Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Աշխարհագրական լայնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասարակածը (կապույտ) երկրագունդը կիսում է երկու մասի և հատում է միջօրեականը (դեղին) 90° անկյան տակ: Այս պատկերի բոլոր հոծ գծերը օրթոդրոմներն են: Կետագծերը՝ զուգահեռականները (նույն լայնություն ունեցող գծերը)
Տարբերությունը գեոդեզիական լայնության (φ) և գեոցենտրիկ լայնության միջև(ψ)
**Աշխարհագրական լայնություն**, աշխարհագրական կոորդինատներից մեկը, որը ցույց է տալիս կետի դիրքը Երկրի մակերևույթի և այլ երկնային մարմինների վրա, ինչպես նաև երկնոլորտում։

Լայնությունն ընդունված է հաշվարկել հասարակածից դեպի հյուսիս։ Այդպիսով, կետերի լայնությունը, որոնք տեղակայված են հյուսիսային կիսագնդում, դրական է, իսկ հարավայինում՝ բացասական։ Հասարակածի ցանկացած կետի լայնությունը հավասար է 0°-ի, հյուսիսային բևեռինը՝ +90 °C-ի, հարավային բևեռինը՝ -90 °C-ի։ Միևնույն զուգահեռականի բոլոր կետերի լայնությունը միևնույնն է։ Այն լայնությունները, որոնք մոտ են հասարակածին, անվանում են «ցածր», իսկ բևեռներին մոտ գտնվողները՝ «բարձր»։

Լայնությունն Երկրի մակերևույթի վրա կարելի է որոշել տարբեր եղանակներով մի փոքր տարբեր արդյունքներով։

* **Աստղագիտական լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ՝ անկյունն ուղղահայաց գծի (գեոիդին ուղղահայաց) և Երկրի հասարակածի հարթության միջև։ Հավասար է երկրի բևեռի անկյունային բարձրությանը։ Որոշվում է աստղագիտական դիտարկումների օգնությամբ։
* **Գեոդեզիական լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ՝ ուղղահայաց գծի անկյունն էլիպսոիդի միջև։ Հաշվարկվում է երկրի մակերևույթին արված չափանիշներին համաձայն։
* **Գեոցենտրիկ լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ՝ երկրի էլիպսոիդի կենտրոնից անցնող անկյունը շառավղի և նրա հասարակածի հարթության միջև։ Գեոդեզիական լայնությունից տարբերվում է երկրի էլիպսոիդի գնդոլորտից տարբերվելու պատճառով։

Այդ մեծությունների տարբերությունը մեծ չէ։ Գեոդեզիական և գեոցենտրիկ լայնությունների տարբերությունը WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 հասնում է առավելագույնի (մոտ 12') WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 պայմաններում։ Հասարակածում և բևեռներում այն հավասար է զրոյի։

Տեղանքի լայնությունը կարելի է որոշել այնպիսի աստղագիտական սարքերի օգնությամբ, ինչպիսիք են սեքստանտը և գնոմոնը, ինչպես նաև կարելի է օգտագործել GPS կամ ԳԼՈՆԱՍ համակարգերը։ Լայնությունից, ինչպես և տարվա եղանակից, կախված է օրվա տևողությունը։

## Տես նաև

* Աշխարհագրական կոորդինատներ
* Աշխարհագրական երկայնություն

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 482)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աշխարհագրական լայնություն» հոդվածին։ |
# Կրոնապետություն

**Կրոնապետություն**, թեոկրատիա (հունարեն՝ θεός — աստված և χράτός- ուժ, իշխանություն), պետության ձև, երբ քաղաքական և հոգևոր իշխանությունը կենտրոնացվում է հոգևորականության (եկեղեցու) ձեռքում։ «Թեոկրատիա» տերմինն առաջին անգամ հանդիպում է Հովսեփոս Փլավիոսի աշխատությունում։ Սովորաբար կրոնապետության օրոք գերագույն իշխանությունը պատկանում է իշխող եկեղեցու առաջնորդին, որը ճանաչվում է «կենդանի Աստված» կամ երկրում աստծո «փոխարքա», «քահանայապետ» և այլն։ Պետական գործունեությամբ զբաղվում են հոգևորականները `քրմերը։ Օրենքով պետության գլուխը (եկեղեցու առաջնորդը) «Աստծու կամքը» կատարողն է։ Ստրկատիրական դարաշրջանի կրոնապետության օրինակներ են՝ Եգիպտոսը, Բաբելոնը, հրեական թագավորությունը և արաբական խալիֆայությունը, միջնադարում՝ Հռոմի պապի իշխանությունը։

