Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Իֆնիի պատերազմ

**Իֆնիի պատերազմ**՝(իսպ․**Guerra de Ifni**-Իֆնիի պատերազմ կամ **la Guerra Olvidada**-Մոռացված պատերազմ) մարտական գործողություններ 1957-1958 թվականներին Հյուսիս-արևմտյան աֆրիկյան տարածաշրջանում Մարոկկոյի և Իսպանիայի միջև Սիդի-Իֆնի նավահանգստային քաղաքի և հարակից տարածքների վերահսկողության համար։

## Պատճառները

1956 թվականին Ֆրանսիայից իր անկախությունը հռչակելուց հետո, Մարոկկոն սկսեց պահանջներ ներկայացնել հարևան իսպանական գաղութների նկատմամբ այդ թվում և Սիդի-Իֆնի նավահանգստի, պատճառաբանելով, որ այդ տարածքները Մարոկկոյի հետ կապված են պատմականորեն և աշխարհագրորեն, և որ բոլոր իսպանական տիրույթները, այդ թվում և Իսպանական Սահարան (Արևմտյան Սահարան) բացառապես մարոկկոյական հողեր են և ժամանակի ընթացքում գրավվել են գաղութարարների կողմից։ Իր հերթին գեներալ Ֆրանկոյի կառավարությունը ցանկություն չուներ զիջելու Մարրոկոյին իր համար այնքան կարևոր նավահանգիստ Սիդի-Իֆնին, որը Իսպանիան, որպես գաղութային տիրույթ ձեռք էր բերել մինչ Ֆրանսիացիների կողմից Մարոկկոյի գաղութացումը և պրոտեկտորատի ստեղծումը, իսկ 1912 թվականի Իսպանիայի և Ֆրանսիայի միջև Մարրոկոյի բաժանումից հետո Իսպանան կարողացել էր Իֆնիի շրջանը պահել իր ենթակայության ներքո։ Առաջացած խնդիրները Մարոկկոյի սուլթան Մոհամմեդ V-ը որոշեց լուծել ուժային ճանապարհով։

## Ընթացքը և ավարտը

Մարոկկոյի բանակային միավորումները և տեղի պարտիզանները 1957 թվականի նոյեմբերի 23-ին սկսեցին հարձակումները Իֆնիի շրջանի իսպանական ամրությունների ուղղությամբ և անկլավը վերցրեցին պաշարման մեջ։ Մարոկկոյի քսան հազարանոց զորամիավորումները միանգամից սկսեցին հարձակումները իսպանական կայազորի դիրքերի ուղղությամբ։ Իսպանացիները, այդ թվում և իսպանական արտաքին լեգիոնի հինգ ջոկատները,հաջողությամբ կարողացան պաշտպանվել երկու շաբաթ, բայց դանդաղորեն հետ քաշվեցին դեպի Իֆնիի շրջանի խորքերը։ Շրջապատված զորամասերին օգնություն ցույց տալու համար իսպանացիները որոշեցին օգտագործել պարաշուտադեսանտային միավորները։ Սակայն վատ եղանակը դժվարացրեց ավիացիայի գործունեությունը։ Մարոկացիները այս ամբողջ ընթացքում չհամարձակվեցին գրոհել Սիդի-Իֆնի քաղաքը, և բավարարվեցին միայն դիրքերի գրոհներով և դիվերսիոն գործողություններով։ Իֆնիի պատերազմի ընթացքում եղած ամենամասշտաբային պաշտպանական մարտերը՝ մղված իսպանական արտաքին լեգիոնի երկու ջոկատի կողմից, եղավ Էչերոյի պաշտպանությունը։ Մարտերի արդյունքում իսպանացիներին հաջողվեց հետ մղել մարոկացիների գրոհները, բայց և արտաքին լեգիոնը այդ ընթացքում կրել էր զգալի կորուստներ։ Պատերազմում իսպանացիներին հաջողվեց առավելությունը վերցնել իրենց ձեռքը, միայն ֆրանսիացիների հետ համատեղ ռազմական ուժ կիրառելու պայամանվորվածություն ձեռք բերելուց հետո։ 14 հազարանոց ֆրանս-իսպանական կորպուսը ավիացիայի մասշտաբային աջակցությամբ (150 ինքնաթիռներ) անցավ հակահարձակման 1958 թվականի փետրվարին։ Արդյունքում մարոկացիները դուրս մղվեցին կարևոր շրջաններից և Ռաբբաթը ստիպված եղավ նստել բանակցությունների սեղանին։ Իսպանիան Իֆնիի շրջանի տիրույթները պահպանեց մինչև 1969 թվականը։

## Գրականություն

José Ramón Diego Aguirre. La última guerra colonial de España. Ifni-Sahara (1957—1958). — Málaga, Editorial Algazara, 1994.

