# Աֆղանստանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի պատմություն

երկրի կամ պետության պատմություն| Ենթակատեգորիա | Ասիայի պատմություն |
| Թեմայով վերաբերում է | Աֆղանստան |

**Աֆղանստանի պատմություն** ներկայացնում է լեռնային երկրի (Հինդուկուշի) պատմությունը Արալի ծովի (Ամու Դարյա) և Հնդկական օվկիանոսի ավազանների ջրբաժանում՝ Կենտրոնական Ասիայի հարթավայրերի և Ինդոսի հովտի միջև, Մեծ Իրանի արևելքում։.

Երկրի պատմական բնիկ բնակչությունը հնդեվրոպական լեզուներով (պարսկերեն, փուշթու և այլն) խոսող ժողովուրդներն էին: Հենց Աֆղանստան անվանումը, ըստ որոշ գիտնականների, վերադառնում է ձիու կամ հեծյալի սանսկրիտ նշանակմանը: Միջնադարում այստեղ են գաղթել թուրք ժողովուրդները (ուզբեկներ և թուրքմեններ)։ Բրահուի լեզուն որոշակի առեղծված է:.

Երկիրն իր պատմության ընթացքում եղել է ռազմական գործողությունների վայր: Աֆղանստանի ժամանակակից պետականության ավանդույթը սկիզբ է առել 1747 թվականից, երբ Իրանի կառավարիչ Նադիր շահի մահից հետո ձևավորվեց Դուրանի կայսրությունը՝ Քանդահար մայրաքաղաքով։

## Նախաիսլամական պատմություն

* Մ.թ.ա 17-րդ դար — Հնդ արիական ցեղերը հյուսիսից ներխուժեցին Աֆղանստանի տարածք՝ կազմելով Գանդարա պատմական շրջանը։
* Մ.թ.ա. 6-րդ դար — Աֆղանստանի տարածքը մտնում է Աքեմենյան կայսրության մեջ:
* Մ.թ.ա. 4-րդ դարում Աֆղանստանի տարածքը գրավվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորքերի կողմից և այնուհետև դարձել Սելևկյան պետության մաս:
* Հունա-բակտրիական թագավորությունը, որը գրավել են Յուեզիները
* 1-5-րդ դար - Քուշանների կայսրությունում սկսեց բուդդայականության տարածումը:
* 5-րդ դար - Աֆղանստանում բնակություն հաստատեցին հեֆթալացիները:
* 6-րդ դար- Աֆղանստանի տարածքը մտավ Սասանյան, իսկ ավելի ուշ Սամանյան պետության կազմի մեջ:

## 7-18-րդ դարեր

* 7-8-րդ դարեր— Արաբների ներխուժումը Աֆղանստան։ Աֆղանստանի արևմտյան և հյուսիսային շրջանները դարձան արաբական պետության մաս, այնտեղ տարածվեց իսլամը, քաղաքներում հաստատվեցին արաբներ։ Աֆղանստանի չնվաճված հողերը պահպանեցին ավանդական հավատալիքները միայն 9-12-րդ դարերում:
* 11-րդ դարում Աֆղանստանի տարածքը Ղազնևյան պետության կազմում էր:
* 1148–1206 — Ղուրիդներ
* 14-րդ դարում Աֆղանստանի տարածքը մտավ Թիմուրյան կայսրության կազմի մեջ։ Այս նահանգի երկրորդ կենտրոնը գտնվում է Հերաթում։ Վերջին Թիմուրիդը և Մուղալների կայսրության հիմնադիրը՝ Բաբուրը, պարտված Մավերաննահրի շիբանիդներից, 16-րդ դարում հիմնեց նոր կայսրություն՝ Քաբուլ կենտրոնով, որտեղից նա հաղթական արշավանքներ կատարեց դեպի Հնդկաստան։ Շուտով Բաբուրը տեղափոխվեց Հնդկաստան, իսկ Աֆղանստանի տարածքը մտավ շիա Սեֆյան Իրանի կազմի մեջ։
* 18-րդ դարում տեղի ունեցան ֆեոդալական աֆղանական խանությունների ձևավորում։

1709 թվականին փուշթուն ցեղերը ապստամբեցին Իրանի դեմ և ստեղծեցին Գիլզայի իշխանությունը՝ Քանդահար մայրաքաղաքով, որը 1737 թվականին ջախջախվեց Նադիր շահի իրանական զորքերի կողմից։

## Դուրանի կայսրություն

1747 թվականին Նադիր Շահի սպանությունից հետո Ահմադ Շահ Դուրանին հիմնադրեց առաջին աֆղանական պետությունը, որի մայրաքաղաքը Քանդահարն էր։ Ցեղերի ավագանիների խորհրդում (Լոյա Ջիրգա) հռչակվել է շահ։ Նրա որդու՝ Թիմուր Շահի (1773-1793) օրոք նահանգի մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Քաբուլ։ Աֆղանստանի հաջորդ տիրակալը Զաման Շահն էր (1793-1801), որին գահընկեց արեց նրա եղբայր Մահմուդ Շահը (1801-1803):

1803-1809 թվականներին իր եղբոր՝ Շուջա շահի կարճատև միջկառավարումից հետո Մահմուդը երկրորդ անգամ գահ բարձրացավ։ Բայց մահապատժի ենթարկելով իր նախկին դաշնակից Ֆուտեհ Խանին, նա ատելություն առաջացրեց Բարաքզայ ցեղի նկատմամբ, որին պատկանում էր Ֆութեհ Խանը, այնպես որ 1818 թվականին Մահմուդը ստիպված եղավ կրկին հրաժարվել իր իշխանությունից: Նրան հաջորդեցին նրա եղբայրները՝ Ալի Շահը (1818-1819) և Այուբ Շահը, որը տապալվեց և բանտարկվեց Բարաքզայ դինաստիայի կողմից 1823 թվականին՝ նշանավորելով Դուրանի դինաստիայի ավարտը և Դուրանի կայսրության փլուզումը։

1827 թվականին Դոստ Մուհամեդը (Բարաքզայի կլանից) իր իշխանությունը հաստատեց Քաբուլում՝ հիմնելով Քաբուլի խանությունը։

## Առաջին անգլո-աֆղանական պատերազմ

Առաջին անգլո-աֆղանական պատերազմի մեկնարկի պատճառը 1837 թվականին լեյտենանտ Վիտկևիչի նշանակումն էր որպես ռուս բնակիչ Դոստ Մուհամմեդի օրոք, ով իշխանությունը զավթել էր Քաբուլում։ Նա արդեն տասը տարի կռվում էր իր ազգական Շուջա շահի հետ, ով բնակվում էր Հնդկաստանում և աջակցում էր Մեծ Բրիտանիային։ Բրիտանական իշխանությունները Վիտկևիչի առաքելությունը դիտարկում էին որպես Ռուսական կայսրության մտադրությունը՝ ամրապնդելու իր դիրքերը Աֆղանստանում՝ Հնդկաստան ներթափանցելու հեռանկարով։