Երբեմն անվանվում է նաև աստվածապետություն կամ աստվածաիշխանություն։ Հայտնի է Հին աշխարհից։ Միջնադարում այդպիսին էր Արաբական խալիֆայությունը, իսկ 19-րդ դարի իմամ Շամիլի կառավարումը Չեչնիայում և հարևան շրջաններում։ Աստվածապետական էր Պապական մարզը մինչև Իտալիայի միավորումը 1870 թվականին։

Այսօր էլ Հռոմի պապը կաթոլիկ եկեղեցու և Վատիկան պետության գլուխն է։ Դրանցում հասարակական և անձնական կյանքի բոլոր կողմերը կանոնակարգվում են եկեղեցական կանոններով, կրոնական տոները ստանում են պետական կարգավիճակ, դատավարությունը իրականացվում է եկեղեցական (կանոնական) իրավունքով և այլն։ Աստածապետությունը տարբերվում է կղերական պետությունը։

## Աղբյուրներ

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 699)։*  |
# Բիբ

Մարդու բիբ
Կատվի բիբ
**Բիբ** ( լատիներեն՝ pupil), ողնաշարավորների ծիածանաթաղանթի կենտրոնում գտնվող անցք (սովորաբար լինում է կլոր կամ ճեղքանման)։ Բիբի միջով լուսային ճառագայթները թափանցում են աչք։

## Գործառույթ

Բիբի չափերի փոփոխությունը կարգավորում է ինքնավար նյարդային համակարգը։ Բիբը մեծանում է սիմպաթիկ նյարդաթելերի օգնությամբ, փոքրանում՝ պարասիմպաթիկ նյարդաթելերի օգնությամբ։ Մարդու և այլ բարձր դասի ողնաշարավորների մոտ աչքի բիբի փոփոխությունը կատարվում է ռեֆլեքսորեն (բբային ռեակցիա) և կախված է լույսի քանակից, որն ընկնում է ցացաթաղանթի վրա։ Խավարից ավելի լուսավոր միջավայր անցնելուց 5 վայրկյան հետո բիբը փոքրանում է, հակառակ դեպքում մեծանում է, բայց այս անգամ 5 րոպե հետո։ Ձկների և պոչավոր երկկենցաղների մոտ բբային ռեակցիան թույլ է արտահայտված կամ բացակայում է։ Մարդու բբի տրամագիծը կարող է փոփոխվել 1,1- ից 8 մմ։ Աչքի բիբի ձևի,չափի և բբային ռեակցիայի փոփոխության արագությունը կարևոր նշանակություն ունի աչքի հիվանդությունների ախտորոշման ժամանակ։ Բիբի չափերի փոփոխությունը կախված է մի շարք գործոններից․ այն լայնանում մթության մեջ, էմոցիոնալ գրգռման դեպքում, ցավային զգացողությունից։ Կարող է փոխվել նաև ադրենալինի, կոկաինի և ամֆետամինի, ինչպես նաև ատրոպինի ազդեցության դեմքում։ Փոքրանում է պայծառ լուսավորվածության դեմքում (միոզ), ինչպես նաև ալկոհոլի և ափիոնային նյութերի ազդեցության դեպքում։

Կճղակավորների մեծամասնության, այդ թվում ոչխարների և այծերի մոտ աչքի բիբը հորիզոնական է։ Ութոտնուկի և կաղամարի մոտ աչքի բիբը W-ա ձև է։

Աչքի դիլատատոր
Ոչխարի բիբ
## Նշանակությունը դասակարգման համար

«Կարմի աչք»-ի էֆեկտը կատուների մոտ
Տարբեր կենդանիների մոտ աչքի բիբի (բիբը լինում է կլոր, ճեղքաձև, ուղղանկյունաձև, ուղղահայաց, հորիզոնական) չափերը, ձևը և դիրքը համարվում է այս կամ այն կարգաբանական խմբին պատկանելու նախանշան։

## Տես նաև

* Տեսողություն

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն

* Биологический энциклопедический словарь / *Гиляров М. С., Баев А. А., Винберг Г. Г., Заварзин Г. А. и др.* — М.: Советская энциклопедия, 1986. С. 218.

## Արտքաին հղումներ

* *Բիբ* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում