# Արևելյան Ասիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասիայի երկրամասերը ըստ ՄԱԿ-ի՝
     Հյուսիսային Ասիա
     Կենտրոնական Ասիա
     Հարավ-արևմտյան Ասիա
     Հարավային Ասիա
     Արևելյան Ասիա
     Հարավ-արևելյան Ասիա
**Արևելյան Ասիան** (չինարեն՝ 东亚, ճապոներեն՝ 東アジア), բնական երկրների խումբ Ասիայում, հյուսիսային լայնության մոտ 20° և 60° միջև, ընդգրկում է Ռուսաստանի և Չինաստանի արևելյան մասը, ԿԺԴՀ, Հարավային Կորեան և Ճապոնիան։ Ռելիեֆում տիրապետող են լեռներն ու բարձրավանդակները (Զուզջուր, Սիխոտե-Ալին, Բուրեական լեռնաշղթա, Մեծ Խինգան, Կամչատկայի լեռներ), որոնք հերթագայվում են կուտակումային խոշոր հարթավայրերով (Մերձամուրյան, Չինական Մեծ և այլն)։ Կլիման մուսոնային է՝ խոնավ ամառներով և համեմատաբար չոր ձմեռներով։ Ամռանը և աշնանը հաճախ Արևելյան Ասիայի վրայով անցնում են թայֆունները։ Բուսածածկույթը հիմնականում անտառային է, աչքի է ընկնում տեսակների բազմազանությամբ և էնդեմիկների առատությամբ։ Բարեխառն գոտում փշատերև և խառն անտառներն են, մերձարևադարձային և արևադարձային գոտում՝ խառը տերևաթափ-մշտադալար անտառները, ավելի քիչ խոնավ վայրերում՝ անտառատափաստանը և տափաստանը։ Արևելյան Ասիայի պետությունները միմյանցից տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով։ Տարածքի մեծությամբ առավել խոշոր պետությունները Չինաստանն ու Մոնղոլիան են, բնակչության թվով` Չինաստանն ու Ճապոնիան, տնտեսական հզորությամբ` Չինաստանը, Ճապոնիան և Կորեան։ Ըստ պետության կարգի` Ճապոնիան միապետություն է, իսկ մնացյալները`հանրապետություններ։ Արևելյան Ասիայում են տեղի ունեցել ամենակործանարար երկրաշարժերը։

## Պատմություն

Այս տարածաշրջանում Չինական Դինաստիաների գերակշռումն է եղել թե' մշակութապես և թե' ռազմական բնագավառում։

Ժամանակի ընթացքում Չինական Իշխանությունն սկսեց նվազել։ Նույն ժամանակ Ճապոնիան ներկայանում էր որպես ազգ-պետություն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Կորեան, Թայվանը, Արևելյան Չինաստանի մեծ մասը, Հոնկոնգը և Վիետնամը հայտնվեցին Ճապոնիայի տիրապետության տակ։

Մոնղոլիան, Չինաստանը և Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետությունը դարձան սոցիալիստական պետություններ։ Չինաստանից անջատվեց Թայվանը, միասնական Կորեան բաժանվեց 2 պետության։

## Տնտեսություն

Թեպետ Արևելյան Ասիայի բնական պայմաններն ու ռեսուրսները բարենպաստ նախադրյալներ են արդյունաբերության և գյուղատնտեսության զարգացման համար, սակայն այս տարածաշրջանի երկրները երկար ժամանակ տնտեսական ու սոցիալական զարգացման գործընթացից գրեթե դուրս էին մնացել։ Օտարերկրյա կապիտալի ներդրման շնորհիվ զարգացման «անշարժ կետից» առաջինը դուրս եկան Ճապոնիան և Հոնկոնգը, որոնց հետևեցին Կորեայի Հանրապետությունը, Չինաստանից անջատված Թայվան պետությունը։ Այս տարածաշրջանն աշխարհում ՀՆԱ-ի ծավալով 2-րդն է` Հյուսիսային Ամերիկայից հետո։

Արևելյան Ասիայի տնտեսությունը շատ զարգացած է. այն տունն է տեխնոլոգիական աշխարհի, ինչպես նաև արդյունաբերական զարգացած երկրների` Հարավային Կորեայի, Թայվանի եւ Ճապոնիայի։