Ռազմական գործողությունները սկսվեցին 1839 թվականի հունվարին, երբ անգլո-հնդկական բանակը բաղկացած 12000 զինվորներից, 38000 ծառաներից և 30000 ուղտերից, Բոլանի լեռնանցքով մտավ Աֆղանստան: Սկզբում Դոստ Մուհամեդը կարողացել է դաշտ դուրս բերել 12 հազար հեծելազոր, 2,5 հազար հետեւակ եւ 45 հրետանի։ Ապրիլի 25-ին անգլո-հնդկական զորքերը առանց կռվի գրավեցին Քանդահարը և շարժվեցին դեպի Քաբուլ։ Աֆղաններն իրենց առաջին լուրջ դիմադրությունը ցույց տվեցին միայն Ղազնիում (Քաբուլից 140 կմ հարավ-արևմուտք): Բերդը պաշտպանում էր ընտիր երեքհազարանոց կայազորը՝ Հայդեր խանի հրամանատարությամբ, սակայն այն գրավվեց։ 1839 թվականի օգոստոսի 7-ին բրիտանացիներն ու հնդիկները առանց կռվի գրավեցին Քաբուլը։ Այնտեղ գահ է բարձրացել էմիր Շուջա շահը։ Նախկին էմիր Դոստ Մուհամեդը 350 մարտիկներով գնաց լեռներ:

Պատերազմը բավականին հեշտությամբ հաղթեցին անգլիացիները, հնդիկները և Շուջա շահը։ Սակայն աֆղան ֆեոդալները, մեղմ ասած, սառնասրտորեն էին վերաբերվում Շուջային։ Երկու տարի անց նրանք ոգեշնչեցին անկարգություններ, և 1841 թվականի նոյեմբերի 2-ին նրանք կոտորած իրականացրին Քաբուլում: Սպանված բրիտանացիների թվում է նաև դեսպան Բըրնսը: Բրիտանացիները անմիջապես չարձագանքեցին, իսկ աֆղանները, դա տեսնելով որպես թուլություն, անգլիացիներին կոտորեցին Աֆղանստանի այլ վայրերում: 1841 թվականի դեկտեմբերի 30-ին բրիտանացիները համաձայնություն ձեռք բերեցին աֆղանական ցեղերի առաջնորդների հետ. նրանք խոստացան թույլ տալ, որ անգլո-հնդկական զորքերը փրկագնի դիմաց մուտք գործեն Հնդկաստան (այս մեկշաբաթյա բանակցությունների սկզբում աֆղանները կտրեցին բրիտանացի բանագնաց գլուխը և այն ման տվեցին Քաբուլի փողոցներով):

1842 թվականի հունվարի սկզբին բրիտանացիներն ու հնդիկները սկսեցին նահանջել Քաբուլից դեպի Ջալալաբադ, և երբ նրանք մտան լեռներ, աֆղանները հարձակվեցին նրանց վրա և ջախջախեցին գեներալ Էլֆինսթոնի ուժերը Գանդամակի ճակատամարտում: Նահանջի ժամանակ 16 հազար անգլիացիներից և հնդիկներից (որոնցից 4 հազարը մարտիկ էին) փրկվեց միայն մեկ մարդ՝ բժիշկ Բրայդոնը, որը հունվարի 14-ին հասավ Ջալալաբադ, որտեղ տեղակայված էր անգլո-հնդկական բրիգադը։ Բրիգադի հրամանատարը լուր ուղարկեց Կալկաթա, և կազմակերպվեց երկու պատժիչ արշավանք՝ մեկ դիվիզիա Քվետայից Կանդահար և մեկը՝ Ջալալաբադով դեպի Քաբուլ։ Ութ ամիս անց՝ 1842 թվականի սեպտեմբերի 16-ին, երկու դիվիզիաներն էլ գրավեցին Քաբուլը։ Այնտեղից պատժիչ ջոկատներ են ուղարկվել հարակից շրջաններ։

Աֆղանստանի ապստամբությունները ճնշելով՝ Բրիտանիան ձեռնպահ մնաց Աֆղանստանը զավթելուց։ Նա նախընտրում էր կաշառակերության և ինտրիգների մեթոդը, իսկ Դոստ Մուհամեդը, որը կրկին զբաղեցրել էր գահը, Ռուսաստանի հետ մերձեցման փորձեր չձեռնարկեց և խաղաղության պայմանագիր կնքեց Բրիտանիայի հետ։

## Դոստ Մուհամեդի երկրորդ թագավորություն և նրա ժառանգների պայքարը իշխանության համար

Դոստ Մուհամեդին Քաբուլում դիմավորեցին որպես վիրավորված ազգային պատվի վրիժառուի և առաջին հերթին փորձեցին հաստատել իր իշխանությունը։ Արդեն 1846 թվականին նա դաշինք է կնքել Սիկհերի կայսրության հետ։ Բայց 1849 թվականի փետրվարի 21-ին Գուջարաթում անգլիացիների հետ ճակատամարտում կործանվեց նրա դաշնակիցների իշխանությունը։ Մինչև 1850 թվականը Դոստ Մուհամեդը զբաղեցնում էր միայն Քաբուլը և Ջալալաբադը։ 1855 թվականին նա գրավել է Ղազնին, Կանդահարը և Գիրիշքը, 1856 թվականին՝ Բալխը և Խուլմը, 1858 թվականին՝ Աքչան, Շիբերգանը, Անդխոյը, Մայմանեն և Սիստանը, 1861 թվականին՝ Կունդուզը և Բադախշանը։

Իր նվաճումները ապահովելու համար 1855 թվականի մարտի 30-ին նա պաշտպանական և հարձակողական դաշինք կնքեց հնդկա-բրիտանական կառավարության հետ և ճանաչվեց որպես Աֆղանստանի էմիր։ Երբ 1862 թվականի սկզբին Աֆղանստանի սահմանը վտանգված էր պարսկական բանակի կողմից, և սուլթան Ահմեդ խանը, Պարսկաստանի կողմից հրահրված, Հերաթից առաջ շարժվեց դեպի Ֆարահ և Կանդահար, Դոստ Մուհամեդը օգնության խնդրանքով դիմեց բրիտանացիներին, մաքրեց սահմանը և արշավեց Հերաթի դեմ, որը ընկավ 1863 թվականի մայիսի 26-ին երկար ու դժվարին պաշարումից հետո։ Ահմեդ Խանը մահացել է դրանից քիչ առաջ Դոստ Մուհամեդը։