SANTAMARÍA, Ramiro. Ifni-Sahara, la guerra ignorada, Dyrsa, Madrid, 1984.

Сергеев, М. С. История Марокко. XX век / М. С. Сергеев. — Москва: Изд-во Ин-та востоковедения РАН, 2001.

Коновалов И. П. Африканские войны современности, Война Ифни.
# Ծխելու ֆետիշիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխող տղամարդ
**Ծխելու ֆետիշիզմ**, սեքսուալ ֆետիշ, որի գրգռիչ գործոնը ցանկալի օբյեկտի կողմից ծխախոտային ապրանքների, առավել հաճախ ծխախոտ ծխելն է։

2003 թվականին անցկացված հետազոտությունների համաձայն՝ ծխելու ֆետիշիզմը նախկինում երբեք գիտական հետազոտությունների առարկա չի եղել, սակայն այդ երևույթը հիշատակվել է մի քանի թերթերում։

## Պատճառներ

Ինչպես ցանկացած այլ սեքսուալ ֆետիշ, ծխելու ֆետիշը ձևավորվում է վաղ մանկության և պատանեկության ժամանակ։ Ամենայն հավանականությամբ, ծխելու ֆետիշիզմը ձևավորող մեխանիզմը ծխելու գործընթացի սեքսուալացումն է։ Այս մեխանիմզը գործարկելու պատճառների թվում կարող են լինել հետևյալ գործոնները․

* մանուկ ժամանակ գրավիչ ծխող անձի հետ փոխազդեցություն,
* մինչ 2000-ական թվականներն ավանդաբար ծխելը սեքսուալ ներկայացնող ԶԼՄ-ների և զանգվածային մշակույթի ազդեցություն (ֆիլմեր, նորաձևության ցուցադրություններ, երաժշտական տեսահոլովակներ),
* ծխողների մեծամասնության մարմնի լեզվի կանացիություն,
* ծխելու ընկալումը որպես տաբուի խախտման փաստ, որպես անկախության խորհրդանիշ,
* ծխողի կերպարի ընկալումը որպես համարձակ, իմպուլսիվ, ազատագրված անձի կերպար,
* սիգարների ծխելու կապը բավական հարուստ մարդու կերպարի հետ,
* սադոմազոխիզմ․ հաճույք ծխողի առողջությանը գիտակցաբար վնաս պատճառելոը գիտակցումից,
* հոգեսեռական զարգացման գործոններ, որոնք ծխելը կապում են Ֆրոյդի առաջ քաշած անհատական զարգացման օրալ և ֆալլուսային փուլերի հետ։

## Ախտորոշում

Ծխելու ֆետիշիզմի առկայության չափանիշներ կարող են լինել հետևյալ ախտանիշները․

* սեռական հետաքրքրություն, որը դրսևորվում է այլ մարդկանց ծխելու գործընթացը դիտելու ընթացքում,
* ծխողների մասնակցությամբ կրկնվող ինտենսիվ սեռական երևակայություններ,
* կրկնվող ինտենսիվ սեռական ցանկություններ ծխողների նկատմամբ։

## Բուժում

Որպես այդպիսին, ծխելու ֆետիշիզմը հիվանդություն չէ, այլ վերաբերում է ոչ սովորական սեռական պրակտիկաներին։ Շատ ծխողֆետիշիստներ, եթե ֆետիշիզմը չի խանգարում իրենց բնականոն կյանքին, չեն փնտրում որևէ բուժում, այլ գտնում են բավարարվելու ընդունելի ուղիներ։

