Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Չեխերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Չեխերեն** čeština, český jazyk |
| --- |
| Չեխերենով գրված տեքստ |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | Czech–Slovak languages? և Արևմտասլավոնական լեզուներ |
| Երկրներ |  Չեխիա |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Չեխիա  Եվրամիություն
տարածաշրջանային լեզու՝
 Ավստրիա
 Բոսնիա և Հերցեգովինա
 Խորվաթիա
 Սլովակիա |
| Խոսողների քանակ | 10 700 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Institute of the Czech Language? |
| Լեզվակիրների թիվը | լեզվակիրներ — 9,5 մլն ընդհանուր — 12 մլն Նրանցից՝   ԱՄՆ — 55 382;
   Սլովակիա — 35 216 (2011);
   Ավստրիա — 17 742 (2001);
   Ռուսաստան — 13 074 (2010);
   Լեհաստան — 1 482 (2002); |
| Դասակարգում | հնդեվրոպական լեզվաընտանիք
սլավոնական ճյուղ
արևմտաեվրոպական ենթաճյուղ |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն |
| IETF | cs |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | չեխ 790 |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | ces/cze |
| ISO 639-3 | ces |
|  |
| Չեխերենի տարածվածությունը Եվրոպայում |
|  Czech language Վիքիպահեստում |

**Չեխերենը** (*čeština*) պատկանում է Սլավոնական լեզուներ ընտանիքի արևմտա-սլավոնական լեզվախմբին։ Չեխերեն խոսում են աշխարհում 12 միլիոն մարդ։ Չեխերենը պաշտոնական լեզու է Չեխիայի Հանրապետությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման չեխերենը 73-րդն է։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* GeoNames
* Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չեխերեն» հոդվածին։ |
# Փակագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|
( )

---

**Հայերենի կետադրություն** |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| վերջակետ | ( ։ ) |
| միջակետ | ( ․ ) |
| ստորակետ | ( , ) |
| բութ | ( ՝ ) |
| շեշտ | ( ՛ ) |
| հարցական նշան | ( ՞ ) |
| բացականչական նշան | ( ՜ ) |
| չակերտներ | ( « » ) |
| միության գծիկ | ( - ) |
| անջատման գիծ | ( – ) |
| կախման կետեր | ( … ) |
| բազմակետեր | ( ․․․․ ) |
| փակագծեր | ( [ ] ( ) ) |
| ապաթարց | ( ՚ ) |
| ենթամնա | ( ֊ ) |
| բացատ | (   ) |
| **Հին հայերենի կետադրություն** |
| թավ•լերկ•մակակետ սոսկ•սուղ |  |
| պատիվ | ( ՟ ) |
| **Լատիներենի կետադրություն** |
| բացականչական նշան | ( ! ) |
| հարցական նշան | ( ? ) |
| **Տպագրական նշաններ** |
| ամպերսենդ | ( & ) |
| աթ | ( @ ) |
| աստղանիշ | ( \* ) |
| հակադարձ շեղագիծ | ( \ ) |
| ցանկի մակնշան | ( • ) |
| տպագրական խաչ | ( †, ‡ ) |
| աստիճան | ( ° ) |
| վանդականիշ | ( # ) |
| համարանիշ | ( № ) |
| բաժանման նշան | ( ÷ ) |
| կարգի ցուցիչ | ( º, ª ) |
| տոկոս, հազարերորդական մաս | ( %, ‰ ) |
| ենթաբաժին | ( ¶ ) |
| շտրիխ | ( ′, ″, ‴ ) |
| բաժին | ( § ) |
| ալիքանշան | ( ~ ) |
| ընդգծում | ( \_ ) |
| կանգնակ | ( ¦, | ) |
| **Մտավոր սեփականություն** |
| հեղինակային իրավունքի նշան | (©) |
| ապրանքանշանի իրավունք | (®) |
| սպասարկման նշան | (℠) |
| ապրանքանիշ | (™) |
| **Արժույթներ** |
| արժույթի նշան | (¤) |
| արժույթների նշաններ` |
| (֏ ฿ ₿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ৳ ₯ € ₣ ₴ ₭ ℳ ₥ ₦ ₧ ₱ ₰ £ ₽ ₨ ₪ ₸ ₩ ¥ ) |

 |
|

---

* դիտել
* քննարկել
* խմբագրել
 |

**Փակագծեր**, հայերենի կետադրական տրոհության նշաններից մեկն է՝ **( )** ։

Փակագծերի մեջ են առնվում տեղեկատու, մեկնական իմաստ արտահայտող ներդրյալ բառերը, բառերի կապակցությունները, նախադասությունները, որպես նմուշ բերվող նշանները։