Ռազմական և տնտեսական գերտերություն Չինաստանը 2014 թվականին դարձել է խոշորագույն տնտեսությունն ունեցող երկիրը աշխարհում` գերազանցելով ԱՄՆ-ին։

Տարածաշրջանն աշխարհում առաջատար է ածխի հանույթով, սև մետաղաձուլությամբ, մեքենաշինության որոշ արտադրատեսակների, տեքստիլ արդյունաբերության, հացահատիկի, ոչխարների և խոզերի գլխաքանակով, ձկնորսությամբ և այլն։

Տարածաշրջանի տնտեսական միջուկը` առավել բարձր զարգացած արեալը, ներառում է Ճապոնիան,Կորեայի Հանրապետությունը և Թայվանը:Երկրորդ արեալը Չինաստանի արևելքն է։ Տարածաշրջանին են պատկանում տասնյակ արտադրատեսակների գծով աշխարհում առաջին տեղերը։ Արևելյան Ասիան ամենաարագ զարգացող տարածաշրջանն է։ Այստեղ մեծ է թե' մարդկային, և թե' տնտեսական ներուժը։ Արևելյան Ասիայի երկրները եվրոպական երկրներից ավելի ուշ են սկսել զարգանալ, բայց կարճ ժամանակահատվածում դարձան տնտեսապես հզոր։ Այդպիսիք են`Ճապոնիան, Հյուսիսային Կորեան, Թայվանի Չինական Հանրապետությունը, իսկ այսօր արդեն նաև Չինաստանն է զարգանում այդ ուղիով։

Հանքային հանածոների հետախուզված պաշարներով Արևելյան Ասիան աշխարհի առավել հարուստ տարածաշրջաններից է։ Առավելապես մեծ են քարածխի, նավթի, երկաթի, մանգանի, անագի, կապարի, ցինկի, ուրանի պաշարները։

| Պետություն | ՀՆԱ-ն
Միլիարդ դոլար | Մեկ շնչին ընկնող անվանական

ՀՆԱ-ն
Դոլար |
| --- | --- | --- |
|  Չինաստան | 17.100.063 | 12.117 |
|  Հոնկոնգ | 405.781 | 53.183 |
|  Մակաո | 55.502 | 91.376 |
|  Ճապոնիա | 4.746.880 | 38.174 |
|  Թայվան | 650.902 | 27.350 |
|  Հյուսիսային Կորեա | 25.000 | 1000 |
|  Հարավային Կորեա | 1.898.763 | 36.749 |
|  Մոնղոլիա | 17.871 | 5.586 |

## Բնակչություն

Արևելյան Ասիայի բնակչության ընդհանուր թիվը 1.5 միլիարդից ավելի է, որը կազմում է երկրագնդի բնակչության մոտ 22%-ը։ Տարածաշրջանի բնակչությունը բազմազգ է։ Միայն Չինաստանում ապրում է ավելի քան 50 ժողովուրդ` չինացիներ, ույղուրներ, մանջուրներ, մյաոներ։

Տարածաշրջանում բնակչությունը խիստ անհավասարաչափ է տեղաբաշխված:Բնակչության խտությունը հատկապես մեծ է Ճապոնիայում և Կորեայի Հանրապետությունում։ Միջին մակարդակի վրա է Չինաստանը և փոքր Մոնղոլիան։ Ճապոնիայի քաղաքներում ապրում է երկիրի ամբողջ բնակչության 79%-ը իսկ Կորեայի Հանրապետությունում` 83%-ը։ Սակայն տարածաշրջանի խոշորագույն երկիր Չինաստանի քաղաքներում բնակվում է երկրի ամբողջ բնակչության կեսը։