## Ծանոթագրություններ
# Պերսի Ուիլյամս Բրիջմեն

| **Պերսի Ուիլյամս Բրիջմեն** անգլ.՝ Percy Williams Bridgman |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | ապրիլի 21, 1882(1882-04-21)[…] Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ |
| Մահացել է | օգոստոսի 20, 1961(1961-08-20)[…] (79 տարեկան) Ռանդոլֆ, Քոոս շրջան, Նյու Հեմփշիր, ԱՄՆ ինքնասպանություն |
| Գերեզման | Bridgman Cemetery |
| Քաղաքացիություն |  ԱՄՆ |
| Դավանանք | աթեիզմ |
| Մասնագիտություն | ֆիզիկոս և համալսարանի դասախոս |
| Հաստատություն(ներ) | Հարվարդի համալսարան |
| Գործունեության ոլորտ | ֆիզիկա |
| Անդամակցություն | Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա և Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերություն |
| Ալմա մատեր | Հարվարդի համալսարան և Newton North High School? |
| Տիրապետում է լեզուներին | անգլերեն |
| Գիտական ղեկավար | Ուոլես Սեբին |
| Եղել է գիտական ղեկավար | Էդվին Քեմբլ և Ջոն Սլեյտեր |
| Հայտնի աշակերտներ | Ռոբերտ Օպենհեյմեր |
| Պարգևներ | Ռամֆորդի մրցանակ Գաթրիի լեկցիա Գիբսի լեկցիա Էլիոտ Կրեսոնի մեդալ Կոմստոկի պարգև  Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ Բեյքերյան լեկցիա Փարիզի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Bingham Medal? և Բեյկերյան մեդալ |
| Ամուսին(ներ) | Olive Ware? |
|  Percy Bridgman Վիքիպահեստում |

**Պերսի Ուիլյամս Բրիջմեն** (անգլ.՝ Percy Williams Bridgman, ապրիլի 21, 1882(1882-04-21)[…], Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ - օգոստոսի 20, 1961(1961-08-20)[…], Ռանդոլֆ, Քոոս շրջան, Նյու Հեմփշիր, ԱՄՆ), ամերիկացի ֆիզիկոս, փիլիսոփա։ Նոբելյան մրցանակակիր բարձր ճնշումների ֆիզիկայի գծով աշխատանքների համար (1946)։

## Կենսագրություն

Նախնական կրթությունն ստացել է Նյուտոն քաղաքի հանրային դպրոցում։ 1900-1904 թվականներին ուսանել է Հարվարդի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետում, 1908 թվականից՝ ֆիզիկայի դոկտոր։ 1910 թվականին դասավանդել է նույն համալսարանում, 1919 թվականից՝ դոցենտ, 1926 թվականից՝ մաթեմատիկայի և բնական փիլիսոփայության պրոֆեսոր։ 1950 թվականից Higgins համալսարանի պրոֆեսոր։

Ինքնասպանություն է գործել երկար ժամանակ քաղցկեղով տառապելուց հետո։

## Գործունեություն

1905 թվականից մինչև իր կարիերայի ավարտը ուսումնասիրել է նյութերի և դրանց թերմադինամիկական վարքի վրա բարձր ճնշումների հետևանքները։ Նա իրականացրել է լայնածավալ ուսումնասիրություններ նյութի հատկությունների հարցում մինչև 100.000 մթնոլորտային ճնշման ներքո։ Մշակել է արտահոսքը վերացնող փաթեթավորման մեթոդ, այնուհետև առաջ է քաշել ճնշման անոթներում աջակցման տարբեր մեթոդներ։

Փիլիսոփայության մեջ Բրիջմենը օպերացիոնալիզմ կոչված սուբյեկտիվ իդեալիստական հոսանքի հիմնադիրն է։ Բրիջմենի փիլիսոփայական հայացքները շարադրված են «Ժամանակակից ֆիզիկայի տրամաբանություն» (1927), «Ֆիզիկակական տեսության բնույթը» (1936), «Մետաղներում էլեկտրական երևույթների թերմոդինամիկա» (1934), «Խելացի անհատը և հասարակությունը» (1938), «Թերմոդինամիկայի բնույթը (1941)։

## Մրցանակներ

* Ռումֆորդ մրցանակ (1917)
* Elliott Cresson մեդալ (1932)
* Կոմսթոք մրցանակ ֆիզիկայից (1933)
* Նոբելյան մրցանակ (1946)
* Fellow of the Royal Society (1949)
* Բինհամ մեդալ (1951)

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պերսի Ուիլյամս Բրիջմեն» հոդվածին։ |
# Հան դինաստիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