Միակողմանի (փակվող) փակագիծ դրվում է թվարկում նշող թվանշաններից, տառերից հետո։

## Գրականություն

* Սերգեյ Աբրահամյան, «Հայերենի կետադրություն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002 թ.
# L (լատինական)

| **Լատինական այբուբեն** |
| --- |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |
| Ավելացրած և վարկածային նշաններ |
| À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ |
| Ā | Ă | Ȃ | Ą | Ȧ | Ả | Ɐ |
| Ɑ | Ɓ | Ƀ | Ç | Ć | Ĉ | Ċ |
| Č | Ȼ | Ƈ | Ð,ð | Ď,ď | Đ,đ | Ɗ |
| ᶑ | È | É | Ê | Ë | Ē | Ė |
| Ę | Ě | Ɇ | Ə | Ƒ | Ĝ | Ğ |
| Ġ | Ģ | Ǧ | Ǥ | Ɠ | Ƣ | Ĥ |
| Ħ | Ì | Í | Î | Ï | Ī | Į |
| İ,i | I,ı | Ĳ | Ĵ | Ɉ | Ķ | Ḱ |
| Ǩ | Ƙ | Ⱪ | Ĺ | Ļ | Ľ | Ŀ |
| Ł | Ɱ | Ñ | Ń | Ņ | Ň | N̈ |
| Ɲ | Ƞ | Ŋ | Ò | Ó | Ô | Õ |
| Ö | Ø | Ő | Œ | Ơ | Ᵽ | Ƥ |
| P̃ | Ɋ | ʠ | Ŕ | Ř | Ɍ | Ɽ |
| ß | ſ | Ś | Ŝ | Ş | Š | Þ |
| Ţ | Ť | Ŧ | Ⱦ | Ƭ | Ʈ | ẗ |
| Ù | Ú | Û | Ü | Ū | Ŭ | Ů |
| Ű | Ų | Ư | Ʉ | Ʋ | Ŵ | Ⱳ |
| Ẋ | Ý | Ŷ | Ÿ | Ɏ | Ƴ | Ź |
| Ẑ | Ẕ | Ż | Ž | Ƶ | Ȥ | Ⱬ |

**L**` լատինական այբուբենի 12-րդ տառն է։

Ձևով նման է հայկական Լ տառին

## Անգլերենում

Անգլերենում կրում է [էլ] անունը։

### Հապավումներում

* LG` էլ ջի (հարավկորեական կենցաղային էլեկտրոնիկայի ընկերություն)
* JL՝ Ջեյ Լո (Ջենիֆեր Լոփեսի բեմական անունը)

## Կիրառությունը

* ֆունտի նշան՝ £

## Ներկայացման տարբերակներ

### Ձայնային

* Միջազգային՝ **Lima** [լիմա]
* Մորզեի այբուբենում  **·−··**

### Տեսողական

* Ծովային՝
* Սեմաֆորային՝
* Բրայլի գրեր`

|  |
| --- |
|  |
| Dots 123 |

* Ժեստերի լեզվով`

## Նման տառեր և նշաններ

|  |  |
| --- | --- |
| **Լ լ** | մեսրոպյան "լիւն" |
| **Ł ł** | լեհական այբուբեն |
| **Ll** | իսպանական այբուբեն |
|  | հունական "լամբդա" |
| **Л л** | կյուրեղյան "էլ" |
| **ל** | եբրայական "լամեդ" |

## Տե'ս նաև`

* A B C D F G H I J K M N O P Q R S T U V W Y Z

## Ծանոթագրություններ
# と

と
ト
Հիրագանա «と» կանայի գրելաձևը
Կատականա «ト» կանայի գրելաձևը
Հիրագանայում՝ **と**, կատականայում՝ **ト**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «թօ», երբեմն նաև «տօ» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /to/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի て(թէ) կանայից հետ։ Իսկ կատականայում՝ テ(թէ) կանայից հետո։

### Յունիկոդ

* **と** — U+3068,
* **ト** — U+30C8.

