# Բնաձայնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Բնաձայնություն**  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | ոճական հնարք |
| Ենթադաս | իդեֆոն |
|  Onomatopoeia Վիքիպահեստում |

Խանութի ցուցափեղկի վրա գրված է, որ այս ժամացույցները լուռ են աշխատում` «առանց թիկ-թակ» («No *Tic Tac*»)՝ ընդօրինակելով ժամացույցի ձայնը
**Բնաձայնություն** (բնություն + ձայն), **նմանաձայնություն** կամ **օնոմատոպեա** (*հին հունարեն՝ ὀνοματοποιΐα*
), գեղարվեստական խոսքի մեջ նույն կամ նման հնչյունների նմանակմամբ ընդօրինակում, որոնց միջոցով վերարտադրվում են բնության այս կամ այն երևույթին բնորոշ ձայները:

Տարածված բնաձայներ են կենդանիների ձայները, ինչպիսիք են՝ *ղունղուն*(ել), մյաու-մյաու (մլավել), մու-մու (բառաչել), *մռնչ*(ալ), թռչունների ձայները` *ծըլվըլ*(ալ), *ծիվ-ծիվ*, *ճըվ-ճըվ*, ինչպես նաև այլ ձայներ, ինչպիսիք են՝ *պիբ-պիբ*, *չըլմփ-չըլմփ* կամ *զկռտ*(ոց):

Բնաձայնությունն ինքնին կամ բնաձայնային բառապաշարը կարող է տարբեր լինել լեզվից լեզու. այն որոշ չափով համապատասխանում է ավելի լայն լեզվական համակարգին: Հետևաբար, ժամացույցի ձայնը կարող է տարբեր կերպ արտահայտվել տարբեր լեզուներով՝ ինչպես հայերենում ժամացույցի կամ սրտի զարկերը` *թիկ թակ*, իսկ անգլերեն` *tick tock*
*, իտալերեն և իսպաներեն` *tic tac**
 (տե՛ս լուսանկարը), մանդարիներեն՝ *dī dā*
, ճապոներեն` *kachi kachi*
, կամ հինդի, ուրդու և բենգալերեն` *ṭik-ṭik*
։

## Ստուգաբանություն և տերմինաբանություն

Բնաձայնություն կամ **օնոմատոպեա** բառը հունարեն ծագում ունի (/ˌɒnəmætəˈpiːə, -mɑːt-/ ( )) բառով, որը նշանակում է «անուն ստեղծել» (*հին հունարեն՝ ὀνοματοποιΐα*
 *- «անուն» (*ὄνομα / ὀνόματος*) + «անում եմ», «ստեղծում եմ» (*ποιέω*)), կամ հազվադեպ կոչվում է **էխոիզմ**, բառի տեսակ կամ բառ ստեղծելու գործընթաց, որը հնչյունապես ընդօրինակում, նմանեցնում կամ ենթադրում է իր նկարագրած հնչյունը: Այսպիսով, հնչյուններ ընդօրինակող բառերը կարելի է անվանել **բնաձայնային, ընդօրինակող** կամ **արձագանքային**։*

## Կիրառություն

Հավը կանչում է «տո տո տոու», isk ճտերը՝ «գլո գլո գլո». «Մուսուրգիա ունիվերսալիս» (*Musurgia Universalis,* 1650) գրքի նկարազարդ էջից մի հատված
Անանուն (երբեմն վերագրվում է Ցիցերոնին) «Հերենիոսի ճարտասանությունը» (մ.թ. 1-ին դար) խոսում է խոսքում բնաձայների օգտագործման մասին (այն ժամանակ կոչվում էր *լատիներեն՝ nominatio*).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մեր նախնիները նմանակման միջոցով հորինել են այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «գռմռոց», «մռմռոց», «շշնջոց» և «սուլոց»։ Այս տեսակի զարդարանքը պետք է հազվադեպ օգտագործել:
*Բնօրինակ տեքստ* (անգլ.)  [ցույց տալ]

*our ancestors, for example, said "roar, " "bellow, " "murmur, " «hiss;» for the sake of expressiveness … This figure is to be used rarely, lest the frequent recurrence of the neologism breed aversion; but if it is used appropriately and sparingly, then the novelty, far from offending, even gives distinction to the style.*
- «Հերենիոսի ճարտասանությունը» |  |