'|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |   |

 |

Հան դինաստիայի պետությունը մ.թ.ա. 87 թ-ին։
**Հան դինաստիա** (մ.թ.ա. 206 – մ.թ. 220)՝ չինական կայսերական երկրորդ դինաստիան էր, որ հաջորդեց Ցին դինաստիային (մ.թ.ա. 221–մ.թ.ա. 207) և նախորդեց Երեք Թագավորություններին (220–280 թթ.)։ Հան դինաստիայի պատմությունը բաժանվում է երկու շրջանների. Արևմտյան Հան (Ավագ, մ.թ.ա. 206– մ.թ. 25-9) և Արևելյան կամ Ուշ Հան (Կրտսեր, 25–220)։ Դինաստիան հիմնադրվել է ապստամբների առաջնորդի՝ Լիու Բանի կողմից, ով վարել է հողային տիրույթներն իր ազգականներին և կողմնակիցներին շնորհելու քաղաքականություն, որը և նախապատրաստել է երկրի պառակտումը։ Առաջացած բաժնեկալվածներում տիրել են սեփական զորք, ֆինանսներ, վարչություն ունեցող անկախ արքայիկներ, որոնք դարձել են կայսերական իշխանությանը հակադրվող ուժ։ Կենտրոնական իշխանությունն ամրապնդվել է Ցզին Դիի (մ. թ. ա. 156-141 թվականներ) և հատկապես Ու Դիի օրոք (մ. թ. ա. 140-87 թվականներ)։ Ու Դիի ժամանակ պաշտոնական գաղափարախոսություն է դարձել կոնֆուցիականությունը։ Հան դինաստիայի զավթողական պատերազմների հետևանքով կայսրության սահմանները հարավում հասել են մինչև ժամանակակից Վիետնամի տարածքը, հյուսիսում՝ Գոբի անապատը, արևելքում՝ ծով։ Առևտրական և մշակութային կապեր են հաստատվել Միջին Ասիայի և Հնդկաստանի հետ։ Արևմտյան Հանը կործանվել է «Կարմրահոների» և «Կանաչ անտառների բնակիչների» ապստամբության հետևանքով։ Արևելյան Հանը թուլացել է 184-204 թվականների ժողովուրդների ապստամբության («Դեղին գլխակապերի» ապստամբություն) և վերջնականապես ոչնչացել ռազմաֆեոդալական խմբավորումների պայքարի հետևանքով։ Վերջին կայսր Լյու Սեն (Սյանդի, 189-220 թվականներ) դարձել է զորավար Ցաո Ցաոյի դրածոն, ապա գահընկեց արվել վերջինիս որդի Ցաո Պեից։ Չորս դար տևած Հան դինաստիայի կառավարման ժամանակաշրջանը համարվում է Չինաստանի «ոսկե դարը»։ Ներկայումս չինացիների մեծ մասն իրենց անվանում է «Հանյան մարդիկ»։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հան դինաստիա» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 216)։*  |
# L (լատինական)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Լատինական այբուբեն** |
| --- |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |
| Ավելացրած և վարկածային նշաններ |
| À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ |
| Ā | Ă | Ȃ | Ą | Ȧ | Ả | Ɐ |
| Ɑ | Ɓ | Ƀ | Ç | Ć | Ĉ | Ċ |
| Č | Ȼ | Ƈ | Ð,ð | Ď,ď | Đ,đ | Ɗ |
| ᶑ | È | É | Ê | Ë | Ē | Ė |
| Ę | Ě | Ɇ | Ə | Ƒ | Ĝ | Ğ |
| Ġ | Ģ | Ǧ | Ǥ | Ɠ | Ƣ | Ĥ |
| Ħ | Ì | Í | Î | Ï | Ī | Į |
| İ,i | I,ı | Ĳ | Ĵ | Ɉ | Ķ | Ḱ |
| Ǩ | Ƙ | Ⱪ | Ĺ | Ļ | Ľ | Ŀ |
| Ł | Ɱ | Ñ | Ń | Ņ | Ň | N̈ |
| Ɲ | Ƞ | Ŋ | Ò | Ó | Ô | Õ |
| Ö | Ø | Ő | Œ | Ơ | Ᵽ | Ƥ |
| P̃ | Ɋ | ʠ | Ŕ | Ř | Ɍ | Ɽ |
| ß | ſ | Ś | Ŝ | Ş | Š | Þ |
| Ţ | Ť | Ŧ | Ⱦ | Ƭ | Ʈ | ẗ |
| Ù | Ú | Û | Ü | Ū | Ŭ | Ů |
| Ű | Ų | Ư | Ʉ | Ʋ | Ŵ | Ⱳ |
| Ẋ | Ý | Ŷ | Ÿ | Ɏ | Ƴ | Ź |
| Ẑ | Ẕ | Ż | Ž | Ƶ | Ȥ | Ⱬ |