Թեև Դոստ Մուհամեդը նշանակել էր իր որդուն՝ Շեր Ալի Խանին, որպես իր իրավահաջորդ, վերջինիս հարազատները շտապեցին հանդես գալ որպես նրա մրցակիցներ, և Շեկաբադում կրած պարտությունից հետո (1866 թվակկանի մայիսի 5), նա անզոր հայտնվեց պաշտպանելու իր պահանջները։ Դրանից հետո Շեր Ալիի ավագ եղբայրը (մյուս մորից) Աֆզալ Խանը ազատվում է բանտից և էմիր հռչակվում Քաբուլում, իսկ 1867 թվականի փետրվարին բրիտանական կառավարությունը նույնպես ճանաչում է նրան այս պաշտոնում։ Շեր Ալիի մեկ այլ խորթ եղբայր՝ Մուհամմադ Ազամ Խանը, ստանձնեց էմիրի տիտղոսը Աֆզալի մահից հետո 1867 թվականի հոկտեմբերին, իսկ Աբդուրահման Խանը, Աֆզալի որդին, գնաց Բալխ՝ ստանձնելու այնտեղ իշխանությունը։ Միևնույն ժամանակ Շեր Ալին մի փոքր համալրում ստացավ Հերաթի նահանգապետ Յակուբ Խանից և նրա մի քանի այլ հետևորդներից, այնպես որ նա կարողացավ առաջ շարժվել 17000 զորքով և 18 հրացաններով, որոնցով նա գրավեց Քանդահարը 1868 թվականի ապրիլի 1-ին։ Այս կերպ ամրապնդվելով՝ նա գրավեց Ղազնին, ապա՝ Քաբուլը։ Ազիմ խանը փախավ Բալխ։

1868 թվականի դեկտեմբերի կեսերին Շեր Ալին հաղթեց Աբդուրահմանին Բամիանում և ստիպեց նրան նահանջել Բալխ, իսկ 1869 թվականի հունվարին Խազնայում նա այնպիսի պարտություն կրեց իր խորթ եղբորը՝ Ազիմին և Աբդուրահմանին, որ վերջինս ստիպված եղավ պաշտպանություն փնտրել բրիտանական տարածքում: Հավակնորդ Ազիմ Խանը մահացել է 1869 թվականի հոկտեմբերին: Միևնույն ժամանակ, Աբդուրահմանը փորձեց թշնամիներ հավաքագրել Շիրա Ալիի դեմ բոլոր հարևան երկրներում, և Յակուբը հին ազգային կուսակցության օգնությամբ, որն ատում էր Շիրա Ալիի բարեփոխման ձգտումները, ապստամբություն առաջացրեց իր հոր դեմ, որն ավարտվեց նրա մահով: 1870 թվականի մայիսի 8-ին գրավեց Հերաթը։ Այնուհետև Հակոբի և նրա հոր միջև ակնհայտ հաշտություն եղավ, բայց երբ 1874 թվականի աշնանը Յակուբը ժամանեց Քաբուլ՝ վերջնականապես կարգավորելու վեճը, նա անմիջապես ձերբակալվեց։ Շուտով, սակայն, նրա ազատությունը վերականգնվեց, և դրան հաջորդեց նոր հաշտություն։ 1875 թվականին մեկ այլ ապստամբություն բռնկվեց հօգուտ Յակուբի, որը ճնշվեց Շիր Ալիի կողմից։ Յակուբը ենթարկվել է խիստ բանտարկության, սակայն 1877 թվականի վերջին կրկին ազատ է արձակվել։

## Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմ

Ստատուս քվոն պահպանվեց գրեթե 40 տարի՝ մինչև 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական հաջորդ պատերազմը։ Անգլիան դժգոհ էր այս պատերազմում ռուսական զորքերի հաջողություններից. ռուսական զորքերը մոտենում էին Կոստանդնուպոլիսին։ Ի պատասխան Լոնդոնի այս դժգոհության՝ Սանկտ Պետերբուրգը որոշեց ցույց կազմակերպել Թուրքեստանում՝ Հնդկաստանի համար սպառնալիքի տեսքով, որպեսզի ազդի Լոնդոնի կաբինետի վրա։

Թուրքեստանում տեղակայված ռուսական զորքերին հրամայվել է երեք շարասյուններով առաջ շարժվել դեպի Չարջույ, Բալխ և Չիտրալ։ Քաբուլ է ուղարկվել առաքելություն գեներալ Ստոլետովի գլխավորությամբ։ 1878 թվականի հուլիսի 17-ին Աֆղանստանի էմիր Շեր Ալի Խանը մեծագույն պատիվներով ընդունեց առաքելությունը և, նրա խոսքերով, «Հնդկաստանի բանալին հանձնեց Ռուսաստանի ձեռքը»: Գեներալ Ստոլետովը էմիրին խոստացել է առատաձեռն ռազմական և նյութական աջակցություն և խորհուրդ տվել թույլ չտալ բրիտանական դեսպանատանը, որը սարքավորվել էր բրիտանական կառավարության կողմից Ստոլետովի առաքելության մասին լուրերից հետո:

Էմիրը հետևեց ռուսական խորհրդին, և սկսվեց Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմը: Բրիտանացիները Աֆղանստան մտան 1878 թվականի նոյեմբերին երեք շարասյուններով՝ գեներալ Բրաունի Փեշավար (16000 48 հրացաններով), գեներալ Ռոբերտսի Կուրամա (6000՝ 18 հրացաններով) և գեներալ Ստյուարտի Քանդահար (13000՝ 32 հրացաններով)։ Առաջին շարասյունը ուղղված էր դեպի Քաբուլ, երրորդը՝ Քանդահար և Հերաթ։ Նոյեմբերի 21-ին աֆղանական բանակը պարտություն կրեց Բրաունի կողմից Ալի Մասջիդի ճակատամարտում, իսկ դեկտեմբերի 2-ին Ռոբերտսի կողմից Պեյվար Կոտալ լեռնանցքում։ Իմանալով այս պարտությունների մասին՝ Շիր Ալին թողեց Քաբուլը (դեկտեմբերի 13) և գնաց Ռուսաստան։ Նրա իրավահաջորդ (որդի) Յակուբ Խանը հրաժարվեց դիմադրությունից և 1879 թվականի մայիսի 15-ին ստորագրեց Գանդամակի պայմանագիրը, համաձայն որի Աֆղանստանի կառավարությունը կորցրեց ցանկացած արտաքին քաղաքականություն վարելու իրավունքը, բացառությամբ բրիտանական կառավարության միջնորդության և բոլոր ռազմավարական անցումների միջև: Վերջինիս են փոխանցվել Աֆղանստանն ու Հնդկաստանը։

Քաբուլում ստեղծվել է բրիտանական առաքելություն։ Սակայն սեպտեմբերի 3-ին Հերաթի գնդերը ապստամբեցին մայրաքաղաքում։ Նրանք հարձակվեցին առաքելության վրա և սպանեցին դեսպան Կավագնարին և նրա ողջ ուղեկցորդին: Հնդկաստանի կառավարությունը կրկին ստիպված եղավ բանակ ուղարկել Աֆղանստան. հոկտեմբերի 4-ին գեներալ Ռոբերտսի դիվիզիան սկսեց իր երթը դեպի Քաբուլ, հոկտեմբերի 6-ին Չարասիաբի ճակատամարտում ջախջախեց աֆղաններին և մի քանի օր անց մտավ Քաբուլ։ Դեկտեմբերի սկզբին Մայդանի հովտում ապստամբություն սկսվեց։ Ապստամբները շարժվեցին դեպի Քաբուլ, և դեկտեմբերի 12-ից 14-ը մարտեր էին ընթանում Քաբուլի շրջակա բարձունքների համար, որից հետո բրիտանական ջոկատը, որը կազմում էր մոտ 4000 մարդ, նահանջեց դեպի Շերպուր կանտոն։ Սկսվեց կանտոնի 9-օրյա պաշարումը։ Դեկտեմբերի 23-ին աֆղանները ներխուժեցին կանտոն, սակայն հետ շպրտվեցին և նահանջեցին Քաբուլից։

