# Գիտական սկեպտիցիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գիտական սկեպտիցիզմ** (անգլ.՝ scientific skepticism, rational skepticism, երբեմն skeptical inquiry
)  փիլիսոփայական մոտեցում։ Այս մոտեցման համաձայն, յուրաքանչյուր պնդում, ինչը չունի էմպիրիկ(փորձարարական) ապացույց, պետք է կասկածի տակ դնել, ինչպես նաև այս ուղղությանը հետևող հասարակական շարժումը, որն իր առաջ դնում է պարա և պսևդո գիտությունների ծայրահեղ ուսումնասիրություն։

Գիտական սկեպտիցիզմի պրակտիկան կասկածի տակ է դնում հասկացությունները, որոնց մոտ բացակայում են փորձարարական ապացույցները և արդյունքների վերարտադրելիությունը։ Այն կազմում է մեթոդական, գիտական չափորոշչի մի մաս, որը նախագծված է ապացուցված գիտելիքների աճը բարձրացնելու համար։ Գիտական սկեպտիցիզմն օգտագործում է ծայրահեղ մտածողություն, և դեդուկտիվ տրամաբանություն՝ ծրագրերը գնահատելու համար, որտեղ բացակայում է փորձարարական հաստատումը։ «Գիտական սկեպտիցիզմ» տերմինը հաճախ օգտագործվում է փաստերի, երևույթների, տեսությունների ստուգման համար, որոնք գտնվում են գիտական հիմնական ուսումնասիրման շրջանից դուրս։ Շատ հաճախ այս տեսակետի կողմնակիցներ են այն գիտնականները, ովքեր ուսումնասիրում են նոր պսևդոգիտական պնդումներ կամ վարկածներ։

Գիտական սկեպտիցիզմը տարբերվում է փիլիսոփայական սկեպտիցիզմից, այն ուղղություն է փիլիսոփայության մեջ, և արտահայտում է կասկած՝ նույնիսկ հուսալի գիտելիքների առկայության դեպքում և ճշմարտություն՝ ցանկացած հուսալի չափանիշի առկայության ժամանակ։ «Գիտական սկեպտիցիզմ» տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է Կարլ Սագանի(«Կապ», 1985 և «Միլիարդներ և միլիարդներ»1998) աշխատություններում։ Պոլ Կուրցն իր գրություններում օգտագործում է «Նոր սկեպտիցիզմ» տերմինը։

Գիտական սկեպտիցիզմը, որպես հասարակական շարժում, ձևավորվել է 1970-ական թվականներին՝ ԱՄՆ-ում, պարանորմալ երևույթների, ուֆոլոգիա, աստղագուշակության նկատմամբ հետաքրքրության աճի պայմաններում։ Գիտական սկեպտիցիզմը կապված է հումանիստական շարժման հետ։ 1980-ական թվականներին ուղղության հետևորդները հայտնվում են նաև ուրիշ երկրներում։

## Գիտական սկեպտիկներ

Ինչպես յուրաքանչյուր գիտնական, այնպես էլ գիտական սկեպտիկները, փորձում են գնահատել վարկածը՝ հիմնվելով հերքելիության և ստուգման վրա։ Նրանք չեն ընդունում այն ամենը, ինչը հիմնված է հավատի վրա։ Գիտական սկեպտիկներն իրենց քննադատությունը հաճախ են ուղղում կասկածելի և հակասական գիտական վարկածների, տեսության և ուսումնասիրման վրա։ Նրանց քննադատության հիմնական առարկա են հանդիսանում ՉԹՕ-ն, աստղագուշակությունը, հոմեոպաթիան (դասական բժշկության այլընտրանք է կամ լրացում), պարապսիխոլոգիան և այլ ժամանակակից միֆերը և պսևդոգիտությունները։

Բազմաթիվ գիտական սկեպտիկներ համարվում են աթեիստներ կամ ագնոստիկներ, սակայն նրանցից ոմանք (օրինակ Մարտին Գարդները) հավատում են Աստծուն։

Առավել հայտնի են այնպիսի գիտական սկեպտիկներ, ինչպիսիք են Այզեկ Ազիմովը, Ջեյմս Ռանդին, Մարտին Գարդները, Կարլ Սագանը, Ռիչարդ Դոկինզը, Լոուրենս Մաքսվել Կրաուսը, Սթիվեն Վայնբերգը և այլք։

