Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Յունիկոդ

Յունիկոդի լոգոն
**Յունիկոդ**, տեղեկատվության փոխանակման նպատակով նշանների կոդավորման բազմաբայթ ստանդարտ, որը ներառում է աշխարհի գրեթե բոլոր գիր ունեցող լեզուների սեպագրերը, հիերոգլիֆները, տառերն ու կետադրական նշանները, ազգային խորհրդանիշերը, բազմաթիվ այլ համընդահանուր և մասնավոր օգտագործման նշաններ։

Այն ստեղծվեց փոխարինելու նախկինում օգտագործվող 8-բիթով (մեկ բայթ՝ 256 նիշ) այլագրվող համակարգերին, որոնց միջոցով արդեն հնարավոր չէր, նույնիսկ մի լեզվի շրջանակում, ապահովել տեղեկատվության լիարժեք փոխանակումը։ Այսօր իրականացվել և համատարած կիրառվում են Յունիկոդի UTF-8 ստանդարտով գործող գրանշանների մինչև 21-բիթով (2097152 նիշ) այլագրման համակարգերը։

Յունիկոդ ստանդարտը առաջարկել է 1991 թվականին «Յունիկոդի Կոնսորցիում» կազմակերպությունը։ Այդ ստանդարտի օգտագործումը թույլ է տալիս կոդավորել տարբեր գրերի բազմաթիվ նշաններ։ Յունիկոդ ստանդարտով գրված փաստաթղթերում կարող են լինել չինական հիերոգլիֆները, մաթեմատիկական նշանները, հայկական, հունական, վրացական, լատինական և կիրիլական այբուբենի տառերը, ընդ որում լրացուցիչ կոդային էջերը այլևս անհրաժեշտ չեն։

### Հայերենի գրանշանները Յունիկոդում

|  |
| --- |
| Հայերենի տառեր և կետադրական նշաններ Յունիկոդում |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+053x |  | Ա | Բ | Գ | Դ | Ե | Զ | Է | Ը | Թ | Ժ | Ի | Լ | Խ | Ծ | Կ |
| U+054x | Հ | Ձ | Ղ | Ճ | Մ | Յ | Ն | Շ | Ո | Չ | Պ | Ջ | Ռ | Ս | Վ | Տ |
| U+055x | Ր | Ց | Ւ | Փ | Ք | Օ | Ֆ |  |  | ՙ | ՚ | ՛ | ՜ | ՝ | ՞ | ՟ |
| U+056x | ՠ | ա | բ | գ | դ | ե | զ | է | ը | թ | ժ | ի | լ | խ | ծ | կ |
| U+057x | հ | ձ | ղ | ճ | մ | յ | ն | շ | ո | չ | պ | ջ | ռ | ս | վ | տ |
| U+058x | ր | ց | ւ | փ | ք | օ | ֆ | և | ֈ | ։ | ֊ |  |  | ֍ | ֎ | ֏ |
| U+201x | ‐ |  |  |  |  | ― |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| U+202x |  |  |  |  | ․ |  | … |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Հայերենի կրճատագրեր Յունիկոդում |
| U+FB1x |  |  |  | ﬓ | ﬔ | ﬕ | ﬖ | ﬗ |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Էմոջի |
| U+1F1E6 U+1F1F2 | 🇦🇲 |

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Յունիկոդի պաշտոնական կայք
* Յունիկոդ ստանդարտը Հայերենի այբուբենի և կետադրական նշանների համար
* Յունիկոդի աղյուսակը հայերենի գրանշանների համար (միջակետը գտնվում է այլ աղյուսակում՝ U+2024)
# Միջազգային հնչյունական այբուբեն

