# Գիտական հաղորդակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գիտական ​​հաղորդակցություն**, գիտական գաղափարների առաջմղման գործընթացներն ու մեխանիզմներն են գիտական հանրության մեջ և դրանից դուրս։ Այլ կերպ ասած՝ դա շրջապատող իրականության մասին գիտական ​​գիտելիքների տարածումն է տարբեր ուղիներով՝ հասարակության տարբեր շերտերում։

Գիտական ​​հաղորդակցության կա երկու փուլ՝ ներքին և արտաքին։ Գիտական ​​հաղորդակցության սկզբնական կամ ներքին փուլում հաղորդակցության սուբյեկտները գիտնականներն են և տեղկատվությունը տարածվում է գիտական ​​համայնքի ներսում։ Երկրորդ փուլը՝ արտաքինը, բնութագրվում է գիտական ​​հանրության առնչությամբ լայն լսարանի հետ։ Սա գիտական ​​գիտելիքի վերածումն է զանգվածային գիտակցության, այլ կերպ ասած, գիտության մասսայականացման պրոցեսը։

## Գիտական հաղորդակցության զարգացման պատմություն

### Գիտական «հանրապետություն» կամ «անտեսանելի» քոլեջ

17-րդ դարից սկսած Եվրոպայում ձևավորվել է գիտական ​​հաղորդակցության պրակտիկան՝ հիմնված անձնական կապերի վրա։ Այն կազմակերպվել է հանդիպումներով և նամակների փոխանակմամբ։ Եվրոպայի ամենակրթված մարդկանց ոչ ֆորմալ համայնքների գործունեությունը, որոնք պատմության մեջ եղել են այնպիսի անուններով, ինչպիսիք են «Անտեսանելի քոլեջներ» (տերմինը ներմուծել է Ռոբերտ Բոյլը 1646 թվականին), կամ «Գրերի Հանրապետություն»-ը (Պ. Բեյլի կողմից, 1684 թվականին), իսկ ավելի ուշ՝ «Գիտնականների Հանրապետություն»-ը (Մ. Մերսենի կողմից, որը եղել է գիտական ​​տեղեկատվության կամավոր տարածող՝ տարբեր երկրներում 78 թղթակիցների հետ գիտական ​​նամակագրության կազմակերպիչ)։

«Գիտնականների Հանրապետություն»-ը միավորել է արդի ժամանակի այնպիսի մտավորականների, ինչպիսիք են Ֆ.Բեկոնը և Գ.Գալիլեյը, Ի.Նյուտոնը և Ռ.Դեկարտը, Բ.Պասկալը և այլն։ Այս ժամանակաշրջանի հաղորդակցությունը եղել է գիտական ​​տեղեկատվության համակարգումը, նամակագրության և պարբերականների միջոցով դրա թարգմանությունը, կրթական գործընթացում դրա ներդրումը։

Դերեկ Ջոն դե Սոլա Պրայսը վարկած է առաջ քաշել «անտեսանելի քոլեջների» մասին։ Սրանք գիտնականների խմբեր են, որոնք միաժամանակ աշխատում են տարբեր կազմակերպությունների և երկրներում խնդիրների նույն շրջանակի վրա։ Գիտնականների համախմբումը «անտեսանելի քոլեջում» կարճաժամկետ է՝ կոնկրետ գիտական ​​խնդրի լուծման ժամանակահատվածի համար։