Գորտի *կռկռոցի* դեպքում ուղղագրությունը կարող է տարբեր լինել, քանի որ աշխարհի տարբեր գորտերի տեսակները տարբեր հնչյուններ են արձակում. հին հունարեն «բրեկեկեքս կոաքս կոաքս» (*brekekekex koax koax*
) բնաձայնությունը Արիստոփանեսի «*Գորտեր*» կատակերգությունում, հավանաբար՝ ճահճային գորտերի համար է։ Անգլերեն «ռիբիթ» (*ribbit)* ձևը Հյուսիսային Ամերիկայում հանդիպող գորտի տեսակի համար է։ Անգլերեն «կռոաք» (*croak)* «կռկռալ» բայը սովորական գորտի համար է:

Տարածված օրինակներ են ջրի ձայնը նմանակող շփել, ցփնել, չլմփացնել կամ ճողփյուն բառերը:

Մեքենաները և դրանց ձայները հաճախ նկարագրվում են նաև բնաձայնով՝ *դռդռ* կամ *պի-բիբ* ավտոմեքենայի ազդանշանի համար, և *ղըմ-ղըմ* ՝ ներքին այրման շարժիչի համար, աղմուկը՝ *դղրդ(*յուն):

Մարդկային ձայները երբեմն բնաձայնի օրինակներ են, օրինակ՝ երբ *մուահ-ն* օգտագործվում է օդային համբույր ներկայացնելու համար:

Կենդանիների հնչյունների համար սովորաբար օգտագործվում են այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են՝ կղա-կղա/կռնչալ (բադ), *մուու* (կով), հաֆ-հաֆ/հաչալ (շուն), ռըռ/*մռնչալ* (առյուծ), *մյաու*/մլավել (կատու), *կո-կո-կոո/կռթկռթալ* (հավ), ծուղրուղու (աքլոր) և *բաա/բառաչել* (ոչխար) (թե՛ որպես գոյականներ, թե՛ որպես բայեր):

Որոշ լեզուներ ճկուն կերպով իրենց կառուցվածքում ինտեգրում են ոչխարի ձայնավոր բառերը։ Սա կարող է զարգանալ և դառնալ նոր բառ, մինչև այն աստիճան, որ այս գործընթացը այլևս չճանաչվի որպես ոչխարի ձայնավոր։ Մեկ օրինակ է անգլերեն *bleat* բառը, որը նշանակում է ոչխարի աղմուկ. միջնադարում այն արտասանվում էր մոտավորապես որպես *blairt* (բայց առանց R-բաղադրիչի) կամ *blet* ՝ ձայնավորի դանդաղ արտասանությամբ, որն ավելի շատ նման է ոչխարի աղմուկին, քան ժամանակակից արտասանությանը։

Հակառակ դեպքի օրինակ է *կուկու/կկու բառը*, որը, դարերի ընթացքում թռչունների աղմուկի հետ անընդհատ ծանոթության շնորհիվ, պահպանել է մոտավորապես նույն արտասանությունը և դրա ձայնավորները չեն փոխվել:

Երբեմն իրերը անվանվում են իրենց արձակած հնչյուններով։ Օրինակ՝ կայծաճարմանդ բառը կոչվում է իր արձակած հնչյունի համար՝ զիփ (Մեծ Բրիտանիայում) կամ զիպեր (ԱՄՆ-ում)։ Շատ թռչուններ անվանակոչվում են իրենց կանչերի հիման վրա, ինչպիսիք են՝ թութակ, բու, ճնճղուկ, կկու, ճչան քարադր, ծնկլտան գեղգեղիկ և այլն։ Թամիլերենում և մալայալամերենում ագռավի համար նախատեսված բառը «կակա» (*kākā*
) է։ Այս սովորույթը հատկապես տարածված է որոշ լեզուներում, ինչպիսին է մաորի լեզուն, և հետևաբար՝ այդ լեզուներից փոխառված կենդանիների անվանումներում։