**Միջազգային հնչյունական այբուբենը** (անգլ.՝ International Phonetic Alphabet IPA, ֆրանսերեն՝ Alphabet Phonétique International, API) գրանշանների հնչյունային համակարգ է՝ տառադարձությունների գրառության համար, ստեղծված լեզվաբանների կողմից։ Այն նախատեսված է ստանդարտ, ճշգրիտ և միանշանակ ձևով աշխարհի բոլոր լեզուների հնչյունների գրառության համար։

|  | Էկզոլաբիալ | Բիլաբիալ | Էնդոլաբիալ | Ատամնաշերտային | Լաբիոդենտալ | Լաբիալվեոլյար | Լինգվոլաբիալ | Լաբիոլինգվալ | ատամնաբուժական | Ինտերդենտալ | Ալվեոլային | Հետալվեոլային | Հետադարձ ֆլեքս | Քաղցրավենիքային | Փակել քթային ալվեոլյարը | Ալվեոլո-քմային | Քաղցկեղային | Հետքմային | Վելար | Հետ-Վելար | Ուվուլյար | Ֆարինգեալ | Էպիգլոտալ | Կոկորդ | հետ-գլոտալ | Վելոֆարինգեալ | Բիդենտալ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Դենեսալ | m̥͊˖ | m̟͊ | m̥͊ | m͊ |
| նեսալ |  |  |
| նեռյալ |  |  |
| նախաքթային |
| խցանող |
| սիբիլանտ աֆրիկատ |
| ոչ սիբիլանտ աֆրիկատ |
| կողային սիսիլանտ աֆրիկատ |
| կողային ոչ սիբիլանտային աֆրիկատ |
| սիլիբանտային շփական |
| ոչ սիլիբիլանտ շփական |
| կողմնային սիլիբիլանտ շփական |
| կողմնային ոչ սիլիբիլանտ շփական |
| սիլիբանտ մոտավոր |
| ոչ սիլիբանտ մոտավոր |
| կողմնային սիլիբիլանտ մոտավոր |
| կողմնային ոչ սիլիբյանտ մոտավոր |
| քթի թակոց |
| քթի շփական թակոց |
| քթի կողմնային շփական թակոց |
| թակել |
| շփման թակոց |
| կողային թակոց |
| քթի տրտմություն |
| քթի շփական տրիլլինգ |
| քթի կողմնային տրիլլինգ |
| քթի կողմնային շփական տրիլ |
| տրիլլ |
| շփման տրիլ |
| կողային տրիլ |
| կողմնային շփման տրիլ |

## Արտաքին Հղումներ

* Միջազգային Հնչյունական Կազմակերպության պաշտոնական կայք Արխիվացված 2004-06-02 Wayback Machine
# Հիրագանա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Հիրագանա** (ճապոներեն` 平仮名) — ճապոներենի վանկային այբուբեն։ Ճապոներենի գրության ձևերից մեկն է` կատականայի, կանձիի, արաբական թվերի և ռոմաձիի շարքում։ Հիրագանան և կատականան միասին կազմում են կանա համակարգը, որի մի նիշը համապատասխանում է մի վանկի։ Կանայի նիշերը կարող են հաղորդել ձայնավոր հնչյուն (օրինակ՝ ա, あ), զուգորդվել բաղաձայնի հետ, որը նախորդում է ձայնավորին (օրինակ՝ տա, た) կամ ռնգային ձայնորդ ն-ի հետ, որը կապված համատեքստից կարող է հնչել ինչպես ն, մ, անգլերեն ng կամ ինչպես ֆրանսերեն ռնգային բաղաձայները։

