյոք Աստված գոյություն ունի, 44%-ը հավատում է Աստծո գոյությանը, իսկ 4%-ը հավատում է բարձրագույն ուժի։ Ընդհանուր առմամբ, ողջ հետազոտության ընթացքում՝ 10%-ը աթեիստներ էին, 13%-ը՝ ագնոստիկներ, 19%-ը հավատում են բարձրագույն ուժի, 4%-ը հավատում են Աստծուն երբեմն, 17%-ը կասկածներ ունեին, բայց հավատում էին Աստծուն, 35%-ը հավատում էին Աստծուն և կասկածներ չունեին։

2005 թվականին Չիկագոյի համալսարանի բժշկության դասախոս Ֆար Քուրլինը հետազոտության մեջ նշել է, որ բժիշկները հակված են լինել գիտականորեն տրամադրված կրոնական մարդիկ: Նա օգնել է պատրաստել մի հետազոտություն, որը «պարզել է, որ բժիշկների 76 տոկոսը հավատում է Աստծուն, իսկ 59 տոկոսը հավատում է հետմահու կյանքի որևէ ձևի»։ Ավելին, «Միացյալ Նահանգների բժիշկների 90 տոկոսը առնվազն երբեմն մասնակցում է կրոնական արարողությունների, մինչդեռ բոլոր չափահասների դեպքում այդ ցուցանիշը 81 տոկոս է»։ Նա պատճառաբանել է. «Տառապողների մասին հոգ տանելու պատասխանատվությունը և կարիքավորներին օգնելու վարձատրությունը արձագանք են գտնում կրոնական ավանդույթների մեծ մասում»։ 2017 թվականի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ բժիշկների 65%-ը հավատում է Աստծուն։

#### Այլ կամ բազմաթիվ երկրներ

Ըստ Հասարակության և մշակույթի մեջ աշխարհականության ուսումնասիրության զեկույցի, որն ընդգրկել է Հնդկաստանի 1100 գիտնականների. 66%-ը հինդուիստ են, 14%-ը չի նշել կրոնը, 10%-ը աթեիստ են կամ չունեն կրոն, 3%-ը՝ մուսուլման, 3%-ը՝ քրիստոնյա, 4%-ը՝ բուդդայական, սիկհ կամ այլ։ 39%-ը հավատում է Աստծուն, 6%-ը՝ երբեմն, 30%-ը չի հավատում Աստծուն, բայց հավատում է բարձրագույն ուժի, 13%-ը չգիտի՝ արդյոք կա Աստված, և 12%-ը չի հավատում Աստծուն։ 49%-ը հավատում է աղոթքի արդյունավետությանը, 90%-ը լիովին կամ մասնակիորեն համաձայն է Այուրվեդայի ոլորտում գիտական աստիճանների շնորհմանը։ Ավելին, «սեկուլյարիզմ» տերմինը հնդիկ գիտնականների շրջանում ունի տարբեր և միաժամանակյա իմաստներ. 93%-ը այն համարում է կրոնների և փիլիսոփայությունների նկատմամբ հանդուրժողականություն, 83%-ը՝ եկեղեցու և պետության տարանջատում, 53%-ը՝ կրոնական ավանդույթների հետ չնույնականացում, 40%-ը՝ կրոնական համոզմունքների բացակայություն, և 20%-ը՝ աթեիզմ։ Համապատասխանաբար, հնդիկ գիտնականների 75%-ն ունեցել է «սեկուլյար» աշխարհայացք՝ այլ կրոնների նկատմամբ հանդուրժողականության իմաստով։

Ըստ «Կրոնը գիտնականների շրջանում միջազգային համատեքստում» (RASIC) հետազոտության, որն ընդգրկել է 1581 գիտնական Միացյալ Թագավորությունից և 1763 գիտնական Հնդկաստանից. ՄԹ գիտնականների 65%-ը իրենց համարել են ոչ կրոնական, մինչդեռ Հնդկաստանում այդ ցուցանիշը ընդամենը 6% է։ ՄԹ գիտնականների 12%-ը կանոնավոր կերպով մասնակցում է կրոնական արարողությունների, իսկ Հնդկաստանում՝ 32%-ը։ Հնդիկ գիտնականների 73%-ը պատասխանել է, որ շատ կրոններում կան հիմնարար ճշմարտություններ, 27%-ը նշել է, որ հավատում է Աստծուն, իսկ 38%-ը՝ որևէ տեսակի բարձրագույն ուժի։ Գիտության և կրոնի միջև հակամարտության ընկալման առումով թե՛ ՄԹ գիտնականների (38%), թե՛ հնդիկ գիտնականների (18%) կեսից պակասն է տեսնում նման հակամարտություն։

