# Լին Մարգուլիս

| Լին Մարգուլիս
 |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մարտի 5, 1938(1938-03-05)[…] |
| Ծննդավայր | Չիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ |
| Մահացել է | նոյեմբերի 22, 2011(2011-11-22)[…] (73 տարեկան) |
| Մահվան վայր | Ամհերսթ, Համպշիր շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ |
| Քաղաքացիություն |  ԱՄՆ |
| Կրթություն | Վիսկոնսինի համալսարան Մեդիսոնում (1960), Հարվարդի համալսարան, Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի (1965), Մասաչուսեթսի համալսարան Ամհերստում և University of Chicago Laboratory Schools? |
| Ազդվել է | Ivan Wallin? |
| Երկեր | On the origin of mitosing cells? |
| Մասնագիտություն | համալսարանի դասախոս, բուսաբան, կենդանաբան, բնապահպանագետ, մանրէաբան, կենսաբան, դասախոս և էվոլյուցիոնիստ |
| Աշխատատու | Մասաչուսեթսի համալսարան Ամհերստում և Բոստոնի համալսարան |
| Ամուսին | Կարլ Սագան |
| Պարգևներ և մրցանակներ |  Գուգենհայմի կրթաթոշակ  Դարվին-Ուոլլեսի մեդալ Գիտական ձեռքբերման համար Ուիլյամ Պրոկտերի մրցանակ Բարսելոնայի ինքնավար համալսարանի պատվավոր դոկտոր Վիգո համալսարանի պատվավոր դոկտոր Վալենսիայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Սիրակուզայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Մադրիդի ինքնավար համալսարանի պատվավոր դոկտոր Nevada Medal? Edinburgh Medal? honorary doctorate from INP Toulouse? և Public Service Award? |
| Անդամություն | ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա և Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա |
| Երեխաներ | Դորիոն Սագան և Ջերեմի Սագան |
| 🌐 | geo.umass.edu/faculty/margulis/ |
|  Lynn Margulis Վիքիպահեստում |

**Լին Մարգուլիս** (անգլ.՝ Lynn Margulis,), ի ծնե՝ **Լին Պետրա Ալեքսանդր** (անգլ.՝ Lynn Petra Alexander,մարտի 5, 1938(1938-03-05)[…], Չիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ - նոյեմբերի 22, 2011(2011-11-22)[…], Ամհերսթ, Համպշիր շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), ամերիկացի էվոլյուցիոն կենսաբան և էվոլյուցիայի մեջ սիմբիոզի նշանակության հիմնական ժամանակակից ջատագովը։ Մարգուլիսը փոխակերպել և հիմնովին ձևակերպել է միջուկներով բջիջների էվոլյուցիայի ներկայիս պատկերացումները՝ առաջարկելով, որ այն բակտերիաների սիմբիոտիկ միաձուլման արդյունք է։ Մարգուլիսը նաև բրիտանացի քիմիկոս Ջեյմս Լավլոկի հետ Գայայի վարկածի համահեղինակն է՝ առաջարկելով, որ Երկիրը գործում է որպես մեկ ինքնակարգավորվող համակարգ և եղել է Ռոբերտ Ուիթեքերի հինգ թագավորությունների դասակարգման գլխավոր պաշտպանն ու տարածողը։

Իր ողջ կարիերայի ընթացքում Մարգուլիսի աշխատանքը կարող էր բուռն առարկություններ առաջացնել և նրա ձևավորող աշխատությունը՝ «Միտոզավորման բջիջների ծագման մասին» հրապարակվել է 1967 թվականին՝ մոտ տասնհինգ ամսագրերի կողմից մերժվելուց հետո։ Դեռևս այն ժամանակ Բոստոնի համալսարանի կրտսեր անդամ է եղել, նրա տեսությունը, որ բջջային օրգանելները, ինչպիսիք են միտոքոնդրիան և քլորոպլաստը՝ նախկինում անկախ բակտերիաներ են եղել անտեսվել է ևս մեկ տասնամյակ և լայնորեն ընդունվել միայն այն բանից հետո, երբ այն հզորորեն հիմնավորվել է գենետիկական ապացույցների միջոցով։ Մարգուլիսը 1983 թվականին ընտրվել է ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։ 1999 թվականին նախագահ Բիլ Քլինթոնը նրան շնորհել է Գիտության ազգային մեդալ։ Լոնդոնի Linnean Society-ն նրան պարգևատրել է Դարվին-Ուոլես մեդալով 2008 թվականին։