| * դ
* ք
* խ
 | Հիրագանա՝ **գոջուոն** |
| --- | --- |
|  | ﾞ | ん ն | わ վա | ら րա | や յա | ま մա | は հա | な նա | た տա | さ սա | か կա | あ ա |
| っ | ゝ |  | **ゐ** վի | り րի |  յի  | み մի | ひ հի | に նի | ち չի | し շի | き կի | い ի |
| ヴ վ |  |  |  վու  | る րու | ゆ յու | む մու | ふ ֆու | ぬ նու | つ ցու | す սու | く կու | う ու |
| ヶ |  |  | **ゑ** վէ | れ րէ |  է  | め մէ | へ հէ | ね նէ | て տէ | せ սէ | け կէ | え է |
| ー |  |  | を о | ろ րօ | よ յո | も մօ | ほ հօ | の նօ | と տօ | そ սօ | こ կօ | お օ |
|  | Մոխրագույնով առանձնացված են հնացած նշանները |
# し[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

し
コ
Հիրագանա «し» կանայի գրելաձևը
Կատականա «シ» կանայի գրելաձևը
Հիրագանայում՝ **し'*, կատականայում՝* シ**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «շի», և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /shi/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի さ(սա) կանայից հետո։ Կատականայում նույնպես サ(սա) կանայից հետո։

### Յունիկոդ

* **し** — U+3057,
* **シ** — U+30B7.

| * դ
* ք
* խ
 | Հիրագանա՝ **գոջուոն** |
| --- | --- |
|  | ﾞ | ん ն | わ վա | ら րա | や յա | ま մա | は հա | な նա | た տա | さ սա | か կա | あ ա |
| っ | ゝ |  | **ゐ** վի | り րի |  յի  | み մի | ひ հի | に նի | ち չի | し շի | き կի | い ի |
| ヴ վ |  |  |  վու  | る րու | ゆ յու | む մու | ふ ֆու | ぬ նու | つ ցու | す սու | く կու | う ու |
| ヶ |  |  | **ゑ** վէ | れ րէ |  է  | め մէ | へ հէ | ね նէ | て տէ | せ սէ | け կէ | え է |
| ー |  |  | を о | ろ րօ | よ յո | も մօ | ほ հօ | の նօ | と տօ | そ սօ | こ կօ | お օ |
|  | Մոխրագույնով առանձնացված են հնացած նշանները |
# す

す
ス
Հիրագանա «す» կանայի գրելաձևը
Կատականա «ス» կանայի գրելաձևը
Հիրագանայում՝ **す'*, կատականայում՝* ス**, ճապոներենի վանկային այբուբենի վանկ։ Օգտագործվում է մեկ մորայի գրելաձևի համար։ Համապատասխանում է հայերեն «սու» տառակապակցությանը և Միջազգային հնչյունական այբուբենի /su/ ձայնին։

Ժամանակակից ճապոներենի վանկային աղյուսակում գտնվում է հիրագանայի さ(սա) և せ(սէ) կանաների միջև։ Իսկ կատականայում՝ サ(սա) և セ(սէ) կանաների միջև։

### Յունիկոդ

* **す** — U+3059,
* **ス** — U+30B9.

| * դ
* ք
* խ
 | Հիրագանա՝ **գոջուոն** |
| --- | --- |
|  | ﾞ | ん ն | わ վա | ら րա | や յա | ま մա | は հա | な նա | た տա | さ սա | か կա | あ ա |
| っ | ゝ |  | **ゐ** վի | り րի |  յի  | み մի | ひ հի | に նի | ち չի | し շի | き կի | い ի |
| ヴ վ |  |  |  վու  | る րու | ゆ յու | む մու | ふ ֆու | ぬ նու | つ ցու | す սու | く կու | う ու |
| ヶ |  |  | **ゑ** վէ | れ րէ |  է  | め մէ | へ հէ | ね նէ | て տէ | せ սէ | け կէ | え է |
| ー |  |  | を о | ろ րօ | よ յո | も մօ | ほ հօ | の նօ | と տօ | そ սօ | こ կօ | お օ |
|  | Մոխրագույնով առանձնացված են հնացած նշանները |
# Կրկնակ հնչյուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Կրկնակ հնչյուններ**, դրսևորվում է երկու կրկնակ բաղաձայների կամ ձայնավորների կից գրությամբ։ Կրկնակ բաղաձայները գոյանում են՝ պայմանավորված միջավայրով, հնչյունական որևէ միտումով, բնաձայնական բառակազմություններով, սաստկական ազգաբանական գործոններով։ Կրկնակ ձայնավորները նույնական կից արտասանվող ձայնավորներն են՝ անջատված հորանջով, որը հաճախ վերացվում է անցումային կիսաձայնով։