| Պետություն | Պաշտոնական անվանումը | Հայրենի Անվանումը | Տարածքը կմ2 | Բնակչություն | Բնակ. խտությունը
մարդ կմ2 | Մայրաքաղաք |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Չինաստան | Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն | 中华人民共和国 | 9.640.011 | 1.373.000.000 | 138 | Պեկին |
|  Հոնկոնգ | Հոնկոնգի հատուկ վարչական շրջան | 香港特別行政區 | 1.104 | 7.298.600 | 6.390 | Հոնկոնգ |
|  Մակաո | Մակաոյի հատուկ վարչական շրջան | 澳門特別行政區 | 30 | 642.900 | 18.662 | Մակաո |
|  Ճապոնիա | Ճապոնիա | 日本国 | 377.930 | 126.890.000 | 337 | Տոկիո |
|  Թայվան | Չինաստանի Հանրապետություն (Թայվան) | 中華民國（台灣） | 36.188 | 23.468.748 | 639 | Թայբեյ |
|  Հյուսիսային Կորեա | Կորեայի ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետություն | 조선민주주의인민공화국 | 120.538 | 25.155.000 | 198 | Փհենյան |
|  Հարավային Կորեա | Կորեայի Հանրապետություն | 대한민국/大韓民國 | 100.210 | 51.482.816 | 500 | Սեուլ |
|  Մոնղոլիա | Մոնղոլիա | Монгол Улс | 1.564.100 | 3.041.648 | 2 | Ուլան Բատոր |

## Կրոն

| Կրոն | Գլխավոր գիրք | Տեաակը | Հետևորդները | Հիմնական էթնիկ խմբերը | Պետությունները |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Դաոիզմ | Դաո Դե Ցզին | Բազմաստվածություն | 303.320.000 | Խան, Զհուաներ, Հմոնգի, |  |
| Կոնֆուցիականություն | Lun յույ | Բազմաստվածություն | 6.300.000 | Խան, Չասոն, |  |
| Սինո-Բուդդայականություն | Ադամանդի Սուտրա | Չունեն Աստված | 250.000.000 | Խան, Չասոն, Մանչժուրներ |  |
| Տիբեթերեն Բուդդայականություն | անուտտարայոգա Տանտրա | Չունեն Աստված | 5.000.000 | Տիբեթցիներ,Մոնղոլներ,Մանչուներ |  |
| Շամանություն | Չկա | Պիրմիտիվ | 50.000 | Մոնղոլոներ, Տիբեթցիներ |  |
| Սինտոյական | Չկա | Պրիմիտիվ | 2.700.000 | Յամատո |  |
| Իսլամ | Ղուրան | Միաստվածություն | 24.690.000 | Ղրղզներ, Ղազախներ, Ույղուրների, Մոնղոլներ, Նայմաններ, Խան, Խուայցզու |  |

## Տոներ

| Տոն | Այլ անունը | Օրացույց | Օր | Գրիգորյան օրացույց | Գործողությունները | Կրոնական արարողությունները | Սնունդ | Պետություն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Չինական Նոր Տարի | Գարնանային փառատոն | Չինական | Առաջին ամսվա առաջին օրը | Հունվար 21- 20 փետրվար | Հրավառություն,Նախնիներին երկրապագել։ | Երկրպագել Աստվածներին | Ցզյաոցզի |  |
| Նոր Տարի | Յուանը Դեն | Գրիգորյան | Հունվարի 1 | Հունվարի 1 | Հրավառություն |  |  |  |
| Լապտերների փառատոն | Նրբագույն Յուան | Չինական | Առաջին ամիս օր 15 | Հունվարի 25- 2 Մարտ | Լապտերների ցուցահանդես և Դամբարարների մաքրում։ |  |  |  |
| Քինմինգ փառատոն | Գերեզմանի մաքրման օր | Արեգակնային | 15-րդ օրը մարտյան գիշերահավասարից հետո | Փետրվարի 4 - Մարտ 6 | Նախնիների պաշտում և դամբարանների մաքրում։ |  | Սառը կերակուր |  |
| Վիշապանավակների տոն | Դուանվու | Չինական | Հինգերորդ ամիս
օր 5  | Ապրիլի 4 - 6 | Կրել գունավոր գծեր և ավտոմեքենա չվարել։ | Երկրպագել տարբեր աստվածների |  |  |
| Ուրվականի փառատոն | Միջին Յուան | Չինական | Յոթերորդ ամիս
Օր 15 |  | Նախնիների պաշտում և դամբարանների մաքրում |  |  |  |
| Լուսնի տոն |  | Չինական | Ութերորդ ամիս
Օր 15 |  | Ընտանիքի վերամիավորում | Պաշտել աստվածուհի Լուսնին |  |  |
| Կրկնակի Իններորդ Փառատոն | Խորը ժխտում | Չինական | Իններորդ ամիս
Օր 15 |  | Բարձրանալ լեռներ | Երկրպագել տարբեր աստվածների |  |  |
| Յուան Ստորի փառատոն |  | Չինական | Տասերորդ ամիս
Օր 15 |  | Նախնիների պաշտում և դամբարանների մաքրում։ |  |  |  |
| Դեկ.23 փառատոն | Փոքր նոր տարի | Չինական | Տասերկուերորդ ամիս
Օր 23 |  | Տների մաքրում |  |  |  |
| Աշխատանքի միջազգային օր |  | Գրիգորյան | Մայիսի 1 | Մայիսի 1 |  |  |  |  |
| Կանանց միջազգային տոն |  | Գրիգորյան | Մարտի 8 | Մարտի 8 | Հոգ տանել կանանց մասին |  |  |  |