### Անցում դեպի «բաց» գիտություն

19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին լայն հասարակության մեջ աճել է հետաքրքրությունը գիտական ​​նվաճումների և որպես այդպիսին գիտության նկատմամբ։ Հասարակությունը շարժվում է դեպի մատչելի, բաց գիտության իդեալ։ Դա պայմանավորված է եղել մի քանի պատճառներով. նախ՝ գիտական ​​հանրության շրջանակներում ի հայտ էին եկել առարկաների միջև փոխգործակցության նոր ձևեր։ Գիտությունն ընդլայնվել էր ավանդական գիտահետազոտական ​​կենտրոններից (համալսարաններից), սկսել էին ի հայտ գալ անկախ գիտական ​​լաբորատորիաներ, բարձրացել էր գիտնականի պատասխանատվության մակարդակը հասարակության հանդեպ։ Տեղեկատվական հասարակության դարաշրջանում մեծացել էր հասարակության իրազեկման կարևորությունը։ Գիտությունը ստիպված է եղել համագործակցել հասարակության այլ ենթահամակարգերի հետ, քանի որ դա անհրաժեշտ էր հասարակական զարգացում ապահովելու համար։ 1970-ականներին Յուրգեն Հաբերմասը նշում է, որ լրատվամիջոցները դառնում են գիտական ​​հաղորդակցության միջոց։ Լրատվամիջոցները կապել են գիտական ​​հաղորդակցության ներքին և արտաքին փուլերը և դարձել գիտության հանրահռչակման կարևոր գործիք։

## Գիտական հաղորդակցության թիրախային լսարաններ

Գիտական ​​հաղորդակցությունն ուղղված է հետևյալ հիմնական թիրախային լսարաններին.

* Գիտնականներ (դեմ առ դեմ հանդիպում),
* ԶԼՄ-ներ, որոնք և՛ լսարան են, և՛ հաղորդակցման թիրախային լսարաններ,
* Պետական ​​մարմիններ (որոշում են ֆինանսավորման առաջնահերթությունները),
* Բիզնես կառույցների ներկայացուցիչներ (նրանք, ովքեր կօգտագործեին գիտության հայտնագործությունները և գյուտերը),
* Երիտասարդություն (երիտասարդ գիտնականներ, ասպիրանտներ, ուսանողներ, դպրոցականներ),
* Հանրություն՝ (ամենամեծ լսարանը)։

Անհրաժեշտ է տարանջատել միջազգային պրակտիկայում ընդունված գիտական ​​հաղորդակցության հասկացությունները (Science communication), ինչը գիտության և հասարակության փոխգործակցության գործընթացներն ու ձևերն են, գիտական ​​արդյունքի հանրահռչակումը, արդյունքը ոչ մասնագետներին ներկայացնելը և գիտության մեջ հաղորդակցությունը (Գիտական ​​հաղորդակցություն. որպես տեղեկատվական հասարակության և գիտության սոցիոլոգիայի մաս, որը բնութագրում է գիտնականների միջև ֆորմալ և ոչ ֆորմալ հաղորդակցությունը սոցիալական բնութագրերը)։ Ռուս լեզվաբան Վալերիա Չերնյավսկայայի գիտական ​​դպրոցում ուսումնասիրվել են գիտական ​​հաղորդակցության ուսումնասիրման մեթոդաբանական տարբեր մոտեցումները և սկզբունքները։ Նա մշակել է գիտական ​​հաղորդակցության խնդիրների լայն շրջանակ՝ կապված գիտական ​​տեքստի և գիտական ​​դիսկուրսի ուսումնասիրության հետ։ Չերնյավսկայա Վ.Է.-ի լեզվաբանական-էպիստեմիկ հայեցակարգում ցույց է տրվում, որ գիտության մեջ գիտելիքի տարածման առանձնահատկությունը որոշվում է լեզվական ասպեկտով որպես գործոն, որը նպաստում կամ խոչընդոտում է հրապարակման հաջող ներկայացմանը գիտական ​​հանրությանը։ Դիտարկվում է ժամանակակից տեղեկատվական հասարակության մեջ հեղինակի արդյունքի ընկալման վրա ազդող գործոնների համալիրը, գիտնականների և PR մասնագետների, գիտական ​​լրագրողների, գիտությունը հանրահռչակող գիտական ​​հաղորդակցողների մասնագիտական ​​փոխգործակցությունը։