## Գիտական սկեպտիցիզմի տարածման միջոցները

Գիտական սկեպտիկների կողմից հրատարակվում են գրքեր և ամսագրեր։ Նրանց շարքերում են

* Skeptical Inquirer
* Սկեպսիս (Ռուսաստան)
* Ի պաշտպանություն գիտության

Գիտական սկեպտիկները «Լեգենդների կործանիչները» հեռուստաշոուն համարում են «նոր ճակատ գիտական գրագիտության պայքարի համար»

## Գիտական սկեպտիցիզմի մեթոդները

* Կույր մեթոդ- որն ուղղված է ստուգելու մարդկանց արձագանքի ազդեցությունը ՝փոքր էլեմենտներ են, որոնք չեն փոխանցվում փորձաքննության ժամանակ։ Մեթոդը պայմանավորված է միայն սուբյեկտիվ գործոնով, որը կարող է ի հայտ գալ արդյունքի ժամանակ։
* Պոպերայի չափանիշը
* Օկամայի ածելին

## Գիտասկեպտիկական կազմակերպություններ

* Ջեյմս Ռենդիի հիմնադրամը մասնավոր կրթական հիմնադրամ է, որն ստեղծվել է Ջեյմս Ռենդիի կողմից։ Գրանցված է ԱՄՆ-ում։ Զբաղվում է գիտական փորձաքննությամբ, տարբեր անհատների և կազմակերպությունների կողմից ներկայացվում է որպես անոմալ երևույթ։
* Հանձնաժողով գիտության և գիտական հետազոտությունների կեղծման դեմ ՝ գիտական համակարգման կազմակերպություն՝ Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի նախագահության ներքո։
* Սկեպտիկների հասարակություն ՝ շահույթ չհետապնդող հասարակական կազմակերպություն է Միացյալ Նահանգներում:

## Քննադատություն

Բազմաթիվ գիտական, այդ թվում նաև սկեպտիկական կազմակերպությունների կողմից, «պսևդոգիտություն»-ը օգտագործվում է, որպես նվաստացուցիչ բնութագրիչ ունեցող տերմին։ Տեսաբանների մի մասը և գիտական փիլիսոփաները տերմինի կիրառելիությունը դնում են կասկածի տակ։ Գիտական փիլիսոփա, պոզիտիվիզմի քննադատ գիտելիքների մենաշնորհ Լարի Լաուդանը և նաև սոցիոլոգ, քննադատ GWUP Էդգար Վունդերը այս տերմինը համարում են որպես «դատարկ կարգախոս» սպեկուլյատիվ և հուզական բնույթով `առանց համապատասխան վերլուծական բովանդակության։ Մի շարք հեղինակներ, այդ թվում `պարանորմալ երևույթների հետազոտողներ, և նրանք, ովքեր դասվում են որպես կեղծ գիտության կողմնակիցներ, քննադատության են ենթարկում այն սկեպտիկներին, ովքեր չեզոք վերաբերմունքի փոխարեն բացասական վերաբերմունք են ցուցաբերում նոր արտաուսումնական և չհաստատված գաղափարների և հասկացությունների նկատմամբ։ Քիմիկոս Էդ Ստորմսը, ով սառը միջուկային սինթեզի էնտուզիաստ է, ի պատասխան ֆիզիկների այն հայտարարությանը, որ փորձարկումները, որոնք վերաբերում են սառը սինթեզին, վերարտադրել հնարավոր չի և, որ այս հայեցակարգի փաստաբանների գործունեությունը բերում է Իրվինգ Լանգմուարի նկարագրած պաթոլոգիական գիտության նշաններին․ նա այս քննադատությունը անվանեց «պաթոլոգիական թերահավատություն»։Կրոնական գործիչ՝ Դեյվիդ Լեյթերը քննադատում է գիտական սկեպտիցիզմը՝ սցենիտիզմին նվիրված լինելու համար, և հենվում է Ստորմսի ու Տրուցցի այն կարծիքին, որ գիտությունը անհավատության փիլիսոփայություն է և գիտական սկեպտիցիզմ առաջացել է կրոնի հանդեպ անհավատության պատճառով։ Գերմանական սկեպտիկական կազմակերպությունում GWUP 1999 թվականին տեղի է ունեցել բանավեճ, որից հետո այս կազմակերպության հիմնադիրներ և խմբագիր ՝Էդգար Վունդերան հեռանում են։ Դրանից հետո հրապարակվեցին փաստաթղթեր, որտեղ Վանդերան քննադատեց սկեպտիցիզմը․ այդ փաստաթղթերում օգտագործվել էր «սկեպտիկական համախտանիշ » տերմինը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Журнал «Скепсис»

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գիտական սկեպտիցիզմ» հոդվածին։ |