**L**` լատինական այբուբենի 12-րդ տառն է։

Ձևով նման է հայկական Լ տառին

## Անգլերենում

Անգլերենում կրում է [էլ] անունը։

### Հապավումներում

* LG` էլ ջի (հարավկորեական կենցաղային էլեկտրոնիկայի ընկերություն)
* JL՝ Ջեյ Լո (Ջենիֆեր Լոփեսի բեմական անունը)

## Կիրառությունը

* ֆունտի նշան՝ £

## Ներկայացման տարբերակներ

### Ձայնային

* Միջազգային՝ **Lima** [լիմա]
* Մորզեի այբուբենում  **·−··**

### Տեսողական

* Ծովային՝
* Սեմաֆորային՝
* Բրայլի գրեր`

|  |
| --- |
|  |
| Dots 123 |

* Ժեստերի լեզվով`

## Նման տառեր և նշաններ

|  |  |
| --- | --- |
| **Լ լ** | մեսրոպյան "լիւն" |
| **Ł ł** | լեհական այբուբեն |
| **Ll** | իսպանական այբուբեն |
|  | հունական "լամբդա" |
| **Л л** | կյուրեղյան "էլ" |
| **ל** | եբրայական "լամեդ" |

## Տե'ս նաև`

* A B C D F G H I J K M N O P Q R S T U V W Y Z

## Ծանոթագրություններ
# Բայի սեռ

*Բայի սեռի*, բայի քերականական կարգ, որ ցույց է տալիս քերականական ենթակայի ու խնդրի, տրամաբանական սուբյեկտի ու օբյեկտի փոխհարաբերությունը, որն իր դրսևորումն է գտնում բայաձևի մեջ։

Հնարավոր է երեք դեպք՝

* Ենթական անմիջականորեն ազդում է որևէ առարկայի վրա - ներգործական սեռ, օրինակ՝ *Նա քթի մուրը սրբեց և հիշեց Վանքեր գյուղը, վանքի աղբյուրը, երեկոն այգեմիջյան ճանապարհին և իրեն` դույլերով:* (Հրանտ Մաթևոսյան)
* Ենթական ինքն իր վրա կրում է մեկ ուրիշի կատարած գործողությունը - կրավորական սեռ, օրինակ՝ *Բոլորը հավասար են և հավասար կերպով են պատժվում, երբ խոչընդոտ են դառնում մի մեծ ձեռնարկության իրագործմանը:* (Րաֆֆի)
* Ենթական չի ներգործում այլ առարկայի վրա և չի կրում մեկ այլ առարկայի գործողությունը - չեզոք սեռ, օրինակ՝ *Հոր մահվանից հետո յուր իշխանուհի մոր հետ միասին ապրում էր արքունիքում:* (Մուրացան)։ Չեզոք սեռի մի տեսակը՝ անդրադարձ սեռը, ցույց է տալիս, որ ենթական կրում է իր կատարած գործողությունը։

Հնդեվրոպական նախալեզվում բայն ուներ երկու սեռ՝ ներգործական և հասարակ։ Ուղիղ ձևով բայն ըստ սեռի չի տարբերվել, սակայն տարբեր սեռի բայեր խոնարհվում էին տարբեր կերպ։

Հայ քերականագիտության մեջ գործածվել են *տրամադրություն* և *սեռ* տերմինները, որոնցից առաջինը հունարեն *διάθεσις* բառի թարգմանությունն է, որ գործածվել է 5-րդ դարում Դինոնիսիոս Թրակացու «Արուեստ քերականութեան» աշխատության թարգմանության շնորհիվ, իսկ երկրորդը լատիներեն *genus* բառի թարգմանությունն է, որ գործածության մեջ է մտել ավելի ուշ՝ լատինաբանության շրջանում։

## Ծանոթագրություններ
# Գուգոլ

**Գուգոլ** (անգլ.՝ googol), թիվ, որը տասական համակարգում պատկերվում է 1 թվանշանից հետո 100 զրոներով՝

10100 = 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
## Պատմություն

1938 թվականին ամերիկացի մաթեմատիկոս Էդվարդ Կասները (1878-1955) զբոսնում էր իր երկու զարմիկների հետ։ Նրանք խոսում էին մեծ թվերից։ Երբ նրանք սկսեցին խոսել 100 զրոներով թվի մասին, Կասները ասաց, որ այն անվանում չունի։ Զարմիկներից մեկը, իննամյա Միլթոն Սիրոտտան, առաջարկեց այդ թիվն անվանել «գուգոլ». 1940 թվականին Էդվարդ Կասները Ջեյսոն Նյումանի հետ համատեղ հրատարակված «Նոր անունները մաթեմատիկայում» («New Names in Mathematics») գրքում գրում է այդ թվի մասին՝ անվանելով այն «գուգոլ»։