Սակայն 1879 թվականի սեպտեմբերին Յակուբ խանը գահընկեց արվեց իր եղբայր Այուբի կողմից։ Իսկ 1880 թվականի հունվարին ի հայտ եկավ աֆղանական գահի մեկ այլ հավակնորդ՝ Աբդուրահման Խանը, Շիր Ալիի եղբորորդին, ով ապրում էր Սամարղանդում 1870 թվականից։ Նա գահընկեց արեց Այուբին, իրեն հռչակեց էմիր և ճանաչվեց բրիտանացիների կողմից՝ 1879 թվականի մայիսի պայմանագրին հավատարիմ մնալու դիմաց:

Մուհամմադ Այուբ խանը բանակ հավաքեց Հերաթում և 1880 թվականի գարնանը արշավ սկսեց Ղազնիի և Քանդահարի դեմ։ Աֆղանստանի Կանդահարի նահանգապետը օգնություն խնդրեց բրիտանացիներից, և գեներալ Բերոուսի բրիգադը ուղարկվեց նրան ուժեղացնելու համար։ 1880 թվականի հուլիսի 27-ին Բերոուզի բրիգադը ջախջախվեց Այուբ խանի կողմից Մայվանդի ճակատամարտում։ Աֆղանստանի բանակը մոտեցավ Կանդահարին և պաշարեց քաղաքը։ Գեներալ Ռոբերտսի դիվիզիան ուղարկվել է Քաբուլից՝ փրկելու Քանդահարը։ Օգոստոսի 31-ին Ռոբերտսը վերացրեց Կանդահարի պաշարումը, իսկ սեպտեմբերի 1-ին նա ջախջախեց Այուբ խանին Կանդահարի ճակատամարտում։

## Աբդուրահմանի թագավորություն

Աբդուրահմանը շուտով իր ուշադրությունը դարձրեց հյուսիս՝ ռազմական գործողություններ սկսելով ռուսական զորքերի դեմ: Սակայն 1885 թվականի մարտին աֆղանական ջոկատը ջախջախվեց գեներալ Կոմարովի կողմից Կուշկայի շրջանում։ Ռուսներն ունեին 1800 կործանիչ և 4 հրացան, աֆղանները՝ 4700 և 8 հրացան։ Կորցնելով ավելի քան հազար սպանված և իրենց ողջ զենքերը՝ աֆղանները փախան տուն:

Աբդուրահմանի (1880–1901) օրոք Բրիտանիան և Ռուսաստանը համատեղ որոշեցին Աֆղանստանի սահմանները, որոնք գոյություն ունեն մինչ օրս։

Բրիտանացիներին հաջողվեց դիվանագիտական ​​ինտրիգների արդյունքում Աֆղանստանից խլել այսպես կոչված Պաշթունստանի տարածքը (այժմ՝ Խայբեր Փախտունխվա՝ Պակիստանի հյուսիս-արևմտյան նահանգ): Իոնովի ջոկատի Պամիրյան արշավանքների և 1895 թվականի անգլո-ռուսական պայմանագրի արդյունքում Աֆղանստանը կորցրեց վերահսկողությունը Պամիրի վրա, բայց ստացավ Վախանի միջանցքը։

1895 թվականին ժամանակակից Աֆղանստանի տարածքը ձևավորվել է Էմիր Աբդուր-Ռահմանի կողմից Ուզբեկստանի, Տաջիկստանի, Հազարայի և այլ հողերի գրավման արդյունքում։ Սա փոխում է Աֆղանստանի էթնիկ կազմը, որտեղ փաշթունները (աֆղանները) այժմ կազմում են բնակչության 50%-ից ոչ ավելին։

## Հաբիբուլլա խանի թագավորություն

1901 թվականին Աբդուրահմանի մահից հետո նրա որդին՝ Հաբիբուլլա Խանը, դարձավ էմիր։ 1905 թվականին նա պայմանագիր է կնքում Մեծ Բրիտանիայի հետ, որով հաստատում է Աֆղանստանի կախվածությունը։ 1906 թվականին Աֆղանստանում առաջացավ սահմանադրության ներդրման կողմնակիցների շարժում, որը պարտություն կրեց 1909 թվականին։ Այնուամենայնիվ, շուտով ի հայտ եկավ «երիտասարդ աֆղանների» շարժումը, որը պահանջում էր երկրի անկախությունը և սահմանափակել էմիրի իշխանությունը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Աֆղանստանը չեզոք էր՝ չնայած Գերմանիայի և Օսմանյան կայսրության՝ իրենց կողմից պատերազմին ներքաշելու փորձերին (1915 թվականի օգոստոսին Օ. Նիդերմայերի և Վ. ֆոն Հենթիգի գերմանական ռազմադիվանագիտական ​​առաքելությունը ներթափանցեց Աֆղանստան):

1919 թվականին Հաբիբուլլա Խանը սպանվեց, որից հետո էմիր դարձավ նրա որդին՝ Ամանուլլան, ով կիսում էր երիտասարդ աֆղանների գաղափարները։

## Անկախ Աֆղանստան

1919 թվականին Ամանուլլահ Խանը հռչակեց Աֆղանստանի անկախությունը Մեծ Բրիտանիայից: Խորհրդային Ռուսաստանի իշխանությունները ողջունեցին այս արարքը։ Իսկ հաջորդ անգլո-աֆղանական պատերազմից հետո (1919 թվականի մայիսի 3 – օգոստոսի 8) Մեծ Բրիտանիան ճանաչեց նրա անկախությունը։

Երկրորդ պատերազմից հետո աֆղանները կրկին չանհանգստացրին բրիտանացիներին և հնդիկներին գրեթե 40 տարի՝ մինչև 1919 թվականի փետրվարի 21-ին: Աֆղանստանի այն ժամանակվա իշխող էմիր Ամանուլլահի երրորդ որդին սպանեց իր հորը: Ճնշելով իր հորեղբոր՝ Նասրուլլա Խանի՝ իշխանությունը գրավելու և գահ բարձրանալու փորձը, Ամանուլլան անմիջապես հայտարարեց ջիհադ՝ «սրբազան պատերազմ» Բրիտանիայի դեմ, մոբիլիզացրեց և Հնդկաստան տեղափոխեց 12000 կանոնավոր մարտիկ և 100000 քոչվոր պարտիզաններ: Մարտերը սկսվել են 1919 թվականի մայիսի 3-ին, երբ աֆղանները հարձակվել են Խայբեր լեռնանցքում գտնվող սահմանային կետի վրա։ Բրիտանացիները պատասխանել են Քաբուլի օդային ռմբակոծմամբ։