## Հաղորդակցություն գիտական ​​հանրության ներսում

Պրոֆեսիոնալ գիտական ​​ընկերություններն ունեն անհրաժեշտ տեղեկատվական և կազմակերպչական ռեսուրսներ, որոնք թույլ են տալիս ներգրավել մասնագետների՝ աշխատելու ամենակարևոր խնդրի վրա և խթանելու գիտական ​​գաղափարներն ու զարգացումները գիտական ​​համայնքում։ Ներքին գիտական ​​հաղորդակցության այս փուլում տեղեկատվությունը փոխանակվում է գիտական ​​հանրության անդամների միջև։

Այս փուլում գիտական ​​հաղորդակցությունը օգտագործում է լեզվի գիտական ​​ոճը, հատուկ ուշադրություն է դարձվում աշխատանքի էմպիրիկ մասին։ Գիտական ​​հանրության ներսում գիտական ​​հաղորդակցության ձևաչափն է՝

ա) անմիջական կապեր՝ անձնական զրույցներ, դեմ առ դեմ գիտական ​​քննարկումներ, բանավոր զեկույցներ, սեմինարներ.

բ) տեղեկատվության վերարտադրման տեխնիկական միջոցներ՝ գիտական ​​ամսագրերի, աբստրակտ ամսագրերի, մենագրությունների հրապարակումներ,

գ) գիտաժողովներ, համագումարներ, գիտատեխնիկական ցուցահանդեսներ։

Գիտական ​​համայնքում գիտական ​​հաղորդակցության միջոցներն են գիտական ​​հղումների ինդեքսների համակարգերը, օրինակ՝ «Web of Science» (Science Citation Index)-ը, (Science Citation Index (SCI)-ը, «Social Science Citation Index» (SSCI)-ը և Index (SCI)-ը, գրականություն և արվեստի համար՝ «Arts and Humanities Citation Index» (AHCI))-ը։ Այս համակարգը ստեղծվել է 1961 թվականին Գիտական ​​տեղեկատվության ինստիտուտում (Ֆիլադելֆիա, ԱՄՆ)։

«WoS» համակարգը ներառում է մատենագիտական ​​տեղեկատվություն ընթացիկ հրապարակումների և դրանց հեղինակների մասին, հղումները նշված են։ Համակարգը թույլ է տալիս փնտրել տեղեկատվություն, որոշել հրապարակումների միջև կապերը և վերլուծել գիտության զարգացման դինամիկան։

## Համագործակցություն պետության և բիզնեսի հետ

Գիտական ​​հաղորդակցության թիրախային խումբը իշխանության և բիզնեսի ներկայացուցիչներն են. չլինելով ակադեմիական հանրության ներկայացուցիչներ` պետությունն ու բիզնեսը մասնագիտական ​​հետաքրքրություն են ցուցաբերում գիտության նկատմամբ։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ պետությունը հիմնականում ֆինանսական և ենթակառուցվածքային աջակցություն է ցուցաբերում գիտությանը։

Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում ստեղծվել է Ազգային գիտական ​​հիմնադրամը և Գիտության զարգացման ամերիկյան ասոցիացիան, իսկ Ռուսաստանում՝ Ռուսաստանի գիտական ​​հիմնադրամը (RSN), Նոր նախագծերի խթանման ռազմավարական նախաձեռնությունների գործակալությունը (ASI), ռուս-վենչուրային ընկերությունը (RVC) և Ազգային տեխնոլոգիական նախաձեռնությունը (NTI):

Օրինակ, Ռուսաստանում 2016 թվականին բյուջեի ֆինանսավորումը կուղղվի NTI-ի առաջին չորս ոլորտներին՝

* AeroNet (անօդաչու թռչող սարքեր),
* AutoNet (անօդաչու թռչող այլ սարքեր),
* MariNet (անօդաչու ծովային տրանսպորտ),
* NeuroNet (գիտակցության առանձին բաղադրիչներ)։