## Գուգոլը որպես թիվ

Գուգոլը, 10-ի բոլոր աստիճանների նման, ունի երկու պարզ բաժանարար՝ 2-ն ու 5-ը։ Ամբողջ բաժանարարների ընդհանուր քանակն անցնում է 10 000-ի սահմանը։-ի։

Երկուական համակարգում գուգոլը կազմված է 333 բիթից, որոնցից վերջին 100-ը զրոներ են։

16-ական համակարգում գուգոլը կազմված է 84 թվանշաններից, որոնցից վերջին 25-ը զրոներ են։

Գուգոլը կարելի է գնահատել որպես 70-ի ֆակտորիալ, որն ընդամենը 20%-ով է գերազանցում գուգոլը։

## Հետաքրքիր փաստեր

* Google ընկերության անվանումը ծագել է «գուգոլ» (googol) բառի աղավաղումից։
* Գուգոլը ավելի շատ է, քան տիեզերքի՝ մեզ հայտնի հատվածի բոլոր մասնիկները միասին վերցրած, որոնց թիվը, տարբեր հաշվարկներով, տատանվում է 1079-ից 1081-ի սահմաններում։

## Ծանոթագրություններ
# Ուրանոս

| Ուրանոս  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | հին հունական առաջին աստվածներ և sky deity? |
| Դիցաբանություն | Հունական դիցաբանություն և հին հունական դիցաբանություն |
| Սեռ | արական |
| Երևի համընկնում է | Caelus? |
| Հայր | Քաոս, Եթեր և Օփիոն |
| Մայր | Հեմերա և Գեա |
| Քույր/Եղբայր | Ourea? և Պոնտոս |
| Ամուսին | Գեա |
| Զավակներ | Աֆրոդիտե, Brontes?, Steropes?, Eurymedon?, Alcyoneus?, Alpos?, Enceladus?, Eurytos?, Gration?, Hippolytos?, Mimas?, Pallas?, Peloreus?, Polybotes?, Porphyrion?, Anax?, Damysos?, Clytius?, Ephialtes?, Hoplodamus?, Melia?, Otus?, Բրիարեոս, Cottus?, Gyges?, Օվկիանոս, Կեոս, Կրիոս, Հիպերիոն, Հապետոս, Կրոնոս, Փեբե, Մնեմոսինե, Հռեա, Թեմիս, Տեթիս, Թեյա, Ալեկտո, Մեգերա, Arges?, Տիսիփոնե, Astraios?, Տելքիներ, Lyssa?, Abseus?, Syceus?, Դիոնե, Adanus?, Aristaeus?, Glauce?, Էգեոն, Էտնա, Athos?, Վասիլեա, Euonymus?, Heimarmene?, տիտաններ, Կիկլոպներ, Հեկատոնքեյրներ և էրինիաներ |
| Ասպարեզ | երկինք |
| Կապված կերպարներ | Գեա, Կրոնոս, Հռեա |
|  Uranus (mythology) Վիքիպահեստում |

**Ուրանոս** (հին հունարեն՝ Οὐρανός
 - երկինք), Հունական դիցաբանության աստվածներից, մարմնավորում է երկինքը։ Գեայի ամուսինն է։ Գեան և Ուրանոսն ունեցան 6 դուստր, 6 որդի, որոնց ասում են տիտաններ։

Ըստ դիցաբանության՝ Գեան՝ Երկիրը, ծնունդ է տալիս Երկնքին՝ Ուրանոսին, և Երկինքը տարածվում է Երկրի վրա։ Դեպի Ուրանոսն են խոյանում Գեայի ծնած բարձրագագաթ լեռները։ Գեան ծնունդ է տալիս նաև ծովերին. նրանք հայր չունեն։

Ուրանոսը տիրակալ է դառնում աշխարհին։ Նա կնության առավ Գեային։ Նրանցից ծնվեցին լեռները, Պոնտոս ծովը, ինչպես նաև նիմփերը, տիտանները, կիկլոպները և հարյուրձեռքանի հսկա հեկատոնքեիրները։ Ուրանոսն ատում էր սարսափելի տեսքով իր երեխաներին և նրանց թաքցրեց իրենց մոր որովայնում։

Նրանց որդին՝ տիտան Օվկիանոսը և Թետիսը լույս աշխարհ բերին բոլոր գետերը։ Տիտան Հիպերիոնն ու Թեան աշխարհ բերեցին Արևը՝ Հելիոսը, Լուսինը՝ Սելենեն և բոսորագույն արշալույսը՝ Էոսը (Ավրորա)։

## Աղբյուրներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ուրանոս» հոդվածին։ |
# Ֆունիկուլյոր

ֆունիկուլյոր Շվեյցարիայում
**Ֆունիկուլյոր** (ֆրանսերեն՝ funiculaire, լատիներեն՝ funiculus - պարան, ճոպան), ճոպանաքարշով ռելսուղի, որը նախատեսված է կտրուկ վերելքով ուղևորների և բեռների փոխադրման համար։

Կիրառվում է քաղաքներում, առողջարանային կենտրոններում, ինչպես նաև լեռնային շրջաններում, արդյունաբերական ձեռնարկություններում։ Ֆունիկուլյորը կարող է լինել մեկ կամ երկու վագոններով (առավել տարածված)։ Ռելսուղին միալար է, մեջտեղում՝ ուղեբաժանքով։ Անվտանգության համար վագոնները հանդերձվում են արգելակման վթարային հարմարանքներով, ինչպես նաև ազդանշանման, կապի և բլոկավորման միջոցներով։ Ֆունիկուլյորի թողունակությունը չի անցնում ժամում 600 մարդուց։

Ֆունիկուլյորը՝ որպես ուղևորային տրանսպորտ, առաջին անգամ օգտագործվել է Իտալիայում և Ավստրիայում։ ԽՍՀՄ-ում ֆունիկուլյորներ են եղել Կիևում, Թբիլիսիում, Բաքվում, Սոչիում, Կաունասում, Վլադիվոստոկում։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ֆունիկուլյոր** կատեգորիայում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
# Ուղեծրի թեքում

A — Մարմին
B — Կենտրոնական մարմին
C — Հաշվարկի հարթություն
D — Ուղեծրի հարթություն
*i* — Թեքում
**Ուղեծրի թեքում** (**թեքում**, **ուղեծրի թեքվածություն**), երկնային մարմնի ուղեծրի հարթության և հաշվարկի հարթության (բազային հարթության) միջև ընկած անկյունն է։

Սովորաբար նշանակվում է i (անգլ.՝ inclination բառից)։ Թեքումը չափվում է աստիճաններով։

Եթե WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 °, ապա երկնային մարմնի շարժումը անվանում են **ուղիղ**
Եթե WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ° WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 °, ապա երկնային մարմնի շարժումը անվանում են **հակադարձ Արեգակնային համակարգում սովորաբար հաշվարկի հարթություն են ընդունում Երկրի ուղեծրի հարթությունը (խավարածրի հարթություն)։ Մյուս մոլորակների և Լուսնի ուղեծրերը շեղվում են Երկրի ուղեծրից միայն մի քանի աստիճանով։
* Երկրի արհեստական արբանյակների համար հաշվարկի հարթություն է ընդունվում Երկրի հասարակածի հարթությունը։
* Արեգակնային համակարգի այլ մոլորակների արբանյակների համար սովորաբար հաշվարկի հարթություն է ընդունվում համապատասխան մոլորակի հասարակածի հարթությունը։
* Էկզոմոլորակների և կրկնակի աստղերի համար հաշվարկի հարթություն է ընդունվում նկարի հարթությունը։
# Առաջին ֆրանսիական կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Empire français
Premier Empire
 Առաջին Ֆրանսիական Կայսրություն**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **←←←←←**  | **1804թ մայիսի 18 - 1814 ապրիլի 6 - 1815թ մարտի 20 - հուլիսի 7** |  **→→→→→→→→→→** |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **Նշանաբան՝** « Liberté, Égalité, Fraternité » - ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն « Honneur et Patrie » պատիվ և հայրենիք « Tout pour l'Empire » ամենինչ կայսրության համար |
| **Քարտեզ** |
|  *(Կայսրությունն իր գագաթնակետին՝1812 թ-ին։ Մանուշակագույն գույն՝Ֆրանսիա, կապույտ՝ Ֆրանսիայից կախյալ երկրներ, կարմիր գծով նշված է Ֆրանսիայի ազդեցության ոլորտները։*) |
| **Քարտեզ2** |
|  *(Ֆրանսիան 1812 թվականին*) |
| **Ընդհանուր տեղեկանք** |
| **Մայրաքաղաք** | Փարիզ |
| **Մակերես** | 860.000 կմ² (1812թ) |
| **Լեզու** | Ֆրանսերեն |
| **Ազգություն** | Գերազանցապես ֆրանսիացիներ |
| **Կրոն** | Կաթոլիկություն |
| **Հիմն** | Veillons au salut de l'Empire Chant du départ Marche consulaire |
| **Արժույթ** | ֆրանսիական ֆրանկ |
| **Իշխանություն** |
| **Պետական կարգ** | Բացարձակ միապետություն |
| **Դինաստիա** | Բոնապարտներ |
| **Պետության գլուխ** | Կայսր |
| **Պատմություն** |
|  - 1804թ մայիսի 18  | Նապոլեոնը հռչակվում է Ֆրանսիացիների կայսր։ Կայսրության հիմնադրումը |
|  - 1804թ դեկտեմբերի 2  | Նապոլեոնի թագադրումը Փարիզի Աստվածամոր տաճարում |
|  - 1805թ դեկտեմբերի 2 - 4  | Աուստեռլիցի ճակատամարտ, ռուս-ավստրիական զորքերի ջախջախումը, Ավստրիական արշավանքի վերջը |
|  - 1806-1807թթ  | Պրուսական արշավանք, Յենայի և Ֆրիդլանդի ճակատամարտ։ Տիլզիտի համաձայնագիր |
|  - 1812-13թթ  | Պարտություն Ռուսաստանում և Իսպանիայում |
|  - 1815թ մարտի 1 - հուլիսի 7  | «100 օր» :Բելգիական արշավանք. պարտություն Վաթերլոյում։ Կայսրության լուծարումը :Նապոլեոնի երկրորդ աքսորումը ՝այս անգամ Սբ. Հեղինե կղզի։ |