### Միջմշակութային տարբերություններ

Չնայած որոշակի հնչյունը տարբեր մշակույթների մարդկանց լսվում է նույն ձևով, բայց այն հաճախ արտահայտվում է տարբեր լեզուներում տարբեր հնչյունների օգտագործմամբ։ Օրինակ՝ *մկրատի «կտրվածքը*» հայերենում` խռթ-խրթ է, իտալերեն` **cri-cri, իսպաներեն`* *riqui-riqui*
*,* *terre-terre*
 *կամ պորտուգալերեն`* *treque-treque*
*, ժամանակակից հունարենով`* krits-krits*, ալբաներեն`* *cëk-cëk*
 *և հինդի`* kaṭr-kaṭr*: Նմանապես, մեքենայի ազդանշանի «պիբիբ» «*զնգոցը*» մանդարիներեն`* ba-ba *(հան:叭叭*
), ֆրանսերեն` **tut-tut, ճապոներեն`* pu-pu*, կորեերեն`* bbang-bbang*, նորվեգերեն`* *bært-bært*
*, պորտուգալերեն` «ֆոմ-ֆոմ» (**fom-fom*
) *և վիետնամերեն`* bim-bim*:*

### Բնաձայնային էֆեկտ առանց բնաձայնային բառերի

բնաձայնային էֆեկտ կարող է ստեղծվել նաև արտահայտության կամ բառաշարքի մեջ միայն ալիտերացիայի և գրական կոնսոնանսի օգնությամբ՝ առանց որևէ բնաձայնային բառ օգտագործելու: Ամենահայտնի օրինակը Սեմյուել Թեյլոր Քոլրիջի «*Պոեմ ծեր նավաստու մասին»* գրքում *«furrow followed free»* արտահայտությունն է: «Followed» և «free» բառերն ինքնին բնաձայնային չեն, բայց «furrow»-ի հետ միասին վերարտադրում են ալիքների ձայնը, որոնք հետևում են արագընթաց նավի հետևից: Նմանապես, ալիտերացիան օգտագործվել է *«as the surf surred up the sun swept shore»* տողում:*...»* ՝ «Ես, նա և ծովը» բանաստեղծության մեջ ալիքների ձայնը վերստեղծելու համար։

#### Հայերեն օրինակներ

Նմանատիպ օրինակ է Հովհաննես Թումանյանի «Ախթամար» բալլադում «ծ» հնչյունի բազմակի կրկնությունը, որը հիշեցնում է ջրերի ծփանք.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
«Ծիծաղախիտ Վանա ծովի...»
«Ծփում էր ծովն ալեծածան...»: |  |

Կամ Աթաբեկ Խնկոյանի «Ճպուռն ու մրջյունը».

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
«Թռի վռի մի ճպուռ
Ողջ ամառը շուռու մուռ,
Երգեց, ճռռաց. ճռճռաց...»: |  |

Բնաձայն բայերը և գոյականները կարող են գործիական հոլովով օգտագործվել որպես մակբայ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
Յանդնդոցն լցեալ խոռոչեալ խոխոջելով...(Ագաթանգեղոս)
Իբրև մռմռալովն և մռնչելով հարցանէին... (Ոսկան Երևանցի)
Թնդան դղորդմամբ ամենայն հիմունք... («Ճառընտիր»)
Ահագին դղրդմամբ զմիմեանս հարկանէին... (Լաստիվերցի): |  |

#### Մանկական թոթովանքից առաջացած բառեր

Մանկական լեզվից առաջացած տերմիններ ասելով գիտության մեջ հասկանում են այն վանկերի կրկնավորումից առաջացած տերմինները, որոնց հիմքը բնաձայն են և առկա են մանկական լեզվի բառապաշարում: հնդեվրոպական լեզուներում *պա>պապա* ձևով առաջացած կազմավորումները հիմնականում ունեն *հայր* կամ *մեծ հայր* նշանակությունը:

*Պապ, մամ, տատ, ադե, դադո, կակո, հանի, նան* բառերն առաջացել են մանկական լեվից, այսինքն այն վանկերի կրկնավորումից, որոնք բնաձայն են և առկա են մանկական թոթովանքում:

## Կոմիքսներ և գովազդ

Կոմիքսներում և կոմիքսների գրքերում լայնորեն օգտագործվում է օնոմատոպեա կամ բնաձայնություն, որը հաճախ տեսողականորեն ինտեգրվում է պատկերների մեջ, որպեսզի նկարչական ոճը շեշտադրի ձայնը։ Ժողովրդական մշակույթի պատմաբան Թիմ ԴեՖորեսթը նշել է գրող-նկարիչ Ռոյ Քրեյնի (1901-1977)՝ *«Կապիտան Իզի»* -ի և *«Բազ Սոյերի»* ստեղծողի ազդեցությունը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հենց Քրեյնն էր, որ առաջինը սկսեց կոմիքսներում բնաձայնի ձայնային էֆեկտների օգտագործումը՝ նախկինում գրեթե ամբողջությամբ տեսողական բառապաշարին ավելացնելով «բամ», «փաու» և «վամ»։ Քրեյնը զվարճանում էր դրանով՝ երբեմն-երբեմն ավելացնելով «քեր-սփլաշ» կամ «լիքիտի-վոփ»՝ այն էֆեկտների հետ միասին, որոնք հետագայում կդառնային ավելի ստանդարտ։ Բառերը, ինչպես նաև պատկերները, դարձան նրա ավելի ու ավելի արագ զարգացող սյուժետային գծերը շարունակելու միջոցներ |  |

2002 թվականին DC Comics-ը ներկայացրել է «Օնոմատոպեա» անունով չարագործի, որը մարզիկ, մարտարվեստագետ և զենքի փորձագետ է, և հայտնի է հնչյունները բանավոր արտաբերելու կարողությամբ (այսինքն՝ բարձրաձայն արտաբերում է բնաձայնային բառեր, ինչպիսիք են «քրաշ» և «սնափ»՝ համապատասխան իրադարձությանը ուղեկցելու համար):

Գովազդը բնաձայն է օգտագործում մնեմոնիկ նպատակներով, որպեսզի սպառողները հիշեն գովազդվող ապրանքանիշը, ինչպես օրինակ՝ փրփրացող անտացիդ և ցավազրկող Ալկա-Զելցերի գովազդը` «Շլմփ, չլմփ, թշշ, թշշ: Ախ, ինչպիսի՜ թեթևացում է սա։» («Plop, plop, fizz, fizz. Oh, what a relief it is!») ջինգլում, որը ձայնագրվել է երկու տարբեր տարբերակներով (բիգ-բենդ և ռոք) Սեմի Դեյվիս կրտսերի կողմից։

Տիկ Տակ անվանումն առաջացել է բնորոշ ձայնից, որը լսվում է դրաժեի տուփը բացելիս։

### Վարքի իմիտացիա

*Շշշ* («սուս»), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամերիկյան պաստառ, որը կոչ է անում մարդկանց լռել այնտեղ, որտեղ քնած էին Քարնեգի-Իլինոյսի պողպատաձուլական ընկերության աշխատողները: Փակ բերանի առջև ուղղահայաց ձգված ցուցամատը, նույնպես լռություն ցույց տվող ժեստ է:
Աշխարհի շատ լեզուներում բնաձայն նման բառերն օգտագործվում են զուտ լսողականից այն կողմ երևույթներ նկարագրելու համար։ Ճապոներենը հաճախ նման բառեր է օգտագործում առարկաների կամ հասկացությունների վերաբերյալ զգացմունքներ կամ փոխաբերական արտահայտություններ նկարագրելու համար։ Օրինակ՝ ճապոներեն *barabara*
օգտագործվում է օբյեկտի անկարգության կամ տարանջատման վիճակը արտացոլելու համար, և *shiiin*
 բացարձակ լռության բնաձայնային ձևն է (օգտագործվում է այն ժամանակ, երբ անգլիախոսը կարող է ակնկալել լսել ծղրիդների ձայնը, լուռ սենյակում գնդասեղի ընկնելը կամ ինչ-որ մեկի հազալու ձայնը): Ալբաներենում՝ *tartarec*
օգտագործվում է շտապող մեկին նկարագրելու համար: Անգլերենում այն օգտագործվում է նաև *bling-ի* նման տերմինների հետ, որոնք նկարագրում են լույսի փայլը ոսկու, քրոմի կամ թանկարժեք քարերի նման իրերի վրա: Ճապոներենում՝ *kirakira*
օգտագործվում է *փայլփլուն* իրերի համար։