|  |  |
| --- | --- |
| ձայնավորներ | 拗音 Յօոն |
| あ *ա* | い *ի* | う *ու* | え *է* | お *օ* | ゃ **յա** | ゅ **յու** | ょ **յո** |
|  |
| か *կա* | き *կի* | く *կու* | け *կէ* | こ *կօ* | きゃ *կյա* | きゅ *կյու* | きょ *կյո* |
| さ *սա* | し *սի* | す *սու* | せ *սէ* | そ *սօ* | しゃ *սյա* | しゅ *սյու* | しょ *սյո* |
| た *տա* | ち *տի* | つ *ցու* | て *տէ* | と *տօ* | ちゃ *տյա* | ちゅ *տյու* | ちょ *տյո* |
| な *նա* | に *նի* | ぬ *նու* | ね *նէ* | の *նօ* | にゃ *նյա* | にゅ *նյու* | にょ *նյո* |
| は *հա* | ひ *հի* | ふ *ֆու* | へ *հէ* | ほ *հօ* | ひゃ *հյա* | ひゅ *հյու* | ひょ *հյո* |
| ま *մա* | み *մի* | む *մու* | め *մէ* | も *մօ* | みゃ *մյա* | みゅ *մյու* | みょ *մյո* |
| や *յա* |  | ゆ *յու* |  | よ *յո* |  |
| ら *րա* | り *րի* | る *րու* | れ *րէ* | ろ *րօ* | りゃ *րյա* | りゅ *րյու* | りょ *րյո* |
| わ *վա* | ゐ *վի* |  | ゑ *վէ* | を *օ* |  |
|  | ん *н* |  |
|  |
| が *գա* | ぎ *գի* | ぐ *գու* | げ *գէ* | ご *գօ* | ぎゃ *գյա* | ぎゅ *գյու* | ぎょ *գյո* |
| ざ *ձա* | じ *ձի* | ず *ձու* | ぜ *ձէ* | ぞ *ձօ* | じゃ *ձյա* | じゅ *ձյու* | じょ *ձյո* |
| だ *դա* | ぢ *(ձի)* | づ *(ձու)* | で *դէ* | ど *դօ* | ぢゃ *(ձյա)* | ぢゅ *(ձյու)* | ぢょ *(ձյո)* |
| ば *բա* | び *բի* | ぶ *բու* | べ *բէ* | ぼ *բօ* | びゃ *բյա* | びゅ *բյու* | びょ *бё* |
| ぱ *պա* | ぴ *պի* | ぷ *պու* | ぺ *պէ* | ぽ *պօ* | ぴゃ *պյա* | ぴゅ *պյու* | ぴょ *պյո* |

## Աղբյուրներ
# Կատականա

| Կատականա |
| --- |
|  |
| Տեսակ | վանկային գիր, բնագիր և միատառ այբուբեն |
| Լեզուներ | ճապոներեն, ռյուկյուկերեն, այներեն |
| Տարածք | Ճապոնիա |
| Ժամանակաշրջան | VIII դարից մինջ օրս |
| Հեղինակ | Kūkai? |
| Մասն է | կանա |
| Ժառանգված համակարգ | man'yōgana? |
| Եղբայրական համակարգ | հիրագանա, հենտայգանա |
| ISO 15924 | Kana |
| Յունիկոդ | U+30A0–U+30FF |
|  Katakana Վիքիպահեստում |

**Կատականա** (ճապ.՝ カタカナ), ճապոներենի վանկային այբուբեն։ Ճապոներենի գրության ձևերից մեկն է՝ հիրագանայի, կանձիի, արաբական թվերի և ռոմաձիի շարքում։ Հիրագանան և կատականան միասին կազմում են կանա համակարգը, որի մի նիշը համապատասխանում է մի վանկի։ Կատականան բացառապես օգտագործվում է ոչ ճապոնական ծագում ունեցող բառեր գրելիս։

## Այբուբեն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ն ン | վա ワ | րա ラ | յա ヤ | մա マ | հա ハ | նա ナ | տա タ | սա サ | կա カ | ա ア |
|  |  | րի リ |  | մի ミ | հի ヒ | նի ニ | չի チ | շի シ | կի キ | ի イ |
|  |  | րու ル | յու ユ | մու ム | ֆու フ | նու ヌ | ցու ツ | սու ス | կու ク | ու ウ |
|  |  | րէ レ |  | մէ メ | հէ ヘ | նէ ネ | տէ テ | սէ セ | կէ ケ | է エ |
|  | օ (վօ) ヲ | րօ ロ | յո ヨ | մօ モ | հօ ホ | նօ ノ | տօ ト | սօ ソ | կօ コ | օ オ |