## Կլիման

Տարածաշրջանի արևելքում կլիման մուսսոնային է` ամառային առատ տեղումներով:Տեղումների տարեկան քանակը հարավ-արևելքում հասնում է 1000-2000մմ-ի, իսկ Ճապոնական ու մյուս կղզիներում 2000-3000մմ-ի։

## Գործակցություն

### Ազատ առևտրի համաձայնագրեր

| Համաձայնագրի անունը | Կողմերը | Որ առաջնորդի ժամանակ | Բնակցությունների սկսում | Ստորագրման ամսաթիվը | Մեկնարկը | Ընթացիկ կարգավիճակը |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Չինաստան-Հարավային Կորեա ՖՏԱ |  | Սի Ցզինպին,Փակ Կըն Հյե | Մայիս, 2012թ. | Հունիս 1,2015թ. | Դեկտեմբեր 30 2015թ. | Կատարում |
| Չինաստան-Ճապոնիա-Հարավային Կորեա ՖՏԱ |  | Սի Ցզինպին,Շինզո Աբե | Մարտ 26. 2013թ. | Ն/Փ | Ն/Փ | Բանակցություններ |
| Ճապոնիա-Մոնղոլիա ԵՊԱ |  | Շինզո Աբե,Ծախիագիին Ելբեգդորջ | - | Փոտրվար 10 2015թ. | - | Կատարում |
| Չինաստան- Մոնղոլիա ՖՏԱ |  | Սի Ցզինպին,Ծախիագիին Ելբեգդորջ | Ն/Փ | Ն/Փ | Ն/Փ | Պաշտոնապես առաջակվող |
| Մայր Ցամաք- Հոնկոնգ ՍԵՌԱ |  | Ջիանգ Զեմին,Տունգ Չէ-հվա | - | Հունիս 29. 2003թ. | - | Կատարում |
| Մայր Ցամաք- Մակաո ՍԵՌԱ |  | Ջիանգ Զեմին,Եդմունդ Հո | - | Հոկտեմբեր 18 2003թ. | - | Կատարում |
| Հոնկոնգ- Մակաո ՍԵՌԱ |  | Քերի Լամ,Ֆերնանդո Չուի | Հոկտեմբեր 9, 2015թ. | Ն/Փ | Ն/Փ | Բանակցությունների վարում |
| ՏՀՇՀ |  | Հու Ձինթաո,Մա Յինգ-ջեոու | Հունվար 26, 2010թ. | Հունիս 29 2010թ. | Օգոստոս 17 2010թ. | Կատարում |
| ԽՆՀԾԱ( ՏՀՇՀ-ի հիման վրա) |  | Սի Ցզինպին,Մա Յինգ-ջեոու | Մարտ, 2011թ. | Հունիս 21 2013թ. | Ն/Փ | Չեղյալ են հայտարարել |
| ԸՀՍՀ( ՏՀՇՀ-ի հիման վրա) |  | Հու Ձինթաո,Մա Յինգ-ջեոու | Փոտրվար 22, 2011թ. | Ն/Փ | Ն/Փ | Դադարեցվել է |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արևելյան Ասիա» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 32)։*  |