## Կրկնակ բաղաձայններ

Կրկնակ բաղաձայնները ձևավորվում են ա. միջավայրով պայմանավորված, ինչպես միջնաձայնավորային դիրքում բաղաձայնը տևական է հնչում, որի ապացույցներից մեկը հնդեվրոպական պայթականներից մեկի վերածումն է շփականի. բ. հնչյունափոխական որևէ միտումի ոտներ> վըէններ, անալի> ալլի ( բրբ), ամփոփումով՝ օրորան> օրրան, միջբաղաձայնական ձայնավորի սղումով, անկումով բջիջ> բջջանյութ, հովիվ, հովվապետ, (հովվական, հովվերգություն), ուղիղ> ուղղագիծ ( ուղղաթիռ, ուղղագիծ, ուղղահայաց, ուղղություն, անուղղակի, դրոշմում> դրոշմման, կազմում> կազմման, սեղմում> սեղմման, առնմանությամբ ( խոսակցականում) այդտեղ> այտտեղ, վատթար> վաթթար, Գրակքոս> Գրաքքոս, բաղադրության ( բառակազմական, ձևակազմական), բաղադրիչների եզրագծում, հարավ+ վիետնամական> հարավվիետնամական. ընդ+ դեմ> ընդդեմ, երկ+կողմ> երկկողմ, ան+նպատակ> աննպատակ, երես+սրբիչ > երեսսրբիչ, ն հանգող երկվանկ> բազմավանկ, բառ+ներ, հոգնակերտ՝ սեղան+ներ> սեղաններ, կայարան+ ներ> կայարաններ, ն հանգող բառ+ ն հոդը, տունն էլ, կինն ու քույրը, բայական վ ածանցով գրավվել, ապահովվել, բարելավվել, նզովվել, հոլովվել ( հմմտ. գրավել, ապահովել, բարելավել, նզովել, հոլովել), բնաձայնական բառակազմություններում և ռ–ի կրկնությամբ՝ ճռռալ, մռռալ։
Կրկնակ բաղաձայն կարող է գոյանալ նաև երկու բառերի արտասանական կցույթում։ Հայերենում կրկնակ բաղաձայնի պատրանք են ստեղծում գաղտնավանկային ը ձայնավորում ունեցող բաղաձայնականները, ինչպես՝ թթու, շշուկ, ծծվել։

## Ծանոթագրություններ
# Հունան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Հունան**, նահանգ Չինաստանում, Յանցզի գետի միջին հոսանքների և Դունտինհու լճի ավազանում։ Տարածությունը 210 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 37,18 մլն (1973), վարչական կենտրոնը՝ Չանշա։ Նահանգի արևմուտքում և հարավում տիրապետում են լեռներն ու բլուրները, կենտրոնական մասում և հյուսիսում՝ հարթավայրերը։ Կլիման մերձարևադարձային է, մուսսոնային։ Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակվում է նահանգի տարածքի 1/5%-ը։ Մշակում են բրինձ, եգիպտացորեն, ցորեն, գարի, ճենականեփ, բամբակ, թեյ, կանճրակ, գետնընկույզ, ջուտ, ծխախոտ։ Զբաղվում են նաև այգեգործությամբ, ձկնորսությամբ, ձկնաբուծությամբ, անասնապահությամբ, փայտանյութի մթերմամբ և տունգի յուղի ստացմամբ։ Զարգանում է լեռնահանքային արդյունաբերությունը, գունավոր մետալուրգիան, մեքենաշինությունը։ Արդյունահանվում է ծարիր, կապար, ցինկ, վոլֆրամ, մանգան։ Կան սննդի, թղթի և տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ, արհեստագործություն։

### Վարչական բաժանում

Հունանը բաժանված է օկրուգային 13 վարչական և 1 ինքնավար միավորի, որոնք ուղղակիորեն ենթարկվում են նահանգային իշխանություններին։

| Քարտեզ | № | Հայերեն անուն | Չինական անուն | Փինյին | Կարգավիճակ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| 1 | Չանշա | 长沙市 | Chángshā shì | Վարչական միավոր |
| 2 | Չանդե | 常德市 | Chángdé shì | Վարչական միավոր |
| 3 | Չենչժոու | 郴州市 | Chénzhōu shì | Վարչական միավոր |
| 4 | Հենյան | 衡阳市 | Héngyáng shì | Վարչական միավոր |
| 5 | Հուայհուա | 怀化市 | Huáihuà shì | Վարչական միավոր |
| 6 | Լոուդի | 娄底市 | Lóudǐ shì | Վարչական միավոր |
| 7 | Շաոյան | 邵阳市 | Shàoyáng shì | Վարչական միավոր |
| 8 | Սյանտան | 湘潭市 | Xiāngtán shì | Վարչական միավոր |
| 9 | Իյան | 益阳市 | Yìyáng shì | Վարչական միավոր |
| 10 | Յունչժոու | 永州市 | Yǒngzhōu shì | Վարչական միավոր |
| 11 | Յուեյան | 岳阳市 | Yuèyáng shì | Վարչական միավոր |
| 12 | Ճանծիածիե | 张家界市 | Zhāngjiājiè shì | Վարչական միավոր |
| 13 | Չժուչժոու | 株洲市 | Zhūzhōu shì | Վարչական միավոր |
| 14 | Սյանսի-Տուցզյա-Մյաոսկի ինքնավար միավոր | 湘西土家族苗族自治州 | Xiāngxī Tǔjiāzú Miáozú zìzhìzhōu | Ինքնավար միավոր |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հունան» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 645)։*  |
# Կանդելա