## Ծանոթագրություններ
# Ճապոնական գիր

**Ճապոնական գիր**, հիերոգլիֆներից (մոտ 15 հազար) բաղկացած գրային համակարգ, որոնցով նշանակում են մեկ կամ մի քանի համանիշ ձևույթներ և վանկային այբուբենի երկու տարբերակի հիրագանա, կատականա, առաջինը՝ օժանդակ ձևույթների ու նմանաձայնությունների, երկրորդը՝ նորագույն փոխառությունների գրության համար։ Ճապոնական գիրը զուգակցում է գաղափարագրության ու հնչյունագրության սկզբունքները։ Հիերոգլիֆները VI-VII դարերին չինական փոխառություններ են։ Ճապոնական գիրը նախապես գրել են չինարեն, ապա սկսել են նշանակել ճապոներեն բառեր, ձևույթներ։ Յուրաքանչյուր բառ կարող էր գրվել 5-20 ցանկացած համանիշ նշանով։ XII դարին մնացել են համեմատաբար պարզ կտրվածքներով վանկագրերը (կատականա) և դյուրագիծ բոլորգրերը (հիրագանա)։ 1946-ին մամուլում օգտագործվող հիերոգլիֆների թիվը կրճատվելով հասել է 1800-ի, 700-ի գրությունը պարզեցվել է։ Նկատվում է գաղափարագրությունից հնչյունագրության անցնելու միտում։ Բառերը չեն սահմանազատվում։ Գրությունը՝ վերից վար, աջից ձախ, երբեմն նաև՝ ձախից աջ։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճապոնական գիր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 68)։*  |
# Արտասանություն

**Առոգանություն**, հնչյունի, բառի, նախադասության ընդհանրացված արտասանություն։ Յուրաքանչյուր լեզու ունի իր առոգանությունը, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ հասկանալու բանավոր խոսքը:

## Պատմություն

Առոգանության հարցերով սկսել են զբաղվել վաղ ժամանակներից (Դիոնիսիոս Թրակացի, «Քերականական արվեստ», մ. թ. ա. 2-1-ին դարերում)։ Արտահայտության հիմնական միջոցներ են հնչերանգն ու շեշտը։

### Հնչերանգ

Հնչերանգը դրսևորվում է ամենատարբեր ձևերով, որոնցից կարևոր են պատմողականը (առանց որևէ նշանի), հարցականը «՞», հրամայականը «՛» և բացականչականը «՜»։ Որոշ լեզուներում (աֆրիկյան լեզուների մի մասում, չինարենում և այլն) առատ է երաժշտական տարրը, որն արտահայտվում է արտասանության ժամանակ ձայնի ելևէջումներով և շեշտի տևականությամբ։

### Շեշտ

Առոգանության մեջ մեծ է շեշտի նշանակությունը, այն տարբեր լեզուներում տարբեր ձևերով է դրսևորվում։ Գոյություն ունեն բառական և տրամաբանական շեշտեր։

#### Բառական շեշտ

Բառական շեշտն արտահայտում է շեշտվող վանկի ուժգնությունը, որը հայերենում կայուն - շարժական է, այսինքն՝ միշտ (բացառությամբ *գրեթե*, *մանավանդ* և *նման* բառերի) դրվում է բառի վերջին վանկի վրա (տուն - տներ - տների), ռուսերենում՝ շարժական (вода-воды, рука-руки), գերմաներենում՝ կայուն - անշարժ (Mensch-«մարդ», menschlic - «մարդկային», Ménschlichkeit - «մարդկայնություն»)։ Ի տարբերություն գերմանական և ռոմանական լեզուների շեշտի ուժգնության, ֆրանսերենում այն թույլ է արտահայտվում (հմմտ. ֆրանսերեն՝ sabre՝ «սուսեր», գերմ.՝  säbel)։