Էլեյն Էքլունդի հետազոտությունը ԱՄՆ-ի և ՄԹ-ի 1293 աթեիստ գիտնականների շրջանում ցույց է տվել, որ նրանց մեծամասնությունը մեծացել է ոչ կրոնական միջավայրում և երբևէ չի ունեցել կրոնական պատկանելություն։ Նաև այն աթեիստ գիտնականների կեսից պակասը, ովքեր երիտասարդ տարիքում առնչվել են կրոնին, նշել են, որ գիտությունը դեր է խաղացել իրենց աթեիստ դառնալու հարցում։

### Լայն հանրություն

1981-ից 2001 թվականների կրոնի և գիտության վերաբերյալ տվյալների համաշխարհային վերլուծությունները ցույց են տվել, որ այն երկրներում, որտեղ գիտության հանդեպ վստահությունն ավելի մեծ է, հաճախ նաև կրոնական համոզմունքներն են ավելի ուժեղ, մինչդեռ պակաս կրոնական երկրներն ավելի սկեպտիկ են գիտության և տեխնոլոգիաների ազդեցության նկատմամբ։

Այլ հետազոտություններ վկայակոչում են Գիտության ազգային հիմնադրամի (NSF) այն բացահայտումը, որ Ամերիկայում հանրային վերաբերմունքը գիտության նկատմամբ ավելի դրական է, քան Եվրոպայում, Ռուսաստանում և Ճապոնիայում՝ չնայած այս մշակույթներում կրոնականության տարբեր մակարդակներին։

Այլ միջազգային հետազոտություններ չեն հայտնաբերել որևէ փոխկապակցվածություն, որը կհաստատեր այն պնդումը, թե կրոնականությունը նվազեցնում է հետաքրքրությունը գիտական թեմաների կամ գործունեության նկատմամբ աշխարհի ընդհանուր բնակչության շրջանում:

Միջմշակութային հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մարդիկ հակված են օգտագործել թե՛ բնական, թե՛ գերբնական բացատրությունները աշխարհի բազմաթիվ երևույթների (հիվանդություն, մահ, ծագում) համար։ Այլ կերպ ասած՝ նրանք բնական և գերբնական բացատրությունները չեն դիտարկում որպես հակադիր կամ երկբևեռ, այլ տեսնում են դրանք որպես համագոյակցող և փոխլրացնող։ Հոգեբանական տեսանկյունից բնական և գերբնական բացատրությունների հաշտեցումը նորմալ և տարածված է բոլոր մշակույթներում։

#### Եվրոպա

Հյուսիսային Իռլանդիայի քրիստոնեական դպրոցների դեռահասների շրջանում անցկացված հետազոտությունը դրական կապ է արձանագրել քրիստոնեության և գիտության նկատմամբ վերաբերմունքի միջև, երբ հաշվի են առնվել սցիենտիզմի և կրեացիոնիզմի նկատմամբ վերաբերմունքը։

Շվեդիայում կատարված հետազոտությունը եզրակացնում է, որ թեև շվեդները ամենաոչկրոնական ժողովուրդների շարքում են, պարանորմալ համոզմունքները տարածված են թե՛ երիտասարդների, թե՛ մեծահասակների շրջանում։ Սա հավանաբար պայմանավորված է այնպիսի հաստատությունների հանդեպ վստահության կորստով, ինչպիսիք են Եկեղեցին և Գիտությունը)։