RVC-ն ստեղծում է վենչուրային հիմնադրամներ՝ մինչև 2035 թվականը նոր տեխնոլոգիական շուկաներ ստեղծելու համար։

## Գիտության մասսայականացում

Գիտական ​​հանրության մեջ գիտական ​​գաղափարի հաստատման փուլից հետո ​​հաղորդակցությունը թևակոխում է նոր՝ ճանաչելիության փուլ։ Որպես գիտական ​​հաղորդակցության մաս` գիտական ​​հանրությունը հանդես է գալիս որպես հանրությանը գիտության փոխանցող։ Ունենալով անհրաժեշտ հատուկ գիտելիքներ՝ գիտական ​​հանրությունը պահպանում և փոխանցում է գիտելիքներ հասարակական զանգվածներին՝ օգտագործելով լրատվամիջոցները, որոնք միջնորդում են կապը գիտնականների և ամբողջ հասարակության միջև։ Հանրաճանաչության միջոցներն են գիտահանրամատչելի ամսագրերը, օրինակ՝ «Գիտություն և կյանք» ամսագիր, գիտահանրամատչելի «Շրյոդինգերի կատուն» ամսագիրը, գիտահանրամատչելի բլոգները «Biomolecule», գիտական ​​էլեկտրոնային գրադարանները, օրինակ՝ «CyberLeninka»- ն, կրթական ծրագրերը (հեռուստաալիք «Science 2.0», «Discovery Channel», «TASS» գիտական ​​և կրթական նախագծեր), ցուցահանդեսներ և այլն։ Արտաքին գիտական ​​հաջող հաղորդակցության համար կարևոր է հարմարեցնել տեղեկատվության մատուցման լեզուն, ավելին, շեշտը դրվում է ոչ թե հետազոտության էմպիրիկ մասի, այլ գործունեության արդյունքների, գործնական օգտակարության և կանխատեսումների վրա։

## Կեղծիքը գիտական ​​հանրության մեջ

### Գիտական ​​հրապարակումների էթիկա

Գիտական աշխատանքի մեջ օգտագործված տեղեկատվության աղբյուրները վկայակոչելու պահանջներին չհամապատասխանելը կոչվում է գրագողություն։ Ամբողջ աշխարհում և Հայաստանում նույնպես ստեղծվել են հատուկ համակարգչային ծրագրեր՝ ստուգելու համար գիտական աշխատանքների մեր առկա գրագողությունները։ Դրանցից են,օրինակ,անտիպալգիատ համակարգերը։ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայում ստեղծվել է կեղծ գիտության և գիտական ​​հետազոտությունների կեղծման դեմ պայքարի հանձնաժողով։

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ գիտական ​​աշխատանքի որակն ու նշանակությունը գնահատվում է գիտական ​​հոդվածների մեջբերումների ինդեքսի քանակական ցուցիչով, կան գիտաչափական ցուցանիշների կեղծման դեպքեր (Հիրշի ինդեքս, ազդեցության գործոն)։ Օրինակ՝ Ռուսաստանում 2016 թվականին Փորձարարական և տեսական կենսաֆիզիկայի ինստիտուտի (ITEB RAS) մի խումբ գիտնականներ ավելացրել են գիտաչափական ցուցանիշները՝ հղումներ տեղադրելով այլ մարդկանց հոդվածներում։ Նման խախտումները կարգավորվում են օրենքով, էթիկական օրենսգրքերով և գիտական ​​էթիկայի նորմերով։

2009 թվականի նոյեմբերին «կլիմատգեյթ» կոչվող սկանդալը պատճառ դարձավ Կոպենհագենում ՄԱԿ-ի կլիմայի փոփոխության կոնֆերանսի ընդհատմանը։ Բացահայտվել է, որ պրոֆեսոր Մայքլ Մանը ճնշում է գործադրել ամսագրերի խմբագիրների վրա և կանխել իր թույլ չի տվել,որպեսզի հրապարակվեն իր հակառակորդների հոդվածները, ինչը հակասում է գիտական ​​էթիկային։