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կանդելա (այլ կիրառումներ)
**Կանդելա**, *մոմ* (կրճատ՝ **cd**, **կդ**, լատիներեն՝ candela - մոմ), Միավորների միջազգային համակարգի յոթ հիմնական չափման միավորներից մեկը, հավասար է լույսի ուժին, որը արձակում է տրված ուղղությամբ մոնոքրոմատիկ ճառագայթման 540 x 1012 Հերց հաճախությամբ աղբյուրը, որի էներգետիկ լույսի ուժը այդ ուղղության վրա կազմում է (1/683) Վատտ/սռ։ Մինչև 1970 թվականը անվանում էին մոմ։

Գործածվել է 1948 թվականից, միջազգային մոմի փոխարեն, և մինչև 1967 թվականը եղել է Միավորների միջազգային համակարգի յոթ հիմնական միավորներից մեկը։ 1967 թվականին, չափերին ու կշիռներին նվիրված 13-րդ դարի գլխավոր կոնֆերանսի ընդունած որոշման համաձայն, փոխարինվել է կանդելա միավորով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 236)։*  |
# Արտագաղթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Արտագաղթ** կամ **Էմիգրացիա** (ծագել է լատիներեն՝ emigro - «վտարվում եմ» բառից), հայրենիքից հարկադիր կամ կամավոր հեռանալը մեկ ուրիշ երկրի մշտական կամ ժամանակավոր բնակության նպատակով՝ քաղաքական, տնտեսական կամ այլ շարժառիթներով։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արտագաղթ» հոդվածին։ |
# Վան Սիչժի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Վան Սիչժի
 |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | ոչ վաղ քան 303 կամ 303 |
| Ծննդավայր | Լինյի, Jin dynasty |
| Մահացել է | ոչ ուշ քան 379 կամ 361 |
| Մահվան վայր | Չժեցզյան, Չինաստան |
| Գերեզման | Tomb of Wang Xizhi |
| Քաղաքացիություն | Eastern Jin dynasty |
| Երկեր | Lantingji Xu? |
| Մասնագիտություն | նկարիչ, գեղագիր, քաղաքական գործիչ, գրող և բանաստեղծ |
| Ամուսին | Chi Xuan? |
| Ծնողներ | հայր՝ Wang Guang? |
| Երեխաներ | Wang Ningzhi?, Wang Huizhi?, Wang Xianzhi?, Wang Mengjiang? և Wang Xuanzhi? |
|  Wang Xizhi Վիքիպահեստում |

**Վան Սիչժի** (ոչ վաղ քան 303 կամ 303, Լինյի, Jin dynasty - ոչ ուշ քան 379 կամ 361, Չժեցզյան, Չինաստան), չինացի վայելչագիր (կալիգրաֆիստ), յունի ութ սկզբունքների հիմնադիր։

## Կենսագրություն

Սովորել է հանրաճանաչ տիկին Վեյի (*Վեյ Շո*) մոտ։ Ծառայել է պալատում՝ հասնելով զորահրամանատարի պաշտոնի։ Նրա բնօրինակ աշխատանքները չեն պահպանվել, բայց հետագայում հասել են կրկնօրինակները։ Նրան անվանել են «գեղագրության Աստված», դարձել է հանրահայտ պատմվածքների հերոս։ Վայելչագիրներ են դարձել նաև նրա յոթ որդիները, որոնցից առավել հայտնի է կրտսեր որդին՝ Վան Սյանչժին, հետագայում նրան և հորն անվանել են «Երկու Վաներ»։ Շիտաոն գրել է՝

«Ցավոք, ես չեմ հետևում երկու Վաների մեթոդներին, չնայած երկու Վաներն էլ չեն հետևում իմ մեթոդներին»։

 «Խոլորձների տաղավարում հորինված բանաստեղծություններ»-ի նախաբան
## Ստեղծագործություններ