Մարգուլիսը նեոդարվինիզմի խիստ քննադատ է եղել։ Նրա դիրքորոշումը ողջ կյանքի ընթացքում բանավեճ է առաջացրել առաջատար նեոդարվինյան կենսաբանների, այդ թվում՝ Ռիչարդ Դոքինսի, Ջորջ Ք. Ուիլյամսի և Ջոն Մեյնարդ Սմիթի հետ։ Մարգուլիսի աշխատանքը սիմբիոզի և նրա էնդոսիմբիոտիկ տեսության վերաբերյալ կարևոր նախորդներ են ունեցել, որոնք վերաբերում են 19-րդ դարի կեսերին, մասնավորապես՝ Անդրեաս Ֆրանց Վիլհելմ Շիմպերին, Կոնստանտին Մերեշկովսկուն, Բորիս Կոզո-Պոլյանսկուն և Իվան Վալինին և Մարգուլիսը ոչ միայն նպաստել է նրանց ավելի մեծ ճանաչմանը, այլ նաև անձամբ վերահսկել է Կոզո-Պոլյանսկու *«Սիմբիոգենեզ. Էվոլյուցիայի նոր սկզբունք»* առաջին անգլերեն թարգմանությունը, որը հայտնվել է նրա մահից մեկ տարի առաջ։ Նրա հիմնական գործերից շատերը, հատկապես նրանք, որոնք նախատեսված են եղել ընդհանուր ընթերցողների համար, գրվել են համատեղ իր որդու՝ Դորիոն Սագանի հետ։

2002 թվականին *Discover* ամսագիրը Մարգուլիսին ճանաչել է գիտության մեջ 50 ամենակարևոր կանանցից մեկը։

## Վաղ կյանք և կրթություն

Մարգուլիսը ծնվել է Չիկագոյում՝ հրեական ընտանիքում։ Նրա ծնողներն են եղել Մորիս Ալեքսանդրը և Լեոնա Ուայզ Ալեքսանդրը։ Նա չորս դուստրերից ավագն է եղել։ Նրա հայրը փաստաբան է եղել, որը նաև ղեկավարում էր ճանապարհային ներկեր պատրաստող ընկերություն։ Մայրը զբոսաշրջային գործակալություն է վարել։ Նա ընդունվել է Hyde Park Academy High School 1952 թվականին։ իրեն նկարագրելով որպես վատ աշակերտ, որը հաճախ ստիպված է եղել կանգնել անկյունում։

Վաղահաս երեխա է եղել, նա ընդունվել է Չիկագոյի համալսարանի լաբորատոր դպրոցներ՝ տասնհինգ տարեկանում։ 1957 թվականին՝ 19 տարեկանում նա ստացել է Չիկագոյի համալսարանի բակալավրի կոչում ազատական արվեստում։ Նա միացել է Վիսկոնսինի համալսարանին՝ կենսաբանություն սովորելու համար՝ Հանս Ռիսի և Վալտեր Պլաուտի ղեկավարությամբ և 1960 թվականին ավարտել է գենետիկայի և կենդանաբանության մագիստրոսի կոչումը։ (Նրա առաջին հրապարակումը, որը կատարվել է է Պլաուտի հետ 1958 թվականին *Journal of Protozoology*-ում՝ վերաբերել է *Էուգլենայի* գենետիկայի, դրոշակավորներին, որոնք ունեն ինչպես կենդանիների, այնպես էլ բույսերի առանձնահատկությունները)։ Այնուհետև նա ուսումնասիրություններ է կատարել Կալիֆոռնիայի համալսարանում և Բերկլիի համալսարանում` կենդանաբան Մաքս Ալֆերտի ղեկավարությամբ։ Մինչ նա կհասցներ ավարտել իր ատենախոսությունը՝ նրան առաջարկեցին մտնել գիտահետազոտական ​​ասոցիացիա, իսկ այնուհետև դասախոսություն ստանալ Մասաչուսեթսի Բրանդեյսի համալսարանում 1964 թվականին։ Կալիֆորնիայի համալսարանում սովորելու տարիներին ստացել է իր դոկտորական աստիճանը։

## Կարիերա

1966 թվականին տեղափոխվել է Բոստոնի համալսարան, որտեղ քսաներկու տարի կենսաբանություն է դասավանդել։ Նա սկզբում եղել է դոցենտ, ապա 1967 թվականին նշանակվել է ասիստենտ։ 1971 թվականին ստացել է դոցենտի կոչում, 1977 թվականին՝ լրիվ պրոֆեսորի աստիճան, իսկ 1986 թվականին՝ համալսարանի պրոֆեսորի կոչում։ 1988 թվականին նշանակվել է Ամհերսթի Մասաչուսեթսի համալսարանի բուսաբանության վաստակավոր պրոֆեսոր։ 1993 թվականին եղել է կենսաբանության վաստակավոր պրոֆեսոր։ 1997 թվականին նա տեղափոխվել է UMass Amherst-ի երկրաբանության բաժին՝ Երկրաբանության գիտությունների վաստակավոր պրոֆեսոր դառնալու համար, այդ պաշտոնը նա զբաղեցրել է մինչև իր մահը։