Այնուհետև մայիսի 11-ին 1-ին հնդկական հետևակային դիվիզիան, 1-ին հեծելազորային բրիգադի աջակցությամբ, հարձակվեց աֆղանական զորքերի վրա Խայբեր լեռնանցքում և փախուստի ենթարկեց նրանց: Նույն օրը բրիտանական ինքնաթիռները ռմբակոծել են Ջալալաբադը։ Արդյունքում այս ուղղությամբ աֆղանները լիովին բարոյալքված ու ընկճված էին։ Սակայն Խոստի շրջանում մայիսի 23-ին Հնդկաստան ներխուժեցին պարտիզանների մեծ ջոկատներ գեներալ Նադիր շահի հրամանատարությամբ։ Նրանք գրավեցին Թալի երկաթուղային կայարանը, շրջապատեցին երկու հետևակային գումարտակ, հեծելազորային էսկադրիլիա և մարտկոց։ Բայց հունիսի 1-ին գեներալ Դաուերի հետևակային բրիգադի հետ ճակատամարտում աֆղանները ծանր պարտություն կրեցին և նահանջեցին Աֆղանստան:

Ամանուլլահը խաղաղություն խնդրեց։ 1919 թվականի օգոստոսի 8-ին կնքվեց նախնական խաղաղության պայմանագիր, որը Աֆղանստանին իրավունք տվեց արտաքին հարաբերությունների, բայց ուժի մեջ թողեց 1879 թվականի նախորդ պայմանագրի բոլոր մյուս կետերը, բացառությամբ Աֆղանստանին բրիտանական տարեկան սուբսիդիայի՝ 60 հազար ֆունտ ստեռլինգի չեղարկման (մինչ 1919 թվականը այս սուբսիդիան կազմում էր Աֆղանստանի բյուջեի եկամուտների մոտավորապես կեսը)։

1919 թվականի հոկտեմբերին Ամանուլլահ խանը իր զորքերը ուղարկեց Մերվ (այժմ՝ Մերի, Թուրքմենստան) և այնտեղից վտարեց տեղական խորհուրդը։ Ամանուլլահը նաև ռազմական օգնություն է առաջարկել Ֆերգանային բոլշևիկների դեմ՝ պայմանով, որ նա միանա Կենտրոնական Ասիայի իսլամական դաշնությանը, որը ծրագրում էր ստեղծել Աֆղանստանի կայսրը։ Այնուամենայնիվ, ոչինչ չստացվեց այս ձեռնարկումից. Կարմիր զորքերը հաջողությամբ առաջ շարժվեցին Կենտրոնական Ասիայում, և Ամանուլլահը ռիսկի չդիմեց նրանց դեմ պայքարելու և իր զորքերը դուրս բերեց Մերվից:

1925 թվականի վերջին Խորհրդա-աֆղանական զինված հակամարտություն տեղի ունեցավ սահմանային Փանջ գետի Ուրտա-Տագայ կղզու վրա։ Կղզին գրավվել է խորհրդային զորքերի կողմից, սակայն հետագայում լքվել է և ճանաչվել որպես Աֆղանստանին պատկանող։

1929 թվականին Ամանուլլահ Խանը գահընկեց արվեց Բաչայ Սակաոյի ապստամբության արդյունքում (Բաչայ Սակաոն անուն չէ, այլ նվաստացուցիչ մականուն, որը նշանակում է «ջրակիրի որդի», և նա իրեն հռչակեց Փադիշահ Հաբիբուլլա): Նրա դեմ սկսվեց ապստամբություն՝ Հաբիբուլլա Քալականիի գլխավորությամբ։ Նույն թվականին անհաջող փորձ է արվել Ամանուլլահ Խանին խորհրդային օգնությամբ վերականգնել իշխանության գլուխ: Սակայն քաղաքացիական պատերազմն այսքանով չավարտվեց։ Բաչա-ի Սակաոյի դեմ ապստամբեց 1929 թվականի ամռան վերջին Ամանուլլահի ռազմական նախարարը և նրա զարմիկը՝ Մուհամմադ Նադիրը, որը նույն տարում տապալեց Բաչա-ի Սակաոյին՝ բրիտանացիների աջակցությամբ:

Մուհամեդ Նադիրը դարձավ Աֆղանստանի շահ՝ արքա: 1933թ. նոյեմբերի 8-ին Նեջաթ ճեմարանում արարողության ժամանակ նրան գնդակահարել է ճեմարանի 19-ամյա ուսանող Աբդուլ Խալիկ Հազարը: Շահ դարձավ Մուհամմադ Նադիրի որդի Զահիրը:

Արտաքին քաղաքականության մեջ Զահիր Շահը ձգտում էր Աֆղանստանի քաղաքական և տնտեսական անկախության համար, և նա փորձում էր ապահովել այդ նպատակները, մի կողմից, պահպանելով հավասարակշռություն ԽՍՀՄ-ի և Մեծ Բրիտանիայի ազդեցության մեջ Աֆղանստանի գործերի վրա, իսկ մյուս կողմից, ընդլայնելով համագործակցությունը այն երկրների հետ, որոնց հետ Աֆղանստանը սահմանակից չէր և հետևաբար վտանգ չներկայացրեց նրա համար։ Այս գործոնների վրա խելամտորեն խաղալով՝ Գերմանիան, Ճապոնիան և, ավելի քիչ, Իտալիան մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին Աֆղանստանում 1930-ականներին:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Աֆղանստանը դարձավ մի կողմից գերմանական հետախուզական ծառայությունների ինտենսիվ առճակատման ասպարեզ, որոնք ձգտում էին այս երկիրը վերածել ԽՍՀՄ-ի դեմ հարավային կամրջի և վերակենդանացնել Բասմաչի շարժումը։ Նրանց ակտիվորեն հակադրվում էին խորհրդային և բրիտանական հետախուզական ծառայությունները, որոնք, ի վերջո, կարողացան վերահսկողության տակ առնել երկրի ղեկավարությունը և պահել այն չեզոքության դիրքում, որը ձեռնտու էր դաշնակից ուժերին։ 1965 թվականին լրագրող Նուր Մուհամմադ Տարաքին կոմունիստական ​​գաղափարների ազդեցության տակ հիմնեց Աֆղանստանի ժողովրդական դեմոկրատական ​​կուսակցությունը (ԺԴԿ), որը 1966-ին էթնիկական գծերով բաժանվեց երկու խմբակցությունների. «Ժողովուրդ»), Թարաքիի գլխավորությամբ, և բազմազգ «Պարչամ» («Դրոշակ»)՝ Բաբրակ Կարմալի գլխավորությամբ։

### Դաուդի դիկտատուրա (1973–1978)

1973 թվականին տեղի է ունենում պալատական ​​հեղաշրջում, որի արդյունքում թագավոր Զահիր Շահը պաշտոնանկ է արվում իր զարմիկ արքայազն Մուհամմեդ Դաուդի կողմից, ով Աֆղանստանը հռչակում է հանրապետություն։