Ինչ վերաբերում է կրեացիոնիզմին, այն բացառապես ամերիկյան երևույթ չէ։ Եվրոպացի մեծահասակների հարցումը պարզել է, որ 40%-ը հավատում է նատուրալիստական էվոլյուցիային, 21%-ը՝ թեիստական էվոլյուցիային, 20%-ը՝ հատուկ արարչագործությանը, իսկ 19%-ը կողմնորոշված չէ։ «Երիտասարդ երկրի» կրեացիոնիստների ամենաբարձր կոնցենտրացիան գրանցվել է Շվեյցարիայում (21%), Ավստրիայում (20%) և Գերմանիայում (18%)։ Այլ երկրներ ևս, ինչպիսիք են Նիդերլանդները, Մեծ Բրիտանիան և Ավստրալիան, նույնպես ապրել են նմանատիպ հայացքների աճ:

#### Միացյալ Նահանգներ

Ըստ Pew Research Center-ի 2015 թվականի հետազոտության՝ գիտության վերաբերյալ հանրային ընկալումների մասին, գիտության հետ հակամարտության վերաբերյալ մարդկանց պատկերացումներն ավելի շատ կապված են այլ մարդկանց համոզմունքների մասին նրանց պատկերացումների, քան սեփական անձնական համոզմունքների հետ: Օրինակ՝ կրոնական պատկանելություն ունեցող մարդկանց մեծամասնությունը (68%) հակամարտություն չի տեսել իր անձնական կրոնական համոզմունքների և գիտության միջև, մինչդեռ կրոնական պատկանելություն չունեցողների մեծամասնությունը (76%) ընկալել է գիտությունն ու կրոնը որպես հակամարտության մեջ գտնվող սուբյեկտներ: Հետազոտությունը նշել է, որ որևէ կրոնի չհարող մարդիկ հաճախ ունենում են գերբնական համոզմունքներ և հոգևոր պրակտիկաներ՝ չնայած որևէ կրոնական կազմակերպության չանդամակցելուն, և նաև, որ «կրոնական պատկանելություն չունեցող չափահասների միայն մեկ վեցերորդը (16%) է ասում, որ իրենց սեփական կրոնական համոզմունքները հակասում են գիտությանը» Ավելին, հետազոտությունը դիտարկել է. «Այն չափահասների մասնաբաժինը, ովքեր հակամարտություն են տեսնում գիտության և իրենց սեփական կրոնական համոզմունքների միջև, վերջին տարիներին որոշակիորեն նվազել է՝ 2009-ի 36%-ից հասնելով 30%-ի 2014-ին: Որևէ կրոնի հարողների շրջանում այն մարդկանց մասնաբաժինը, ովքեր ասում են, որ հակամարտություն կա գիտության և իրենց անձնական կրոնական համոզմունքների միջև, նույն ժամանակահատվածում 41%-ից նվազել է 34%-ի»:

Pew Research Center-ի 2024 թվականի զեկույցում նշվում է, որ կրոնական պատկանելություն չունեցողների (աթեիստներ, ագնոստիկներ և «ոչինչ մասնավորապես») միայն 35%-ն է հավատում, որ բնական աշխարհը այն ամենն է, ինչ գոյություն ունի, մինչդեռ նրանց մեծամասնությունը (63%) հավատում է, որ աշխարհից անդին կան հոգևոր երևույթներ. նրանց մեծամասնությունը (56%) նաև հավատում է, որ կան բաներ, որոնք գիտությունը չի կարող բացատրել:

2013 թվականի MIT-ի հարցումը գիտության, կրոնի և ծագման վերաբերյալ քննել է Ամերիկայի կրոնական մարդկանց հայացքները ծագման գիտության թեմաների շուրջ, ինչպիսիք են էվոլյուցիան և Մեծ պայթյունը: Պարզվել է, որ կրոնական մարդկանց ճնշող մեծամասնությունը հակամարտություն չի տեսնում գիտության և կրոնի միջև, և կրոնական մարդկանց միայն 11%-ն է պատկանում այնպիսի դավանանքների, որոնք բացահայտորեն մերժում են էվոլյուցիան: Այն փաստը, որ անձնական համոզմունքների և նրանց կրոնների պաշտոնական դիրքորոշումների միջև անջրպետն այդքան մեծ է, հուշում է, որ խնդրի մի մասը կարող է մեղմվել, եթե մարդիկ ավելին իմանան իրենց սեփական կրոնական դոկտրինի և այն գիտության մասին, որն այն պաշտպանում է: Հետազոտությունը եզրակացրել է, որ «հիմնական կրոնը և հիմնական գիտությունը ոչ հարձակվում են միմյանց վրա, ոչ էլ հակամարտություն են ընկալում»:

2011-2014 թվականներին AAAS-ի հետ համագործակցությամբ իրականացված հետազոտությունը, որը կենտրոնացած էր ավետարանականների և ավետարանական գիտնականների վրա, պարզել է, որ բոլոր ավետարանական քրիստոնյաների գրեթե 70 տոկոսը գիտությունն ու կրոնը չի դիտարկում որպես միմյանց հետ հակամարտության մեջ գտնվող սուբյեկտներ (48%-ը դրանք տեսնում էր որպես փոխլրացնող, իսկ 21%-ը՝ անկախ):

Էլեյն Էքլունդի 2018 թվականի հետազոտության համաձայն՝ կրոնական խմբերի մեծամասնությունը տեսնում է կրոնն ու գիտությունը համագործակցության մեջ կամ միմյանցից անկախ, մինչդեռ կրոն չունեցող խմբերի մեծամասնությունը գիտությունն ու կրոնը տեսնում է հակամարտության մեջ:

Ամերիկյան հանրության շրջանում գիտության ընկալումների վերաբերյալ հետազոտության այլ ուղղություններ եզրակացնում են, որ կրոնական խմբերի մեծամասնությունը գիտության հետ ընդհանուր իմացաբանական (էպիստեմոլոգիական) հակամարտություն չի տեսնում, և նրանք չունեն տարբերություններ ոչ կրոնական խմբերից գիտական գիտելիքներ փնտրելու հակվածության հարցում: Pew Center-ի տվյալները նշում են, որ ամերիկացիների մեծամասնությունը (80–90%) ուժեղ աջակցություն է ցուցաբերում գիտական հետազոտություններին, համաձայն է, որ գիտությունը բարելավում է հասարակության և անհատների կյանքը, և 10 ամերիկացուց 8-ը երջանիկ կլիներ, եթե իրենց երեխաները գիտնական դառնային: Նույնիսկ խիստ կրեացիոնիստները հակված են շատ դրական վերաբերմունք ունենալ գիտության նկատմամբ:

Pew Forum-ի 2007 թվականի հարցման համաձայն՝ «չնայած ամերիկացիների ճնշող մեծամասնությունը հարգում է գիտությունն ու գիտնականներին, նրանք միշտ չէ, որ պատրաստ են ընդունել այն գիտական բացահայտումները, որոնք ուղղակիորեն հակասում են իրենց կրոնական համոզմունքներին».։ Pew Forum-ը նշում է, որ կոնկրետ փաստացի անհամաձայնությունները «այսօր տարածված չեն», թեև ամերիկացիների 40%-ից 50%-ը չի ընդունում մարդու և այլ կենդանի էակների էվոլյուցիան, ընդ որում՝ «ամենաուժեղ դիմադրությունը» գալիս է ավետարանական քրիստոնյաներից, որոնց 65%-ը պնդում է, որ կյանքը չի զարգացել էվոլյուցիայի միջոցով.։ Բնակչության 51%-ը հավատում է, որ մարդիկ և այլ կենդանի էակները զարգացել են. 26%-ը՝ միայն բնական ընտրության միջոցով, 21%-ը՝ որոշակիորեն ուղղորդված, իսկ 4%-ը չգիտի։ ԱՄՆ-ում կենսաբանական էվոլյուցիան հակամարտության միակ կոնկրետ օրինակն է, որտեղ ամերիկյան հանրության զգալի մասը կրոնական պատճառներով մերժում է գիտական կոնսենսուսը։ Զարգացած արդյունաբերական երկրների շարքում Միացյալ Նահանգներն ամենակրոնականն է.։