Ցյան Սյուան, 13-րդ դար: Վան Սիչժին հիանում է սագերով: Վան Սիչժիի առավել հայտնի ստեղծագործությունը «Խոլորձների տաղավարում հորինված բանաստեղծություններ» անթոլոգիայի նախաբանն է («Լանտինցզի սյույ» 蘭亭集序), որը գրվել է 353 թվականին։ Վայելչագրության արժանիքներից բացի, այդ ստեղծագործությունը հայտնի է դարձել նրա հանդեպ Տան դարաշրջանի կայսր Լի Շիմինի հետաքրքրության շնորհիվ, որը Վան Սիչժիի մեծ երկրպագուն էր։ «Լանտինցզիի» բնօրինակի որոնումների ժամանակ կայսրը կազմակերպել է մի շարք որոնողական արշավներ, որոնք հիմք են դարձել նկարների, նովելների և պիեսների ստեղծման։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* (рус.)
* Образцы каллиграфии

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վան Սիչժի» հոդվածին։ |
# Սոբա (ուտեստ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սոբա (այլ կիրառումներ)

| **Սոբա蕎麦* |
| --- |
| Սոբա |
| Խոհանոց (ավանդույթներ) |
| Ծագում |
| Ենթատեսակ | Japanese noodles? |
| Առաջացման երկիր |  Ճապոնիա |
| Հիմնական | buckwheat flour? |
|  Soba Վիքիպահեստում |

**Սոբա** (ճապ.՝ そば *կամ 蕎麦*)՝ ճապոնական ազգային ուտեստ, երկար, շականակագույն, գորշ արիշտա, պատրաստված հնկացորենի ալյուրով։
Հայտնի է 16-րդ դարի կեսերից։ Ճապոնիայում սոբան վերաբերվում է լապշտային, ոչ ուտեստ, կարող են անվանել ցանկացած բարակ արիշտա, նույնիսկ առանց հնդկացորենի ալյուրի։ Ուտեստի հետ միշտ օգտագործվում է ձվային լապշա։ Մատուցվում է հիմնականում է սառեցված վիճակում, սոուսի հատուկ գավաթով, երբեմն նաև մատուցվում է տաք որպես արգանակ լապշայով ապուր։
Լապշան պատրաստվում է հնդկացորենի ալյուրից, ինչի համար պատրաստելիս շատ հեշտությամբ է ընկնում, սովորաբար ալյուրին ավելացնում են մի փոքր ցորենի ալյուր։
Ամենից առաջ պատրաստում են խմորը, որից հետո պտտպում և նեղ շերտերով հատուկ դանակի միջոցով կտրատում, որից հետ նոր եփում են։
Ըստ Ճապոնիայի գյուղատնտեսական չափանիշների արիշտան, որը կոչվում է սոբա, այն պետք է պարունակի առնվազն 30% հնդկացորեն։ Ճապոնիայում սոբան հայտնի է որպես արագ սննդի տեսակ, բայց այն նաև հանդիպում է շատ թանկ ռեստորաններում և տանը։

## Յակիսոբա

Յակիսոբա (ճապ.՝ 焼きそば) - տապակած ցորենի արիշտա։ Չնայած այն հանգամանքին, որ պարունակում է «սոբա» բառը, ոչ մի կապ չունի հնդկացորենի լապշայի հետ պատրաստված է ցորենի լապշայից տյուկա-սոբա, որը օգտագործվում է նաև կերակուր պատրաստելիս։

## Տես նաև

* Ռամեն

## Ծանոթագրություններ
# Ռելիեֆ (քանդակագործություն)

**Ռելիեֆ**, քանդակապատկեր հարթության վրա։ Պատկերի և նրա ֆիզիկական հիմքն ու ֆոնը հանդիսացող հարթության անխզելի կապը ռելիեֆի յուրօրինակ առանձնահատկությունն է։ Ռելիեֆի կարևորագույն արտահայտչամիջոցները՝ հարթության վրա կոմպոզիցիայի ծավալումը, տարածական պլանները հեռանկարչորեն կառուցելու հնարավորությունն ու ծավալների բոլորաձևության պատրանքի ստեղծումը, ձևերի նուրբ կերպավորումը հնարավորություն են ընձեռում երևակել բարդ, բազմաֆիգուր տեսարաններ, ինչպես և ճարտարապետական ու բնապատկերային մոտիվներ։