#### Տրամաբանական շեշտ

Տրամաբանական շեշտը կարևոր դեր ունի ճիշտ ընկալման համար, օրինակ՝ *ես տուն գնացի*, *ես տուն գնացի* և այլն, ուր նույն շարադասությամբ, բայց տարբեր առոգանությամբ արտահայտվել են երկու տարբեր երանգավորումով մտքեր։ Առոգանությունը թեև շատ դանդաղ բայց ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է։ Այդպիսի փոփոխություններ կան նաև հայերենի բարբառներում։ Դրանք դրսևորվում են և՛ հնչյունական համակարգում (օրինակ՝ «է»-ի քմայնացումը Վանի, Խոյի, Հաճընի բարբառներում, «ա»-ի շրթնայնացումը Բայազետի խոսվածքում), և՛ շեշտի վերջընթեր լինելու ու մեծ տևականության, և՛ նախադասությունների երանգների յուրահատուկ դրսևորումների մեջ։ Առոգանությունը կարող է ըմբռնվել առավել ընդհանուր իմաստով (ակցենտ), երբ որևէ լեզվով կամ բարբառով խոսող անձնավորություն իր մայրենի լեզվի կամ բարբառի ընդունված առոգանության համապատասխան խոսում է մի այլ լեզվով կամ բարբառով (օրինակ՝ ֆրանսիացին՝ ռուսերեն, համշենցին՝ Լոռու խոսվածքով և այլն)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 547)։*  |
# Գրագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գրագիտություն** (հուն․՝ γράμματα
 — կարդալ և գրել), բանավոր ն գրավոր խոսքը որոշակի աստիճան յուրացնելու կարողություն։ Բնակչության մակարդակի կարևորագույն ցուցանիշներից է։ Գրագիտության կոնկրետ չափանիշը տարբեր է, այն կախված է տնտեսության զարգացման տարբեր փուլերում բնակչության մշակութային զարգացման պահանջներից։ Գրագիտություն հասկացության վիճակագրական միասնական գնահատակաևի հարցը քննարկվել է միջազգային կոնգրեսններում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ՄԱԿ-ի սոցիալ-տնտեսական խորհրդի՝ բնակչության հանձնաժողովը բազմիցս քննարկել է գրագիտության հարցը։ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր կոնֆերանսի որոշման համաձայն գրագետ են համարվում նրանք, ովքեր կարողանում են գրավոր վերարտադրել առօրյա կյանքի պարզ նկարագրությունը։ Այս ցուցանիշը, սակայն, ընդունելի է միայն հետամնաց և զարգացող երկրների համար։ Համատարած գրագիտությամբ երկրների համար բնակչության կուլտուրական մակարդակը գնահատելիս հիմնական ցուցանիշը համարվում է կրթությունը։ Կապիտալիստական երկրներում աշխատավորության գրագիտությունը զարգացվում է շահագործող դասակարգի շահերին համապատասխան՝ այն չափով միայն, որքանով գրագիտությանը անհրաժեշտ է բանվորին մեքենաների տեխնիկային տիրապետելու համար։

## Արտաքին հղումներ

* UNESCO Literacy Portal
* UNESCO Effective Literacy Practice Database
* Our World In Data – Visualizations of how literacy around the world has changed historically (by Max Roser and Esteban Ortiz-Ospina). Includes literacy rates for different age groups. Charts for all countries, world maps, and links to more data sources.
* Գրագիտություն հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)
* Literacy Assessment
* The National Strategies for Primary Literacy Արխիվացված 2012-12-23 archive.today
* The Digital Archive of Literacy Narratives Արխիվացված 2009-04-01 Wayback Machine
* National Literacy Trust
* Рубакин Н. А. (1890–1907). «Грамотность». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* «Начальное народное образование». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* А. А. Сафронов ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИИ 1897 г. РАЗРАБОТКА ДАННЫХ О ГРАМОТНОСТИ, ИХ ИНФОРМАЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ И ДОСТОВЕРНОСТЬ Արխիվացված 2011-09-18 Wayback Machine
* Портал ЮНЕСКО «Грамотность» (англ.)
* Рубакин Н. Грамотность // Новый энциклопедический словарь. Т. 14 СПб С. 411—419
* Грамотность Արխիվացված 2014-01-11 Wayback Machine / Российская педагогическая энциклопедия. Т. 1. М., 1993 URL: www.otrok.ru/teach/enc/txt/4/page95.html
* Грамотность// Большая Советская Энциклопедия М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
* Telegram-канал «Грамотность».