Pew Research Center-ի 2009 թվականի հետազոտությունը գիտության վերաբերյալ ամերիկացիների ընկալումների մասին ցույց է տվել լայն համաձայնություն առ այն, որ ամերիկացիների մեծամասնությունը, ներառյալ հավատացյալ ամերիկացիների մեծ մասը, մեծ հարգանքով են վերաբերվում գիտական հետազոտություններին և հենց գիտնականներին։ Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ամերիկացիների 84%-ն ասում է, թե գիտությունը հիմնականում դրական ազդեցություն ունի հասարակության վրա։ Նրանց շրջանում, ովքեր շաբաթական առնվազն մեկ անգամ մասնակցում են կրոնական արարողությունների, այդ թիվը գրեթե նույնն է՝ 80%։ Ավելին, ԱՄՆ չափահասների 70%-ը կարծում է, որ գիտնականները «շատ մեծ» ներդրում ունեն հասարակության մեջ:

2011 թվականի հետազոտությունը ԱՄՆ քոլեջների ուսանողների ազգային ընտրանքի շրջանում քննել է, թե արդյոք այդ ուսանողները գիտություն/կրոն փոխհարաբերությունները դիտարկում են որպես հիմնականում հակամարտություն, համագործակցություն, թե անկախություն։ Հետազոտությունը եզրակացրել է, որ թե՛ բնական, թե՛ հասարակական գիտությունների բակալավրիատի ուսանողների մեծամասնությունը հակամարտություն չի տեսնում գիտության և կրոնի միջև։ Հետազոտության մեկ այլ բացահայտում էր այն, որ ավելի հավանական է, որ ուսանողները հակամարտության տեսանկյունից անցնեն անկախության կամ համագործակցության տեսանկյունի, քան հակառակը։

ԱՄՆ-ում այն մարդիկ, ովքեր չունեին կրոնական պատկանելություն, ավելի հակված չէին «Նյու Էյջ» (*New Age*) համոզմունքներ և պրակտիկաներ ունենալուն, քան կրոնական բնակչությունը։

## Տես նաև

* Կրոնի հոգեբանություն
* Խորը էկոլոգիա
* Սահմանազատման խնդիր
* Կրոնական թերահավատություն
* Գիտության փիլիսոփայություն

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

* Ackerman, Robert (1991). Introduction. *A Prolegomena to the Study of Greek Religion*. By Jane Ellen Harrison. Princeton University Press. doi:10.2307/j.ctv1ddczjt. hdl:2027/mdp.39015010471319. ISBN 978-0-691-01514-9.
* Ian Barbour. *When Science Meets Religion*. San Francisco: Harper, 2000.
* Ian Barbour. *Religion and Science: Historical and Contemporary Issues*. San Francisco: Harper, 1997. 0-06-060938-9
* Chu, Dominique (2013), *The Science Myth – God, society, the self and what we will never know*, 1-78279-047-0
* Henry Drummond. *Natural Law in the Spiritual World*. London: Hodder & Stoughton Ltd, 29th Edition, 1890
* Grayling, A.C. (2014). *The God Argument*. Great Britain: Bloomsbury. ISBN 978-1-4088-3743-6.
* John F. Haught. *Science & Religion: From Conflict to Conversation*. Paulist Press, 1995. 0-8091-3606-6
* Jones, Richard H. *For the Glory of God: The Role of Christianity in the Rise and Development of Modern Science.* 2 Volumes. Lanham, Maryland: University Press of America, 2011 and 2012.
* Edward J. Larson and Larry Witham. "Scientists are still keeping the faith" *Nature* Vol. 386, pp. 435–36 (3 April 1997)
* Edward J. Larson and Larry Witham. "Leading scientists still reject God," *Nature,* Vol. 394, No. 6691 (1998), p. 313. online version
* Numbers, Ronald L. (2006). *The Creationists: From Scientific Creationism to Intelligent Design* (Expanded ed., 1st Harvard University Press pbk. ed.). Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02339-0. LCCN 2006043675. OCLC 69734583.
* Plott, C. (2000). *Global History of Philosophy: The Period of Scholasticism*. Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-0551-8.
* Rashed, Roshdi (2007). «The Celestial Kinematics of Ibn al-Haytham». *Arabic Sciences and Philosophy*. Cambridge University Press. **17**: 7–55. doi:10.1017/S0957423907000355. S2CID 170934544.
* Sardar, Ziauddin (1998). «Science in Islamic philosophy». *Routledge Encyclopedia of Philosophy*. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 3-ին.
* Topdemir, Hüseyin Gazi (2007 թ․ հուլիսի 18), *Ibn al-Haytham (965–1039): His Life and Works*
* Vernet, J. (1996) [1960]. «Ibn al-Haytham». In Gibb, H. A. R.; Bearman, P. (eds.). *Encyclopaedia of Islam* (First ed.). Leiden: Brill Publishers. ISBN 978-90-04-16121-4.
* Einstein on Religion and Science from *Ideas and Opinions* (1954), Crown Publishers, 0-517-00393-7
* The Oxford Handbook of Religion and Science Philip Clayton(ed.), Zachary Simpson (associate-ed.) Hardcover 2006, paperback July 2008. Oxford University Press, 1023 pages