### Կեղծ տեղեկատվության հրապարակում

Հարավկորեացի կենսաբան Հվանգ Վու Սեոկը՝ ցողունային բջիջների և կլոնավորման փորձագետ, 2005 թվականին մեղադրվել է բժշկական էթիկան խախտելու մեջ՝․ պատճառը հետազոտության տվյալները կեղծելն էր։ «Science» ամսագրում հրապարակված նրա հոդվածը հետ է ուղարկվել։ Սկանդալը հսկայական վնաս հասցրեց կենսատեխնոլոգիական հետազոտություններին և հարավկորեական գիտության հեղինակությանը։

Գերմանացի ռադիոֆիզիկոս Յան Հենդրիկ Շյոնը համաշխարհային համբավ ձեռք բերեց՝ աշխատելով «Bell Labs»-ում՝ ֆիզիկայի ոլորտում մի շարք հայտնագործություններ հրապարակելու համար։ Նա ստացել է մի քանի շատ հեղինակավոր մրցանակներ, առաջադրվել է Նոբելյան մրցանակի։ Շոնը մոտ 90 «գիտական» հոդված է հրապարակել «Science and Nature» հեղինակավոր ամսագրում, սակայն 2002 թվականին նա դատապարտվել է կեղծիքի տարածման համար։ Փաստաթղթերը հետ են կանչվել, մրցանակները չեղյալ են հայտարարվել, և Շոնը հեռացվել է «Bell Labs»-ից ու զրկվել դոկտորի կոչումից։

## Ազդեցությունը կրթության վրա

Զարգացած երկրների մեծ մասում գիտական ​​հաղորդակցությունը առաջացել է որպես առանձին մասնագիտական ​​և ակադեմիական առարկա։ 2010 թվականին հրատարակվել է Եվրոպական հանձնաժողովի հետազոտությունների գլխավոր տնօրինության կողմից պատրաստված ժողովածուն, որը միավորում է Եվրոպայում գիտական ​​հաղորդակցության և լրագրության ավելի քան 100 կրթական ծրագրեր (European Guide to Science Journalism Training)։ Ռուսաստանում միայն 2015 թվականի նոյեմբերին Սանկտ Պետերբուրգի «ITMO» համալսարանը մեկնարկեց «Mission SciComm» գիտական ​​հաղորդակցության առաջին կրթական դասընթացը։ Որպես առարկա գիտական ​​հաղորդակցությունը ներառում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են հաղորդակցությունը հետազոտական ​​կազմակերպություններում, գիտական ​​լրագրությունը, տեսալսողական հաղորդակցությունը, աշխատանքը թանգարաններում և գիտական ​​կենտրոններում, գիտական ​​պատկերացումն ու նկարազարդումը, գիտական ​​քաղաքականությունը և այլն։ Որպես ակադեմիական առարկա, գիտական ​​հաղորդակցությունն ուսումնասիրում է հասարակության մեջ գիտական ​​տեղեկատվության փոխանցման և ընկալման գործընթացներին վերաբերող հարցերը։

## Տես նաև

* Հաղորդակցություն
* Էթիկա
* Գիտություն
* Կրթություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Коммуникация в современной науке. Сборник переводов / под ред. Э. М. Мирского и В.Н. Садовского, пер. с англ. М. К. Петрова и Б. Г. Юдина. — М.: Издательство Прогресс, 1976. — 439 с.
* Чернявская В. Е. Плагиат как социокультурный феномен // Известия Санкт-Петербургского университета экономики и финансов. — 2011. № 3. С. 26-31.
* Чернявская В. Е. Коммуникация в науке: нормативное и девиантное. Лингвистический и социо-культурный анализ. М.: URSS, 2011. ISBN 978-5-397-02035-0.
* Чернявская В. Е. Научный дискурс: Выдвижение результата как коммуникативная и языковая проблема. М.:УРСС, 2017. ISBN 978-5-9710-4395-9.