## Օրինակներ լրատվամիջոցներում

* Ջեյմս Ջոյսը *«Ուլիսես»* (1922) վեպի մեջ հորինել է դռան թակոց բառի համար բնաձայնային *tattarrattat* բառը: Այն *Օքսֆորդի անգլերեն բառարանում* նշված է որպես ամենաերկար պալինդրոմ բառ:
* Ռոյ Լիխտենշտեյնի *«Վա՜յմ!* » (Whaam! 1963) ինքնաթիռի պայթյունի նկարը փոփ արվեստի վաղ օրինակ է, որը ներկայացնում է կոմիքսների արվեստի վերարտադրություն, որը պատկերում է կործանիչ ինքնաթիռ, որը հարվածում է մեկ այլ ինքնաթիռի՝ կարմիր և դեղին պայթյուններով։
* 1960-ականների *«Բեթմեն»* հեռուստասերիալում մարտական տեսարանների ժամանակ էկրանին հայտնվում են կոմիքսների ոճի հոմանիշային բառեր, ինչպիսիք են՝ *«wham!»*, *«pow!»*, *«biff!»*, *«crunch!* » և *«zounds!»*:
* Ubisoft- ի *XIII* տեսախաղի ընթացքում կրակոցների, պայթյունների և սպանությունների համար օգտագործվել են կոմիքսների հոմանիշային բառեր, ինչպիսիք են՝ *«բամ!»*, *«բում!»* և *«noooo !»*: Կոմիքսների ոճն ակնհայտ է ողջ խաղի ընթացքում և հիմնական թեման է, և խաղը համանուն կոմիքսների ադապտացիա է։
* Ամերիկացի հայտնի երգահան Ջոն Փրայնի «Օնոմատոպեա» երգի կրկներգը ներառում է բնաձայնային բառեր՝ «Բանգ՛, ատրճանակը պայթեց», «Քրաշ՛, պատուհանը պայթեց», «Աու՜, թռավ շանորդին»։
* «KerPlunk» մարմարե խաղն ունի անվանման համար բնաձայն բառ, որն առաջացել է մարբլների ընկնելու ձայնից։
* Nickelodeon- ի մուլտֆիլմի *«KaBlam!»* վերնագիրը ենթադրաբար վթարի հոմանիշ է։
* *«Հարփերի կղզի»* հեռուստասերիալի յուրաքանչյուր սերիա ունի իր անվանական անվանումը, որը նմանակում է այդ սերիայում արձակվող ձայնը, երբ կերպարը մահանում է: Օրինակ՝ *«Բենգ»* վերնագրով սերիայում կերպարը կրակոցից մահացու վիրավորվում է, իսկ «Բենգ» -ը կրակոցի ձայնի նմանակում է:
* *Mad* ամսագրի ծաղրանկարիչ Դոն Մարտինը, որն արդեն հայտնի էր իր չափազանցված գեղարվեստական ստեղծագործություններով, իր նկարներում հաճախ օգտագործել է կոմիքսների ոճի ստեղծագործական բնաձայնային էֆեկտներ (օրինակ՝ *thwizzit* գրամեքենայից թղթի թերթիկ պոկելու ձայնն է, կուշտ ուտելուց հետո խոզի բղկոցը` *B-B-B-B-BORFT!*): Երկրպագուները կազմել են *Դոն Մարտինի բառարանը* ՝ կատալոգավորելով յուրաքանչյուր հնչյուն և դրա իմաստը:

## Լեզվաբանության մեջ

Լեզվի հիմնական բաղադրիչը դրա կամայականությունն է և այն, թե ինչ է բառը ներկայացնեում, քանի որ բառը հնչյուններ են, որոնց մարդիկ իմաստ են հաղորդել: Հնարավոր չէ որոշել բառի իմաստը միայն նրա հնչյունով։ Այնուամենայնիվ, բնաձայնային բառերում այս հնչյունները շատ ավելի քիչ կամայական են. դրանք կապված են բնության մեջ առկա այլ առարկաների կամ հնչյունների իմիտացիայի հետ։ Բնական հնչյունների իմիտացիայի ժամանակ վոկալ հնչյունները պարտադիր չէ, որ իմաստ ձեռք բերեն, բայց կարող են խորհրդանշական իմաստ ուննալ: Անգլերենում այս հնչյունային խորհրդանիշի օրինակ է *sn-* ով սկսվող բառերի օգտագործումը: Այս բառերից մի քանիսը խորհրդանշում են քթի հետ կապված հասկացություններ ( *sneez*, *snot*, *snore* ): Սա չի նշանակում, որ այդ հնչյունն ունեցող բոլոր բառերը վերաբերում են քթին, բայց որոշակի մակարդակում մենք ճանաչում ենք հնչյունի հետ կապված մի տեսակ խորհրդանիշ: Բնաձայնությունը, լինելով լեզվի մի կողմ, որոշ իմաստով նաև լեզվի սահմաններից դուրս է:

Լեզվաբանության մեջ բնաձայնությունը նկարագրվում է որպես հնչյունի կապ կամ խորհրդանիշ, որը մեկնաբանվում և վերարտադրվում է լեզվի համատեքստում, սովորաբար հնչյունի նմանակմամբ: Այն որոշ իմաստով խոսքի պատկեր է։ Համարվելով անորոշ եզրույթ՝ բնաձայնությունը դասակարգելու համար կան մի քանի տարբեր որոշիչ գործոններ։ Մի կողմից, այն սահմանվում է պարզապես որպես լեզվի ձայնային հնչյունների օգտագործմամբ որևէ ոչ ձայնային հնչյունի նմանակում, ինչպես մեղվի *բզզոցը*, որը նմանակվում է «բզզ-բզզ» հնչյունով։ Մեկ այլ իմաստով, այն նկարագրվում է որպես ամբողջովին նոր բառ ստեղծելու երևույթ։

Բնաձայնը գործում է հնչյունաբանական համատեքստում գաղափարը խորհրդանշելու իմաստով, որը պարտադիր չէ, որ գործընթացում ուղղակիորեն իմաստալից բառ լինի: Բառի մեջ ձայնի կամ հնչյունի խորհրդանշական հատկությունները կապված են միջավայրի հնչյունի հետ և մասամբ սահմանափակվում են լեզվի սեփական հնչյունական պաշարով, այդ պատճառով շատ լեզուներ կարող են ունենալ տարբեր բնաձայներ բնական նույն հնչյունի համար։ Կախված հնչյունի իմաստի հետ լեզվի կապից, այդ լեզվի բնաձայնի բաղկացուցիչ մասերը կարող են համեմատաբար տարբերվել։ Օրինակ, անգլերենի նման լեզուն, որպես կանոն, քիչ խորհրդանշական ներկայացվածություն ունի հնչյունների հարցում, այդ պատճառով էլ անգլերենը հակված է ունենալ հնչյունային ընդօրինակման ավելի փոքր ներկայացվածություն, քան ճապոներենի նման լեզուն, որն ընդհանուր առմամբ ունի լեզվի հնչյունների հետ կապված շատ ավելի մեծ քանակությամբ խորհրդանշականություն։

## Լեզվի էվոլյուցիա

Հին հունական փիլիսոփայության մեջ բնաձայնությունն օգտագործվել է որպես լեզվի բնականության ապացույց. ենթադրվում էր, որ լեզուն ինքնին ծագում է մեզ շրջապատող աշխարհի բնական հնչյուններից: Հնչյունների մեջ սիմվոլիզմը համարվում էր դրանից բխող: Որոշ լեզվաբաններ կարծում են, որ բնաձայնությունը, հնարավոր է, մարդկային լեզվի առաջին ձևն է եղել:

## Դերը վաղ լեզվի ձեռքբերման գործում

Առաջին անգամ շփվելով ձայնի և հաղորդակցության հետ` մարդը կենսաբանորեն հակված է ընդօրինակել լսած ձայները, լինեն դրանք լեզվի իրական կտորներ, թե այլ բնական ձայներ: Զարգացման վաղ շրջանում նորածինն իր հնչյունային արտասանություններում համակցում է այն հնչյունները, որոնք լավ հաստատված են տվյալ միջավայրում ամենաշատ խոսվող լեզվի (լեզուների) հնչյունական տիրույթում, որոնք կարելի է անվանել «ընտելացվող» բնաձայնություն, և այն հնչյունների ամբողջ տիրույթը, որը կարող է արտադրել ձայնային տրակտը, որը կարելի է անվանել «վայրի» բնաձայնություն: Իր մայրենի լեզուն յուրացնելուն զուգընթաց, «վայրի» բնաձայնության համամասնությունը նվազում է հօգուտ այն հնչյունների, որոնք համապատասխանում են ձեռք բերվող լեզվի հնչյուններին։

Մայրենի լեզվի ձեռքբերման շրջանում նորածիններն ավելի ուժեղ են արձագանքում իրենց հանդիպած ավելի *վայրի* խոսքի առանձնահատկություններին, քան ավելի հանգիստ և ծանոթ խոսքի առանձնահատկություններին: Սակայն նման թեստերի արդյունքները միանշանակ չեն:

Լեզվի յուրացման համատեքստում, հնչյունային խորհրդանիշը կարևոր դեր է խաղում: Օտար բառերի կապը առարկաների հետ և ընդհանուր առարկաների հետ դրանց կապը, ինչպիսիք են «տակետե» և «բալումա» բառերի կապը կլորավուն կամ անկյունային ձևերի հետ, ստուգվել է՝ պարզելու համար, թե ինչպես են լեզուները խորհրդանշում հնչյունները. մարդը նույն կերպ է վերացական իմաստներ վերագրում պատկերներին և հնչյուններին:

## Այլ լեզուներում

### Ճապոներեն

Ճապոներենն ունի իդեոֆոն բառերի մեծ պաշար, որոնք խորհրդանշական հնչյուններ են։ Դրանք օգտագործվում են առօրյա զրույցներից մինչև լուրջ նորություններ: Այս բառերը բաժանվում են չորս կատեգորիայի՝

* Գիսեիգո (擬声語). ընդօրինակում է կենդանիների, այդ թվում՝ մարդկանց արձակած ձայները (օրինակ՝ *վան-վան*՝ շան հաչոցը)
* Ջիոնգո (擬音語). ընդօրինակում է բնության մեջ անշունչ առարկաների արձակած ձայները (օրինակ՝ *զա-զա*՝ ուժեղ անձրևի համար):
* Գիտաիգո (擬態語). նկարագրում է ոչ լսողական արտաքին աշխարհի վիճակները (օրինակ՝ *բիշո-բիշո*՝ թրջվածության համար):
* Գիջոգո (擬情語). նկարագրում է հոգեբանական վիճակներ կամ մարմնական զգացմունքներ (օրինակ՝ *կուտա-կուտա,* ուժասպառության համար):

Առաջին երկուսը ուղղակիորեն համապատասխանում են բնաձայնության հասկացությանը, մինչդեռ վերջին երկուսը բնաձայնին նման են նրանով, որ դրանք նախատեսված են հասկացությունը ներկայացնելու միմետիկ և կատարողական, այլ ոչ թե հղումային, բայց տարբերվում են բնաձայնից, քանի որ դրանք պարզապես հնչյունների իմիտացիա չեն։ Օրինակ, *շիինտո* (*shiinto*) ներկայացնում է լռություն, ինչպես հայերեն *սուս* բառը, այնպես, ինչպես անգլախոսը կարող է ասել *«clatter, crash, bang!»*՝ աղմկոտ ինչ-որ բան ներկայացնելու համար։ Այդ «ներկայացուցչական» կամ «կատարողական» ասպեկտն էլ նմանություն է բնաձայնին։

Երբեմն ճապոնական բնաձայնով *կրկնապատիկ* բառեր են առաջանում:

### Եբրայերեն

Ինչպես ճապոներենում, եբրայերենում էլ բնաձայնը երբեմն առաջացնում է կրկնվող բայեր:

* שקשק
(շիկ-շեկ) «աղմուկ հանել, շրշյուն անել»
* רשרש
(ռիշ-ռեշ) «աղմուկ հանել, շրշշալ»:

### Մալայերերն

Մալայերենի բնաձայնության շրջանակներում կա փաստաթղթավորված կապ, որը սկսվում է *bu*- հնչյունից և կլորացված բանի ենթադրությունից, ինչպես նաև բառի մեջ -*lok* հնչյունի հետ, որը կորություն է փոխանցում այնպիսի բառերում, ինչպիսին է *lok*
, *kelok*
և *telok*
(համապատասխանաբար՝ «շոգեքարշ», «ծով» և «կոր»):

### Արաբերեն

Արաբերեն գրված Ղուրանը փաստաթղթավորում է բնաձայների դեպքեր: Մոտ 77,701 բառերից կան ինը բնաձայն բառեր՝ երեքը կենդանիների հնչյուններ են (օրինակ՝ *մուու - կովի ձայն*), երկուսը՝ բնության հնչյուններ (օրինակ՝ *որոտ, դղիրդ*), և չորսը՝ մարդկային հնչյուններ (օրինակ՝ *շշուկ* կամ *տնքոց*):

### Ալաբաներեն

Ալբաներենում կան առարկաների և կենդանիների լայն տեսականի, որոնք անվանվել են իրենց արձակած հնչյունի հիման վրա։ Այդպիսի հնչյունական բառերից են *shkrepse*
 (լուցկիներ), որն անվանվել է լուցկու գլխիկի շփման և բռնկման յուրահատուկ ձայնի անունով, *take-tuke*
(մոխրաման) որն ընդօրինակում է *թփթփոցի* ձայնը, *shi*
(անձրև), որը հորդառատ անձրևի անընդհատ ձայնն է նմանակում, *kukumjaçkë*
(փոքրիկ բու)` իր «կկվանման» ճիչից, *furçë*
(խոզանակ)` իր շրշյունի ձայնի համար; *shapka*
(հողաթափեր և ֆլիպ-ֆլոպ), *pordhë*
(բարձր գազեր) և *fëndë*
(աղիքներից առաջացած գազերի բարձր ձայն):

### Հինդի-ուրդու

Հինդիում և ուրդուում օգտագործվում են բնաձայնային բառեր, ինչպիսիք են *bak-bak, cūr-cūr*
 օգտագործվում են դատարկ խոսակցություններ (*բլա-բլա-բլա*) նշելու համար: Գործողությունների համար օգտագործվող հնչյունական բառերի այլ օրինակներ են՝ *phaṭāphaṭ*
 (ինչ-որ բան արագ անել), *dhak-dhak*
 (արագ բաբախող սրտի ձայնով վախը ներկայացնելու համար), *ṭip-ṭip*
 (նշանակում է ծորակի *կաթ-կթոցի* ձայն) և այլն: Կենդանիների կամ առարկաների շարժումը երբեմն նույնպես ներկայացվում է բնաձայն բառերով, ինչպիսիք են *bhin-bhin*
 (տնային ճանճի *տզզոցի* ձայնը) և *sar-sarāhat*
 (կտորը կահույքի վրայով քսելու ձայնը), *khusr-phusr*
 վերաբերում է շշուկին։ *bhaunk*
 նշանակում է հաչել։

## Տես նաև

* Բաղաձայնույթ
* Առձայնույթ
* «Բուբա-կիկի» էֆեկտ
* Կենդանիների հատկանիշների ցանկ
* Ձայնարկություն

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

* Crystal, David (1997). *The Cambridge Encyclopedia of Language* (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 0-521-55967-7.
* Smyth, Herbert Weir (1920). *Greek Grammar*. Cambridge MA: Harvard University Press. էջ 680. ISBN 0-674-36250-0.

## Արտաքին հղումներ

* Դերեկ Աբբոտի կենդանիների աղմուկի էջը
* Օրինակներ
* BBC Radio 4-ի հաղորդումը քննարկում է կենդանիների ձայները
* Կոմիքսների և մուլտֆիլմերի համար օնոմատոպեա նկարելու ձեռնարկ (տառատեսակների օգտագործմամբ)
* Գրված հնչյուն, բնաձայնային բառերի ցանկ
* Բնաձայնությունների օրինակներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բնաձայնություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 495)։*  |