Աֆղանստանի հանրապետական ​​շրջանը բնութագրվում է անկայունությամբ և առճակատմամբ Աֆղանստանի տարբեր էթնիկ համայնքների (փաշթուններ, տաջիկներ, ուզբեկներ և հազարաներ) շահերն արտահայտող տարբեր խմբերի միջև: Բացի այդ, երկրում կան և՛ արմատական ​​իսլամական, և՛ կոմունիստական ​​ուժեր։ Երկուսն էլ իրենց կառուցվածքով և հարաբերություններով արտացոլում են պետության գոյություն ունեցող էթնիկական բազմազանությունը և տարբեր ազգությունների միջև առկա հակասությունները։

1975 թվականի հունիսի 21-ին իսլամական արմատականները ապստամբեցին։ Այն ղեկավարում են իսլամական արմատականության նշանավոր գործիչներ, որոնք մաս են կազմում այնպիսի կազմակերպությունների ղեկավարությանը, ինչպիսին է «Մուսուլման երիտասարդությունը»: Նրանցից մեկը հետագայում հայտնի Գյուլբուդդին Հեքմատյարն է։ Ապստամբությունը արագորեն տարածվում է Բադախշան, Պակտիա և Նանգարհար նահանգներում, սակայն Դաուդի կառավարությանը հաջողվում է ճնշել այն։

Միաժամանակ կոմունիստամետ ուժերը՝ ի դեմս ԺԴԿ-ի, փորձում են ապակայունացնել իրավիճակը։ Միևնույն ժամանակ, PDPA-ն զգալի աջակցություն ունի Աֆղանստանի զինված ուժերում։

## Աֆղանստանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն

### Սաուրի հեղափոխություն

1978 թվականի ապրիլի 27-ին Աֆղանստանում տեղի ունեցավ հեղափոխություն, որի արդյունքում սպանվեց նախկին նախագահ Մուհամեդ Դաուդը։ Նուր Մոհամմադ Տարաքին դառնում է պետության ղեկավար և վարչապետ, Բաբրաք Կարմալը դառնում է նրա տեղակալը, իսկ Հաֆիզուլլահ Ամինը նշանակվում է առաջին փոխվարչապետ և արտաքին գործերի նախարար։ Աֆղանստանը հռչակվել է Աֆղանստանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն: Հեղափոխությունը դարձավ երկրում քաղաքացիական պատերազմի նախերգանք։

### Քաղաքացիական կռիվներ

* 1987 նոյեմբերի 30 -ին Լոյա Ջիրգան ընդունում է նոր Սահմանադրություն՝ հռչակելով «ազգային հաշտեցման քաղաքականություն»։ Աֆղանստանն այլևս չի կոչվում «Դեմոկրատական ​​Հանրապետություն». երկիրը վերանվանվել է Աֆղանստանի Հանրապետություն։ Ճակատամարտեր Ջալալաբադի համար.
* 1988 փետրվարի 8-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի նիստում բարձրացվել է «Խորհրդային Միության վերջնական դուրսբերման» ամսաթիվը, խորհրդային զորքերի դուրսբերման մեկնարկի մասին հայտարարվել է սույն թվականի մայիսի 15-ին։
* 1989 փետրվարի 4-ին Խորհրդային բանակի վերջին ստորաբաժանումը լքեց Քաբուլը:
* 1989 փետրվարի 14-ին ԽՍՀՄ բոլոր զորքերը դուրս բերվեցին Աֆղանստանի տարածքից. Նրանց ողջ գույքն ու անշարժ գույքը փոխանցվել է հանրապետությանը։ Վերջինը, իբր փետրվարի 15-ին, երկիրը լքել է 40-րդ բանակի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Բ.Գրոմովը։
* 1989 փետրվարի վերջին ընդդիմությունը լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսեց կոմունիստական ​​ռեժիմի դեմ։
* 1990 մարտի 6--ին Խալքիստի պաշտպանության նախարար գեներալ Թանաիի հեղաշրջումը, որը սուր ռազմական առճակատման մեջ մտավ նախագահ Նաջիբուլլայի հետ։ Ավելի ուշ նա փախել է Պակիստան և անցել թալիբների մոտ:
* 1991 նոյեմբերի 15-ին ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարար Բ. Պանկինը պաշտոնական համաձայնություն է տվել 1992 թվականի հունվարի 1-ից Քաբուլում կառավարությանը ռազմական մատակարարումների դադարեցմանը։
* 1992 ապրիլի 27-ին Իսլամական ընդդիմության ստորաբաժանումները մտան Քաբուլ, իսկ ապրիլի 28-ին Սեբղաթուլլա Մոջադեդին ժամանեց մայրաքաղաք և օտարերկրյա դիվանագետների ներկայությամբ իշխանություն ստացավ նախորդ ռեժիմի փոխնախագահի ձեռքից։ Նա դարձավ Աֆղանստանի Իսլամական պետության նախագահը և նաև Ջիհադի խորհրդի ղեկավարը (51 անդամից բաղկացած հանձնաժողով, որը նշանակվել է Փեշավարի համաձայնագրով):
* 1992 մայիսի 6-ին Ղեկավար խորհրդի առաջին նիստում որոշում ընդունվեց ցրելու նախկին նախարարների կաբինետը՝ Ֆ.Հալեկյարի գլխավորությամբ: Ազգային խորհուրդը լուծարվեց, Վաթան կուսակցությունն արգելվեց, իսկ նրա ունեցվածքը բռնագրավվեց։ Բոլոր օրենքները, որոնք հակասում էին իսլամին, անվավեր ճանաչվեցին: Նոր կառավարության առաջին հրամանագրերը վկայում էին երկրում իսլամական բռնապետության հաստատման մասին. համալսարանը և բոլոր ժամանցի վայրերը փակվեցին, պետական ​​հաստատություններում մտցվեցին պարտադիր աղոթքներ, արգելվեցին բոլոր հակակրոնական գրքերն ու ալկոհոլը, և զգալիորեն եղան կանանց իրավունքների կրճատումները: Նույն թվականին Մոջադդին իշխանությունը փոխանցեց տաջիկ Բուրհանուդդին Ռաբանիի էթնիկ խմբին։ Սակայն քաղաքացիական պատերազմն այսքանով չավարտվեց։ Փաշթուն (Գյուլբուդդին Հեքմատյար), տաջիկ (Ահմադ Շահ Մասուդ, Իսմայիլ Խան) և ուզբեկ (Աբդուլ Ռաշիդ Դոստում) դաշտային հրամանատարները շարունակում էին կռվել միմյանց միջև։
* 1994 թվականի վերջին Ռաբանիի հեղինակությունը որպես ազգային առաջնորդ այնքան էր թուլացել, որ նրա կառավարությունը գործնականում դադարել էր գոյություն ունենալ: Անհետացել է նույնիսկ կենտրոնացված ղեկավարության թույլ տեսքը: Երկիրը դեռ բաժանված էր էթնիկական գծերով, և նկատվում էր ֆեոդալական կռվի դասական պատկերը։ Տեղի ունեցավ պետական ​​կառավարման ամբողջական ապակենտրոնացում, խզվեցին նախկին տնտեսական կապերը։ Այս իրավիճակում փաշթունների շրջանում ի հայտ եկավ նոր արմատական ​​իսլամիստական ​​շարժում՝ մոլլա Մոհամմադ Օմարի գլխավորած «Թալիբան» խմբավորումը:
* 1996 սեպտեմբերի 26 -ին թալիբները Սարոբիից առաջ են շարժվում դեպի Քաբուլ և գրավում այն ​​գիշերային գրոհով: Պաշտոնապես հայտարարվեց, որ քաղաքը գրավել են առանց կռվի։ Նախորդ Ռաբբանի-Հեքմատյար կառավարությունը փախչում է և անցնում զինված ընդդիմության մեջ: Խոսքը, ըստ էության, իսլամական արմատական ​​խմբավորումների իշխանության գալու մասին է, քանի որ այդ ժամանակվա մյուս հակակառավարական խմբավորումները զենքով, քանակով և կազմակերպվածությամբ ակնհայտորեն զիջում են արմատականներին։
* 1996 սեպտեմբերի 27-ին թալիբները ամբողջությամբ գրավեցին Քաբուլը: Նախկին նախագահ Նաջիբուլլան և նրա եղբայր Ահմադզային, ովքեր թաքնվում էին ՄԱԿ-ի առաքելության շենքում, գերի են ընկել և հրապարակայնորեն կախաղան են հանել մայրաքաղաքի հրապարակներից մեկում։
* 1996 սեպտեմբերի 28-ին Իրանը, Հնդկաստանը, Ռուսաստանը և Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունները դատապարտեցին Նաջիբուլլայի մահապատիժը: ԱՄՆ վարչակազմը և ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչները ափսոսանք են հայտնում տեղի ունեցածի համար, բայց միաժամանակ հայտարարում են Քաբուլի նոր իշխանությունների հետ հարաբերություններ հաստատելու պատրաստակամության մասին։
* 1996 սեպտեմբերի 29 -ին Թալիբանը հռչակեց Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրություն և հայտարարեց 6 հոգուց բաղկացած Ժամանակավոր կառավարող խորհրդի ստեղծման մասին՝ մոլլա Օմարի գլխավորությամբ: Գալով իշխանության՝ թալիբներին հաջողվեց մասամբ կայունացնել իրավիճակը երկրում։ Միևնույն ժամանակ, թալիբները փորձեցին վերակառուցել երկիրը՝ համաձայն իսլամական ապրելակերպի վերաբերյալ իրենց տեսակետների: Մասնավորապես, ռադիո Աֆղանստանը վերանվանվեց Շարիաթի ձայն և սկսեց քարոզել ֆունդամենտալիստական ​​իսլամի արժեքները, ինչպես ընկալվում էր թալիբների կողմից, մինչդեռ հեռուստատեսությունը արգելվեց որպես բարոյական քայքայման աղբյուր: Չնայած թալիբների որոշակի հաջողություններին, նրանց քաղաքականությունը չբավարարեց բոլորին, հատկապես ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին, քանի որ թալիբները հիմնականում բաղկացած էին փուշթուններից:
* 1996 սեպտեմբերի 30—ին Թալիբանն առաջարկում է Դոստումին բանակցություններ վարել և առաջ շարժվել դեպի հյուսիս՝ հետևելով Մասուդի նահանջող ուժերին:
* 1996 հոկտեմբերի 6 -ին Մասուդը հաջողությամբ ետ է մղում թալիբների հարձակումը Փանջշիրի հովտում:
* 1996 հոկտեմբերի 9 -ին տեղի է ունենում Դոստումի և Ռաբանիի հանդիպումը և եղբայրական գրկախառնություն Մազարի Շարիֆի շրջակայքում: Թալիբանի գրեթե բոլոր հիմնական հակառակորդները (Ահմադ Շահ Մասուդը, Աբդուլ Ռաշիդ Դոստումը, Բուրհանուդդին Ռաբանին և Քարիմ Խալիլին) հաստատվեցին հյուսիսում, որտեղ նրանք համատեղ ստեղծեցին իրենց Գերագույն խորհուրդը և միավորեցին ուժերը Թալիբանի դեմ ընդհանուր պայքարում: Նոր ռազմական ուժը ստացել է Հյուսիսային դաշինք անվանումը և 1996-2001 թվականներին ձևավորել է դե ֆակտո անկախ պետություն Հյուսիսային Աֆղանստանում, որը պահպանել է Աֆղանստանի իսլամական պետություն անվանումը։