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գրագիտություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 192)։*  |
# Փինյին

**Փինյին** (անգլ.՝ Pinyin, չինարեն՝ 拼音, pīnyīn
; պաշտոնապես՝ 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn - Հանյու պինին, բառացի նշանակում է «չինարեն հնչյուններ գրառում»)՝ լատինական այբուբենի հիման վրա չինարենի ռոմանիզացման կարգ։ Չինաստանում փինյինը ունի պաշտոնական կարգավիճակ։

Փինյինը պաշտոնապես ինդունվել է 1958 թվականին, իսկ 1979-ից օգտագործվում է ամբողջ աշխարհում որպես չինական անվանումների պաշտոնական տառադարձություն։ Փինյինը փոխարինել է Ուեյդա-Ջայլզա և չժուին տառադարձությունները։

2009 թվականից փինյինը պիտի ունենա պաշտոնական կարգավիճակ Թայվանում։ 2009-ի հուլիսին կղզու նախագահ Մա Ինցյուն տնտեսական, առևտրական և մշակութային ֆորումի նիստում առաջարկել է անցնել պարզեցված մեհենագրությունների։

## Ծանոթագրություններ
# Հեռախոս

Էլեկտրական տատանումները ձայնայինի փոխակերպող էլեկտրա–ձայնագիտական սարք։ Գործածվում է հեռախոսային ապարատներում, հեռախոսային կոմուտատորներում, ռադիո–տեխնիկական տարբեր սարքերում, չափիչ կամրջակներում և այլն։ Ըստ փոխակերպման սկզբունքի՝ հեռախոսները լինում են էլեկտրամագնիսական, էլեկտրադինամիկական և պիեզոէլեկտրական։ Ըստ կառուցվածքի ժամանակակից բոլոր հեռախոսները պատիճավոր են։

1. Հեռախոսային ապարատի՝ կենցաղում գործածվող, սակայն տեխնիկապես ոչ ճշգրիտ անվանումը։
2. Առօրյա խոսակցության մեջ՝ հեռախոսային ապարատի համարը

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հեռախոս» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 357)։*  |
# Վիքիբառարան

| Վիքիբառարան  |
| --- |
|  |
|  |
| wiktionary.org |
| Տեսակ | Վիքիմեդիա նախագծի բովանդակություն և բառարան |
| Սեփականատեր | Wikimedia |
| Հեղինակ | Ջիմմի Ուելս, Լարի Սանգեր, Wikimedia և Դանիել Օլսթոն |
| Բացված | դեկտեմբերի 12, 2002 |
|  Wiktionary Վիքիպահեստում |

Հայերեն Վիքիբառարանի լոգոն
**Վիքիբառարան** (*վիքի* և *բառարան* բառերից) բազմալեզու, համացանցում տեղադրված նախագիծ է ստեղծելու 158 լեզուներով հասանելի ազատ բովանդակությամբ բառարան։ Ի տարբերություն ստանդարտ բառարանների, այն գրվում է համատեղ կամավորների կողմից, վիքի միջավայրում, որը թույլ է տալիս յուրաքանչյուրին ում հասանելի է վեբ կայքը խմբագրել այն։

Վիքիպեդիայի քույր նախագծերի նման Վիքիբառարանը գործարկում է Վիքիմեդիա Հիմնադրամը։ Քանի որ Վիքիբառարանը ծավալի սահմանափակումներ չունի, շատ լեզուներում Վիքիբառարանները պարունակում են սահմանումներ և բառի թարգմանությունը բազմաթիվ լեզուներով, իսկ որոշ խմբագրումներ առաջարկում են տեզաուրուսներին և լեքսիկոնին հատուկ տեղեկատվություն։ Ի հավելումն, Անգլիական Վիքիբառարանը ներառում է **Wikisaurus**, որը տեզաուրուսի նման ապահովում է սլենգ բառեր և **Simple English Wiktionary**, որ կազմված է որպես Basic English Անգլերեն լեզվի ենթաբազմություն։

Ի վերջո վիքիբառարանի նպատակն է սահմանել «բոլոր լեզուների բոլոր բառերը»։

## Ծանոթագրություններ
# Կոձիկի

**Կոձիկի**, ճապոնական տարեգրություն, հերոսական առասպելների և պատմական ասքերի, տիեզերքի և նրա ծագման մասին պատմող լեգենդների ժողովածու։