## Գրականություն

* Barr, Stephen M. *The Believing Scientist: Essays on Science and Religion,* Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2016 978-0-8028-7370-5
* John H. Brooke, Margaret Osler, and Jitse M. van der Meer, editors. "Science in Theistic Contexts: Cognitive Dimensions," *Osiris*, 2nd ser., vol. 16(2001), 0-226-07565-6.
* John H. Brooke, *Science And Religion: Some Historical Perspectives*, New York: Cambridge University Press, 1991, 0-521-23961-3
* Mario Bunge, *Chasing Reality: Strife over Realism*. Toronto: University of Toronto Press.
* Buxhoeveden, Daniel; Woloschak, Gayle, eds. (2011). *Science and the Eastern Orthodox Church* (1. ed.). Farnham: Ashgate. ISBN 978-1-4094-8161-4.
* Cavanaugh, William T. and James K. A. Smith, editors, *Evolution and the Fall,* Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2017 978-0-8028-7379-8
* Cook, Melvin Alonzo, and Melvin Garfield Cook. *Science and Mormonism: Correlations, Conflicts, and Conciliations*. [Salt Lake City, Utah]: Deseret News Press, 1967.
* Crisp, Thomas. M., Steven L. Porter, and Gregg A. Ten Elshof, eds, *Neuroscience and the Soul: The Human Person in Philosophy, Science, and Theology*, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2016 978-0-8028-7450-4
* Ecklund, Elaine Howard; Scheitle, Christopher P. (2017). *Religion vs. Science: What Religious People Really Think*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-065062-9.
* Haisch, Bernard. *The God Theory: Universes, Zero-point Fields, and What's Behind It All*, Red Wheel/Weiser, 2006, 1-57863-374-5
* Harper, Sharon M.P. (ed.) (2000). *The Lab, the Temple, and the Market: Reflections at the Intersection of Science, Religion, and Development*. International Development Research Centre. 0-88936-920-8.
* Harrison, Peter, *The Cambridge Companion to Science and Religion* (Cambridge, 2010).
* Thomas Henry Huxley, *Science and Hebrew Tradition: Essays*, D. Appleton and Company, 1897, 372 pages
* Johnston, Howard Agnew. *Scientific Faith*. [London]: Hodder & Stoughton; New York: G. H. Doran Co., 1904.
* Roger Lenaers *Nebuchadnezzar's Dream or The End of a Medieval Catholic Church(չաշխատող հղում)*
*. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2007. 978-1-59333-583-0.*
* Nelson, Thomas L. *Scientific Aspects of Mormonism: or, Religion in Terms of Life*. Chicago, Ill.: Press of Hillison & Etten Co., 1904, t.p. 1918.
* Thomas Jay Oord, ed., *Divine Grace and Emerging Creation: Wesleyan Forays in Science and Theology of Creation*, Pickwick Publications, 2009, 1-60608-287-6
* Thomas Jay Oord, *Science of Love: The Wisdom of Well-Being*, Templeton, 2003, 1-932031-70-7
* Sal Restivo, *The Social Relations of Physics, Mysticism, and Mathematics.* Kluwer Academic Publishers, 1983.
* Richardson, Mark – Wesley Wildman (ed.), *Religion & Science: History, Method, Dialogue*, Routledge, 1996. 0-415-91667-4
* Ruse, Michael. *Can a Darwinian Be a Christian? The Relationship Between Science and Religion.* New York, N.Y.: Cambridge University Press, 2000. 0-521-63716-3
* Ruse, Michael. *Science and Spirituality: Making Room for Faith in the Age of Science.* New York, N.Y.: Cambridge University Press, 2010. 978-0-521-75594-8
* Sollereder, B., & McGrath, A. (Eds.). (2022). Emerging Voices in Science and Theology: Contributions by Young Women (1st ed.). Routledge.
* Spierer, Eugen. God-of-the-Gaps Arguments in Light of Luther's Theology of the Cross. Արխիվացված 19 Օգոստոս 2019 Wayback Machine
* Stump, J.B., and Alan G. Padgett (eds.) *The Blackwell Companion to Science and Christianity* Malden, MA: Wiley-Blackwell (2012).
* Van Huyssteen, J. Wentzel, ed. (2003 թ․ ապրիլի 11). *Encyclopedia of science and religion*. New York City: Macmillan Reference USA. ISBN 978-0-02-865704-2. OCLC 50906321.
* James Joseph Walsh, *The Popes and Science; the History of the Papal Relations to Science During the Middle Ages and Down to Our Own Time*, Kessinger Publishing, 1908, reprinted 2003. 0-7661-3646-9 from WorldCat Review excerpts:
* Waters, F. W. *The Way in and the Way out: Science and Religion Reconciled*. Toronto: Oxford University Press, Canadian Branch, 1967. x, [2], 269 p.
* Watson, Simon R. (2019). «God in Creation: A Consideration of Natural Selection as the Sacrificial Means of a Free Creation». *Studies in Religion/Sciences Religieuses*. **48** (2): 216–236. doi:10.1177/0008429819830356. S2CID 202271434.
* Ken Wilber, *The Marriage of Sense and Soul: Integrating Science and Religion*, Broadway; Reprint edition, 1999, 0-7679-0343-9