## Միջազգային ներխուժումից հետո

ԱՄՆ ղեկավարությունը 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունները որպես պատրվակ օգտագործեց Աֆղանստան ներխուժելու համար: Գործողության նպատակն էր տապալել թալիբների ռեժիմը, որը ապաստան էր տալիս ահաբեկիչ Ուսամա բեն Լադենին։ Հոկտեմբերի 7-ին Աֆղանստանը ենթարկվել է զանգվածային օդային և հրթիռային հարվածների, որոնք թուլացրել են թալիբների ուժերը և նպաստել Հյուսիսային դաշինքի զինված ընդդիմության առաջխաղացմանը՝ ամրացած Բադախշանի լեռներում: Նոյեմբերի 9-ին զինված ընդդիմադիր ուժերը մտան Մազարի Շարիֆ, իսկ նոյեմբերի 13-ին՝ Քաբուլ, որը լքել էին թալիբները։ Դեկտեմբերի 7-ին ընկել է թալիբների վերջին հենակետը՝ Քանդահար քաղաքը։ Միջազգային հանրության միջամտությունը թույլ չտվեց Հյուսիսային դաշինքին իշխանությունը վերցնել իր ձեռքը։

2001 թվականի դեկտեմբերին ամերիկյան զորքերի կողմից թալիբների կառավարության տապալումից և Համիդ Քարզայի գլխավորած անցումային աֆղանական վարչակազմի ձևավորումից հետո ստեղծվեց Անվտանգության աջակցության միջազգային ուժերը՝ ՆԱՏՕ-ի գլխավորած ռազմական կոնտինգենտը: Դրա նպատակն էր օգնություն ցուցաբերել ժամանակավոր կառավարությանը և ապահովել հիմնական անվտանգությունը Քաբուլում աֆղան ժողովրդին:Միևնույն ժամանակ, աֆղանների մեծամասնությունը պաշտպանել է ամերիկյան ներխուժումը իրենց երկիր: 2002 թվականի հուլիսին գումարված Լոյա Ջիրգայում Համիդ Քարզայը ձայների մեծամասնությամբ ընտրվեց երկրի ժամանակավոր նախագահ։

Համիդ Քարզայը հաղթել է 2004 թվականի հոկտեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում։

Աֆղանստանում թալիբների վարչակարգի տապալումից հետո թմրամիջոցների ապօրինի շրջանառությունը կտրուկ աճել է։ ՄԱԿ-ի թմրամիջոցների և հանցագործության դեմ պայքարի գրասենյակի տվյալներով՝ 2005 թվականին Աֆղանստանին բաժին է ընկել հերոինի համաշխարհային մատակարարման 87%-ը (և այդ մասնաբաժինը անընդհատ աճում է), և շատ ֆերմերներ ներգրավված են ափիոնի արտադրության մեջ։ 2007 թվականից նկատվում է դեղերի արտադրության ծավալների նվազում։