Գրի է առնվել է 712 թվականին։ Կազմված է երեք մասից. 1-ին՝ կոսմոգոնիական ասքեր, 2-րդ՝ ասքեր առասպելական թագավորների մասին, 3-րդ՝ ասքեր պատմական իրական թագավորների մասին, որոնց ժամանակագրությունը հասնում է մինչև Սոյկոյի թագավորումը (592-628)։ Տեքստերում բազմաթիվ երգեր են ներմուծված։ Առասպելների ընտրությունը միտումնավոր է, որովհետև «Կոձիկի»-ի ստեղծման նպատակը թագավորների իշխանության օրինականությունը հաստատելն է։ Առաջին անգամ տպագրվել է 17-րդ դարում։

## Աղբյուրներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կոձիկի» հոդվածին։ |
# Ակնարկ (ոճաբանական)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ակնարկ (այլ կիրառումներ)
**Ակնարկ**, լեզվի պատկերավորման միջոց, այլաբերության տեսակ։

Ակնարկը ուղղակիորեն չի կապվում բառերի փոխաբերական իմաստների և նրանց գործածության հետ։ Այստեղ հեղինակը որևէ միտք կամ իրողություն մանրամասն նկարագրելու փոխարեն այն ներկայացնում է շատ սեղմ, բայց բազմիմաստ մի արտահայտությամբ, որի հետ տրամաբանորեն կամ զուգորդաբար կապվում է այն, ինչ խոսողը ցանկանում է հաղորդել։ Այս առումով ակնարկը ինչ-որ տեղ նմանվում է փոխաբերությանը, երբեմն նաև սիմվոլին, այն տարբերությամբ, որ այստեղ բառերն արտահայտում են իրենց բուն, ուղղակի իմաստները՝ առանց այլաբանության։

Ոճական նման հնարքներով հարուստ է Հրանտ Մաթևոսյանի արձակը։ Այսպես՝ 1930-ականներին բնորոշ հայկական իրականությունն ու քաղաքական իրավիճակը ներկայացվում է հետևյալ դիպուկ ակնարկով. *«Ասող-խոսող տղա էր Հայկազը, դրա համար էին աքսորում»։*

## Աղբյուրներ
# Հնչյունատարբերիչ նշաններ

լատինական a տառը հնչյունատարբերիչ նշանով
**Հնչյունատարբերիչ կամ դիակրիտիկ նշաններ** (հին հունարեն՝ διακριτικός
 — «տարբերելու համար ծառայող»), նշաններ, որոնք միանալով այբուբենի որևէ տառին՝ նրան տալիս են մեկ այլ ինքնուրույն հնչյունի (հնչույթի) կամ միևնույն հնչյունի (հնչույթի) նրբերանգի արժեք։

Հնչյունատարբերիչ նշանները կարող են դրվել տառի վերևից (չեխ․ č «չ», ռուս, й «յ»), ներքևից (ֆրանս․ ç, «ս»)․կողքից
(а։, «աա») և մեջտեղից՝ կիսելով տառը՝ ł, ǿ (կոշտ լ և օ)։ Հնչյունատարբերիչ նշաններից է նաև շեշտը, որը, դրվելով տառի վրա, կարող է փոխել հնչույթի արժեքը (օրինակ, ֆրանսերենում é, è, և e)։

Որոշ այբուբեններում հնչյունատարբերիչ նշաններից մի քանիսն օգտագործվում են որպես պարտադիր նշան։ Ավելի հաճախ գործածվում են հնչյունագրության ժամանակ՝ ճշտելով հնչյունի որակը։ Այս նեղ հնչյունաբանական տառադարձումը կիրառվում է լեզուների գործնական դասավանդման մեջ։ Լայն տարածում է ստացել *Միջազգային հնչյունաբանական ասոցիացիայի* (ՄՀԱ= IPA)
ընդունած հնչյունատարբերիչ նշանների ցանկը։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 373)։*  |
# Անթոլոգիա

**Ծաղկաքաղ, Անթոլոգիա** (հին հունարեն՝ ἀνθολογία
 - բռց. «հավաքում եմ ծաղիկ»), մի խումբ գրողների, գրական որևէ ուղղության կամ տվյալ ժողովրդի գրականության ընտիր ստեղծագործությունների հավաքածու։ Հնում այսպես էին կոչում անտիկ պոեզիայի լավագույն ստեղծագործությունների ժողովածուները։