**Առաջին կայսրություն**, (ֆրանսերեն՝ *Le Premier Empire*) Նապոլեոն 1-ինի կայսրությունը Ֆրանսիայում 1804–1814 թվականների և 1815 թվականի մարտ-հունիս ամիսներին։ Ինչպես և Կոնսուլությունը, Առաջին կայսրությունը ռազմական վարչակարգ էր, որը վերացրեց ֆրանսիական բուրժուական հեղափոխության դեմոկրատական նվաճումները, բայց ամրապնդեց նրա ստեղծած բուրժուական կարգերը։

## Տես նաև

* Ֆրանսիայի պատմություն

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Առաջին ֆրանսիական կայսրություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 526)։*  |
# 1801

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1797 · 1798 · 1799 · 1800 —  **1801**  — 1802 · 1803 · 1804 · 1805
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1780‑ականներ · 1790‑ականներ — **1800‑ականներ** — 1810‑ականներ · 1820‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 18-րդ դար — **19-րդ դար** — 20-րդ դար
 |

**1801 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է հինգշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 1801 թվականն է,
XIX դարի 1-րդ տարին։

**1801 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1801 *MDCCCI* |
| Հուլյան օրացույց | 1800—1801 (հունվարի 13 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7309—7310 (սեպտեմբերի 13-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2553—2554 (մայիսի 3-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4293—4294 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՄՂԳ—ՏՄՂԴ* |
| Հրեական օրացույց  | 5561—5562
ה'תקס"א — ה'תקס"ב |
| Իսլամական օրացույց | 1215—1216 |
| Չինական օրացույց | 4497—4498 庚申 — 辛酉 սպիտակ կապիկ — սպիտակ աքաղաղ |
| Եթովպական օրացույց | 1793—1794 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1857—1858 |
| - *Շակա սամվատ* | 1723—1724 |
| - *Կալի յուգա* | 4902—4903 |
| Իրանական օրացույց | 1179—1180 |
| Բուդդայական օրացույց | 2344 |

## Իրադարձություններ

* Հունվարի 1 - Իռլանդիան և Մեծ Բրիտանիան միավորվեցին, ստեղծելով Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն։

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
# Խորեոգրաֆիա

**Խորեոգրաֆիա** (< հուն. χορεία — պար, կաքավ և ... գրաֆիա), առաջին իմաստով պարի գրառումը պայմանական նշաններով (տես Կաքավագրություն)։

Խորեոգրաֆիան մեկ այլ իմաստով պարեր և պարային (բալետային) ներկայացումներ ստեղծելու արվեստ է՝ պարարվեստ։ Այս նշանակությամբ «խորեոգրաֆիա» տերմինը կիրառվում է XIX դարի կեսից և նույն պատճառով բալետմայստեր տերմինի փոխարեն երբեմն օգտագործում են խորեոգրաֆ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 89)։*  |