Ռելիեֆը կարող է ներառվել պատի, թաղի, քանդակագործական հուշարձանի և կոմպոզիցիայում կամ լինել հաստոցային ինքնուրույն ստեղծագործություն։ Ֆոնի հարթության հետ ունեցած հարաբերությամբ տարբերակում են ուռուցիկ և խոր ռելիեֆներ։

Խոր ռելիեֆ՝ խորաքանդակը, կիրառվել է հիմնականում Հին Եգիպտոսի ճարտարապետական, ինչպես նաև հին արևելյան և անտիկ գլիպտիկայում։ Ուռուցիկ ռելիեֆ, որ իր հերթին ստորաբաժանվում է ցածրի՝ հարթաքանդակ, և բարձրի՝ բարձրաքանդակ, ավելի մեծ տարածում ունի, հայտնի է դեռևս պալեոլիթի դարաշրջանից, ավելի ուշ կիրառվել է Հին Եգիպտոսում, Հնդկաստանում, Ասորեստանում, Չինաստանում և մեծ զարգացում է գտել անտիկ արվեստում, Հայաստանում, Վերածննդի և հետագա շրջանների քանդակագործությունում։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռելիեֆ (քանդակագործություն)» հոդվածին։ |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ռելիեֆ (քանդակագործություն)»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 628)։*  |
# Տեմպ (երաժշտություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրոնային մետրոնոմ
**Տեմպ** (իտալ.՝ *tempo*, լատիներեն՝ *tempus* — ժամանակ), երաժշտության մեջ՝ ստեղծագործության կատարման արագության աստիճանը, փաստորեն՝ մետրի մասերի հաջորդման հաճախականությունը։ Որևէ ստեղծագործության բնույթն ու տրամադրությունը հաղորդելիս, տեմպին, ինչպես և դրա բացահայտ (հաճախ՝ կոնտրաստային) փոփոխումներին ու նրբին, «աննկատ» տարբերակումներին նշանակալից դեր է վերապահվում։ Ուստի լադաինտոնացիայի և ռիթմի հետ միաժամանակ, տեմպ ևս արտահայտչականության գործուն միջոց է։ Երաժշտական ստեղծագործություններում տեմպը խոսքերով նշվում է սկսած XVII դարից։ Այդ նպատակով գործածվում են գլխավորապես իտալական տերմիններ՝ ադաջիո, ալեգրո, անդանտե, մոդերատո և այլն, որոնք ցույց են տալիս կատարման մոտավոր արագությունը (երբեմն՝ միաժամանակ նաև ընդհանուր բնույթը)։ Տեմպի արագացումը նշվում է accelerando, դանդաղեցումը՝ ritardando, տեմպ վերականգնելը կամ սկզբնական տեմպին վերադառնալը՝ a tempo կամ tempo primo, տեմպը խստիվ չպահպանելը (ազատ տեմպով կատարելիս)՝ tempo rubato («գողացված» տեմպ) կամ a piacere (ըստ ցանկության)։ Տեմպ նշել են նաև այլ լեզուներով, օրինակ, Ռ․ Շումանը՝ գերմաներեն, Կ․ Դեբյուսին՝ ֆրանսերեն, Կոմիտասը՝ հայերեն և այլն։ Հայկական խազագրության մեջ մեղեդիի կատարման անհրաժեշտ արագությունը հասկացվել է բուն խազագրերից ու դրանց հաջորդականությունից։ XIX դարի նոր հայկական ձայնագրության մեջ սահմանված էին՝ Հույժ ծանր, Ծանր, Չափավոր, Միջակ և Հորդոր նշումները և դրանց զուգորդումները, ժողովրդական և հոգևոր շատ երգեր, անկախ արագության նշումից, կատարվում են ազատ տեմպով։ Երբեմն տեմպային նշումն օգտագործվել է որպես ստեղծագործության կամ նրա մասի խորագիր, ինչպես, օրինակ, Բ․ Բարտոկի դաշնամուրային «Ալեգրո բարբարո» պիեսը կամ Ա․ Խաչատրյանի «Սպարտակ» բալետից «Ադաջոն»։ Տեմպ ճշգրիտ նշելու և վերարտադրելու համար օգտագործվում է մետրոնոմը։

## Տես նաև

* Ագոգիկա

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 649)։*  |
# Շվեդական սեղան

Ուտեստներ, որոնք մատուցվում են «Շվեդական սեղան»-ի սկզբունքով
**Շվեդական սեղան**, ուտելիքի մատուցման ձև, որի դեպքում տարատեսակ ուտեստներ դրվում են կողք կողքի, և իրենց նախընտրած ուտելիքը ափսեի մեջ են դնում հյուրերը։ Շատ երկրներում մատուցման այս եղանակը կոչվում է «բուֆետային»։ «Շվեդական սեղան» անվանումն օգտագործվում է տարբեր լեզուներում (ռուս.՝ Шведский стол, բելառուսերեն` шведскі стол, ուկրաիներեն՝ шведський стіл, լեհերեն` szwedzki stół, հունգարերեն` svédasztal, խորվաթերեն` švedski stol)։