Հայ գրականության անթոլոգիաներ են հրատարակվել ոչ միայն հայերեն, այլև ուրիշ լեզուներով։ Օրինակ՝ 1916 թ. ռուսերեն լույս տեսավ «Հայաստանի պոեզիա» անթոլոգիան Վ. Բրյուսովի խմբագրությամբ, ուր հավաքված էին հայ բանաստեղծության լավագույն նմուշները՝ հնագույն ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը։ Ա. Չոպանյանը հրատարակել է հայ պոեզիայի ծաղկաքաղը ֆրանսերեն։

Հայերեն հրատարակվել են ռուս, ուկրաինական, վրաց և այլ գրականությունների մի շարք անթոլոգիաներ։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 405)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անթոլոգիա» հոդվածին։ |
# Վանք

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Վանք (այլ կիրառումներ)
Տաթևի վանքը
**Վանք**, կրոնական հաստատություն՝ մենաստան, հոգևոր և մշակութային կենտրոն, ճարտարապետական կառույցների համալիր։ Վանքերի ճարտարապետությունը արտահայտել է դրանց դերը հասարակական կյանքում, տարբեր կրոններում, երկրներում ու ժողովուրդների մոտ ունեցել է որոշակի յուրահատկություններ։ Հայաստանի վանական համալիրներում բացի պաշտամունքային շենքերից կառուցվել են գավիթներ, սեղանատներ, գրատներ, բնակելի շենքեր, դամբարաններ, զանգակատներ, տնտեսական և արտաքին բազմազան կառույցներ։ Վանքերը հայկական միջնադարյան մշակույթի մեջ առանձնակի նշանակություն են ունեցել հատկապես IIX-XIV դդ., երբ այստեղ զարգանում ու մշակվում էր մանրանկարչությունը, քանդակագործությունը և ճարտարապետական միտքը: Վանական համակառույցներ Հայաստանում կազմավորվել են ավանդական սրբավայրերի տեղում (Սևան, Գեղարդ), վաղ միջնադարյան հուշարձանների շուրջը (Հովհանավանք, Հառիճ), ինչպես և միանգամյան նոր վայրերում (Սաղմոսավանք, Նոր Գետիկ ևն): Հայկական վանական համալիրներին բնորոշ է կառույցների ազատ կամ գծային դասավորությունը, նրանց ներդաշնակ կապը ինչպես շրջակա բնության, այնպես էլ միմյանց հետ, ընդ որում մեծ հմտությամբ նկատիեն առնվել կառուցների տիպերը, հորինվածքային առանձնահատկությունները, քարի գույնը: Համալիրները սովորաբար տեղադրվել են պաշտպանված են եղել ոչ հեռուց տեղավորված հզոր ամրոցներով: Սակայն նրանցից շատերը ունեցել են իրարից բավական ուժեղ պարսպապատերը (բնորոշ էր հատկապես XVII-XVIII դդ. վանքերին): Վանական համալիրների ճարտարապետական կերպարի կազմավորման հարցում խիստ էական նշանակություն են ունեցել պաշտամունքային կառույցներից իրարից հորինվածքով տարբեր աշխարիկ շենքերի (սեղանատներ, աղբյուրներ), դամբարաններին (գավիթներ, հատկապես, երկհարկ դամբարան-եկեղեցիներ) և զանգակատների ծավալային ձևերը։ Այդ տիպի կառույցներում է, որ ճարտարապետները կաշկանդված չլինելով կրոնական, դոգմատիկ պահանջներով կարողացել են ցուցադրել իրենց տաղանդի ամբողջ ուժը (Սանահինի, Հաղպատի, Գանձասարի, Հոռոմոսի գավիթները, Նորավանքի Բուրթել իշխանի երկհարկ դամբարան–եկեղեցին, Հաղարծնի սեղանատունը ևն)։ Նույնը կարելի է ասել նաև հայ ճարտարապետությանյան հետ սերտորեն շաղկապված քանդակագործական արվեստի մասին, որի զարգացումը անմիջականորեն կապված էր վանական համալիրներում (Աղթամար, Բղենո Նորավանք, Գանձասար) գործող բարձրարվեստ քանդակագործների հետ։

## Տես նաև

* Եկեղեցի
* Մայր տաճար

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«վանք»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 280)։*  |