## Արտաքին հղումներ

* The BioLogos Forum: Science and Faith in Dialogue Արխիվացված 29 Նոյեմբեր 2007 Wayback Machine
* Test of Faith – From the Faraday Institute for Science and Religion
* *Counterbalance.org*: Science and Religion Project
* "Faith and Reason" – website about the historical relations between science and religion, Public Broadcasting Service
* Religion and Science in Historical Perspective by Ted Davis Արխիվացված 6 Մայիս 2012 Wayback Machine
* Is Science Killing the Soul? – Discussion with atheists Richard Dawkins and Steven Pinker on Edge Foundation.
* Meaning of Life A collection of video interviews with prominent scientists about topics relating science and religion (requires Windows Media Video or RealMedia software)
* Clash in Cambridge: Science and religion seem as antagonistic as ever – by John Horgan, Scientific American, September 2005
* How the Public Resolves Conflicts Between Faith and Science Արխիվացված 18 Հունվար 2012 Wayback Machine, David Masci, Pew Research Center
* Young, Robert M. (1985). «Darwin's Metaphor: Nature's Place in Victorian Culture». Cambridge University Press. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 31-ին.
* Zygon Journal of Religion and Science
* Science and Religion by Archbishop Luke of Crimea, an Eastern Orthodox perspective
* Victorian Science and Religion The Victorian Web: Literature, History, and Culture in the Age of Victoria
* Science Philosophy Theology: Science in Christian World Fifth International Conference, 29 – 31 August 1994, Dubna, Russia
* INTERS – Interdisciplinary Documentation on Religion and Science – collection of documents (including the Interdisciplinary Encyclopedia of Religion and Science) that seeks to help scientists frame their work within a philosophical and humanistic context, edited at the Pontifical University of the Holy Cross (Rome, Italy)
* (it) DISF – Dizionario Interdisciplinare di Scienza e Fede (online version of the dictionary edited in Rome by Urbaniana University Press and Città Nuova Editrice)
* "Science and Religion", BBC Radio 4 discussion with Steven Jay Gould, John Haldane and Hilary Rose (*In Our Time*, 25 January 2001)
* We'd be better off without religion? Panellists: Christopher Hitchens, Nigel Spivey, Richard Dawkins, rabbi Juliet Neuberger, AC Grayling and Roger Scruton.
* Dialogue with Professor Richard Dawkins, Archbishop of Canterbury Rowan Williams and Professor Anthony Kenny (four topics: the nature of individual human beings, the origin of the human species, thirdly the origin of life on Earth, and finally the origin of the universe)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գիտության և կրոնի փոխհարաբերություններ» հոդվածին։ |