2005 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Աֆղանստանում տեղի ունեցավ 30 տարվա մեջ խորհրդարանի առաջին նստաշրջանը՝ Աֆղանստանի Ազգային ժողովը, որն ընտրվեց ընդհանուր ընտրություններում՝ ստորին պալատի 249 պատգամավոր և 102 սենատոր (երեց): Խորհրդարանի ստորին պալատի 249 անդամներից 60%-ը այսպես կոչված «մոջահեդներ» են, այսինքն՝ նրանք, ովքեր 1980-ականներին կռվել են խորհրդային զորքերի դեմ։ Պատերազմի առաջնորդները պատգամավոր դարձան շնորհիվ ամերիկյան ռազմական և ֆինանսական օգնության և միջազգային հանրության թշնամանքի՝ Թալիբան շարժման նկատմամբ։

2009 թվականի օգոստոսի 20-ին տեղի ունեցան հերթական նախագահական ընտրությունները, որոնց արդյունքում Համիդ Քարզայը վերընտրվեց նոր ժամկետով։

2011 թվականի ապրիլի 2-ին Կանդահարում անկարգություններ են սկսվել՝ կապված այն լուրերի հետ, թե ամերիկացի հովիվն այրել է Ղուրանը: Ակցիային մասնակցել են քաղաքի մի քանի հազար բնակիչներ, բախումներ են տեղի ունեցել ոստիկանության հետ։ Ցուցարարների հիմնական թիրախը եղել է ՄԱԿ-ի գրասենյակը։ Ավելի վաղ նմանատիպ ակցիա էր տեղի ունեցել Աֆղանստանի մեկ այլ քաղաքում՝ Մազարի Շարիֆում: Այնուամենայնիվ, տեղի բնակիչների և միջազգային ուժերի միջև լարվածություն առաջացել էր նախկինում, երբ ճանապարհատրանսպորտային պատահարից հետո միջազգային ուժերը կրակել էին մեքենայի վրա, որում զոհվել էին երեխա և նրա հայրը: Ընդհանուր առմամբ, ապրիլի սկզբին Կանդահարում տեղի ունեցած անկարգությունների ժամանակ զոհվել է մոտ 100 մարդ:

2014 թվականի հունիսին Աշրաֆ Ղանին ընտրվել է երկրի նախագահ։

2014 թվականին Աֆղանստանի և ԱՄՆ-ի միջև ստորագրվել է երկկողմ համաձայնագիր, ըստ որի՝ ՆԱՏՕ-ի խմբավորման մի մասը երկրում կմնա նույնիսկ «Տևական ազատություն» մարտական ​​գործողության ավարտից հետո՝ Աֆղանստանի ոստիկանությանը հակակառավարական խմբավորումների դեմ պայքարում օգնություն ցուցաբերելու նպատակով: Երկրում մնացել էր ՆԱՏՕ-ի մոտ 13000 զինվոր, որից 10800-ը ամերիկացի զինվորականներ:

2019 թվականի սեպտեմբերին նախագահ Աշրաֆ Ղանին վերընտրվեց երկրորդ ժամկետով։

## Թալիբանի վերադարձը

2021 թվականի ապրիլի 14-ին ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը հայտարարեց Աֆղանստանից ամերիկյան զորքերի ամբողջական դուրսբերման մասին։ Դրանից հետո թալիբները խոշոր հարձակում են սկսել Աֆղանստանի կառավարական ուժերի դեմ։ Գրեթե ոչ մի դիմադրության չհանդիպելով՝ օգոստոսին թալիբների զինված ուժերը գրավեցին գավառների զգալի մասը, իսկ օգոստոսի 15-ին՝ Քաբուլը գրավելուց հետո, կազմակերպությունը հայտարարեց Աֆղանստանի ողջ տարածքի նկատմամբ վերահսկողության և պատերազմի ավարտի մասին։ Ներկայիս նախագահ Աշրաֆ Ղանին հրաժարական տվեց և շտապ հեռացավ երկրից։ Աֆղանստանի փոխնախագահ Ամրուլլա Սալեհը, ով մնացել է երկրում, իրեն հռչակել է պետության ղեկավարի ժամանակավոր պաշտոնակատար և կոչ արել երկրի բնակչությանը միանալ թալիբների դեմ դիմադրությանը։

Քաբուլի օդանավակայանը պահելիս ԱՄՆ և դաշնակից ուժերը տարհանեցին օտարերկրացիներին և ընտրեցին վտանգի տակ գտնվող աֆղան խաղաղ բնակիչներին: Օգոստոսի 30-ի լույս 31-ի գիշերը վերջին ամերիկացի զինվորը (82-րդ օդադեսանտային դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Քրիստոֆեր Դոնահյուն) լքել է Աֆղանստանը։

2021 թվականի սեպտեմբերի 5-ին թալիբներին հաջողվեց վերահսկողության տակ առնել Փանջշիրի հովտի մեծ տարածքները, որից հետո հաջորդ առավոտյան հայտարարվեց Փանջշիրի ամբողջական գրավման մասին։ Դիմադրության ներկայացուցիչներն արձագանքեցին՝ նշելով, որ մտադիր են շարունակել պայքարը և շարժվում են դեպի պարտիզանական պատերազմ։

2021 թվականի սեպտեմբերի 7-ին թալիբները հայտարարեցին Մոհամմադ Հասան Ախունդի գլխավորությամբ ժամանակավոր կառավարության ձևավորման մասին։ Հայբաթուլլա Ախունդզադան հռչակվել է Աֆղանստանի էմիր։

2023 թվականի մայիսի 27-28-ը Աֆղանստանը կառավարող «Թալիբան» շարժման զինված ուժերը մասնակցել են սահմանային հակամարտությանը իրանցի սահմանապահների հետ Աֆղանստանի և Իրանի սահմանին Աֆղանստանի Նիմրոզ նահանգի և Իրանի Սիստան և Բելուջիստան նահանգի միջև:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* «Афганистан». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Афганское разграничение. Переговоры между Россией и Великобританией: 1872—1885. — СПб.: Тип. А. С. Суворина, 1886. — 381 с.
* *В. М. Массон* История Афганистана: В 2-х т. Т. 1. С древнейших времен до начала XVI в. / АН СССР. ИНА. — М.: Наука, 1964—464 с.: ил., карт. — Библиогр.: с. 383—406. (Совместно с В. А. Ромодиным)
* *В. М. Массон* История Афганистана: В 2-х т. Т. 2. Афганистан в новое время / АН СССР. ИНА. — М.: Наука, 1965—552 с.: ил., карт. — Библиогр.: с. 479—498.
* *Л. Б. Теплинский* СССР и Афганистан. 1919—1981. М., «Наука», 1982. — 294 стр.
* *Христофоров В. С.* Афганистан. Правящая партия и армия (1978—1989). — М.: Граница, 2009. — 320 с.