Նույն սկզբունքով ուտեստների մատուցման մեկ այլ տարբերակ
## Պատմություն

Շվեդական սեղանը սկանդինավյան ավանդույթ է, որը ժամանակի ընթացքում ընդունվել է ամբողջ աշխարհում։ Դրա ստեղծման պատմությունը սկսվել է հեռավոր անցյալում։

Հարյուրամյակներ առաջ սկանդինավները հավաքում էին երկար ժամանակ պահպանվող մթերքի պաշարներ` աղ դրած ձուկ, արմատապտուղներ և բանջարեղեն, ապխտած միս։ Երբ հյուրեր էին գալիս, ամբողջ կերակուրը մատուցվում էր միանգամից` մեծ ճաշամաններով։ Այդպիսով տանտերերն իրենց ազատում էին լրացուցիչ արարողություններից և ժամանակ խնայում շփման համար։ 20-րդ դարում կոլեկտիվ ճաշկերույթի այդ եղանակը յուրացվեց ամբողջ աշխարհի կողմից։

## Առանձնահատկություն

Շվեդական սեղանի սկզբունքով ինքնասպասարկման դեպքում սրահում գտնվում է մեկ կամ մի քանի սեղան, որոնց վրա դրված են նախուտեստներ, առաջին և երկրորդ ուտեստներ` պատրաստված ձկից, մսից, բանջարեղեն, պանրի տեսականի, աղանդեր։ Հյուրը, անցնելով սեղանների կողքով, կարող է վերցնել իր նախընտրած ուտեստը։ Նա կարող է ուտեստը ինքնուրույն դնել ափսեի մեջ կամ խնդրել մատուցողին։

## Տարատեսակներ

Գոյություն ունի շվեդական սեղանի կազմակերպման երկու հիմնական տեսակ` կախված վճարման ձևից։

Առաջինի դեպքում կարելի է ընտրել ցանկացած մեծության ափսե և մի քանի անգամ մոտենալ ուտեստներին։ Այս դեպքում ճաշի գինը ֆիքսված է և կախված չէ ընտրած մթերքների քանակից։

Երկրորդ դեպքում վճարման չափը կախված է ափսեի մեծությունից և մոտեցումների քանակից. յուրաքանչյուր մոտեցման դեպքում պետք է վճարել լրացուցիչ գումար։

## Ծանոթագրություններ
# Լիվերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Լիվերեն** līvõ kēļ |
| --- |
| Տեսակ | բնական լեզու և մեռած լեզու |
| Ենթադաս | մերձբալթա-ֆիննական լեզուներ |
| Երկրներ |  Լատվիա |
| Խոսողների քանակ | 0 մարդ |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | ոչնչացման եզրին |
| Դասակարգում | ուգրո-ֆիննական լեզուներ
ֆիննական լեզուներ
հարավֆիննական լեզուներ
լիվերեն |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն |
| IETF | liv |
| ISO 639-3 | liv |
|  |
|      Տարածքը, որտեղ բնակվել են լիվերենի վերջին կրողները
     Լատվիայում լիվերենի պատմական տարածվածությունը |
|  |
|  Livonian language Վիքիպահեստում |

**Լիվերեն** (լիվոներեն՝ |līvõ kēļ կամ *rāndakēļ*
; էստ․՝ liivi keel), լիվերի լեզուն։ Պատկանում է ուգրո–ֆիննական լեզվաընտանիքի մերձբալթյան–ֆիննական խմբին։

Խոսվում է հիմնականում Լատվիայում։ Խոսողների թիվը՝ 300–400 (1960-ական թթ.)։

2012 թ-ի դրությամբ, ըստ լավատեսական գնահատականների, աշխարհում կար մինչև 210 մարդ, ովքեր խոսում էին Լիվերեն A1 և A2 մակարդակներում։ B1 և բարձր մակարդակներում կա 40 լեզվին տիրապետող մարդ, որոնցից միայն կեսն են ծագումով լիվեր։ Վերջին մարդը, ում համար լիվերենը առաջին լեզուն էր, մահացել 2013 թվականի հունիսի 3-ին 103 տարեկան հասակում։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լիվերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 625)։*  |