### Էնդոսիմբիոզի տեսություն

The chloroplasts of glaucophytes like this *Glaucocystis* have a peptidoglycan layer, evidence of their endosymbiotic origin from cyanobacteria.
1966 թվականին որպես Բոստոնի համալսարանի երիտասարդ պրոֆեսորադասախոսական կազմի անդամ՝ Մարգուլիսը գրել է տեսական աշխատություն «Միտոզացնող բջիջների ծագման մասին» վերնագրով։ Թերթը սակայն «մերժվել է մոտ տասնհինգ գիտական ամսագրերի կողմից»։ Այն վերջապես ընդունվել է *Journal of Theoretical Biology-*ի կողմից և այսօր համարվում է ժամանակակից էնդոսիմբիոտիկ տեսության ուղենիշ։ Տասնամյակներ շարունակ իր գաղափարների մշտական քննադատությանը չդիմանալով՝ Մարգուլիսը հայտնել է իր տեսությունը առաջ մղելու մասին՝ չնայած այն ժամանակվա հակազդեցությանը։ Միտոքոնդրիումների ծագումը բակտերիայից և քլորոպլաստներից ցիանոբակտերիայից փորձնականորեն ապացուցվել է 1978 թվականին Ռոբերտ Շվարցի և Մարգարետ Դեյհոֆի կողմից։ Սա ստեղծել է սիմբիոգենեզի տեսության առաջին փորձարարական ապացույցը։ Օրգանգենեզի էնդոսիմբիոզի տեսությունը լայնորեն ընդունվել է 1980-ականների սկզբին, այն բանից հետո, երբ պարզվել է, որ միտոքոնդրիաների և քլորոպլաստների գենետիկական նյութը զգալիորեն տարբերվում է սիմբիոնի միջուկային ԴՆԹ-ից։

1995 թվականին անգլիացի էվոլյուցիոնիստ կենսաբան Ռիչարդ Դոքինսը Լին Մարգուլիսի և նրա աշխատանքի մասին ասել է՝

> Ես մեծապես հիանում եմ Լին Մարգուլիսի խիզախությամբ և տոկունությամբ՝ էնդոսիմբիոզի տեսությանը հավատարիմ մնալու և այն անօրթոդոքսիայից ուղղափառություն տեղափոխելու հարցում։ Ես նկատի ունեմ այն տեսությունը, որ էուկարիոտիկ բջիջը պարզունակ պրոկարիոտ բջիջների սիմբիոտիկ միություն է։ Սա քսաներորդ դարի էվոլյուցիոն կենսաբանության մեծ նվաճումներից մեկն է, և ես մեծապես հիանում եմ նրանով։
>
>

### Սիմբիոզը որպես էվոլյուցիոն ուժ

Մարգուլիսը հակադրվել է էվոլյուցիայի մրցակցության վրա հիմնված տեսակետներին՝ ընդգծելով տեսակների միջև սիմբիոտիկ կամ համագործակցային հարաբերությունների կարևորությունը։

Հետագայում նա ձևակերպել է մի տեսություն, որն առաջարկում էր սիմբիոտիկ հարաբերություններ տարբեր ֆիլերի կամ թագավորությունների օրգանիզմների միջև որպես էվոլյուցիայի շարժիչ ուժ և բացատրել է գենետիկական փոփոխությունը, որը տեղի է ունենում հիմնականում բակտերիալ բջիջների կամ վիրուսների և էուկարիոտ բջիջների միջև միջուկային տեղեկատվության փոխանցման միջոցով։ Օրգանելների ծագման նրա գաղափարներն այժմ լայնորեն ընդունված են, բայց այն առաջարկը, որ սիմբիոտիկ հարաբերությունները բացատրում են գենետիկական տատանումների մեծ մասը, դեռևս ծայրահեղ գաղափար է։

Մարգուլիսը նաև բացասաբար է վերաբերվել նեոդարվինիզմի որոշ մեկնաբանություններին, որոնք նա կարծում էր, որ չափազանց կենտրոնացած են եղել օրգանիզմների միջև մրցակցության վրա, քանի որ նա կարծում էր, որ պատմությունը ի վերջո կդատի դրանք որպես «քսաներորդ դարի փոքր կրոնական աղանդ՝ անգլիական կրոնական համոզմունքների շրջանակում որպես Սաքսոնական կենսաբանություն»։ Նա գրել է, որ ստանդարտ տեսության կողմնակիցները «դասվում են Դարվինի իրենց կենդանաբանական, կապիտալիստական, մրցակցային, ծախս-շահավետ մեկնաբանության մեջ՝ հակադրվելով նրան... Նեոդարվինիզմը, որը պնդում է [գեներով մուտացիաների դանդաղ կուտակումը՝ մակարդակի բնական ընտրություն], գտնվում է ամբողջական ֆանկում»։

### Գայայի վարկած

Մարգուլիսը սկզբում փնտրել է Ջեյմս Լավլոկի խորհուրդը սեփական հետազոտության համար, նա բացատրել դա հետևյալ կերպ, որ «Յոթանասունականների սկզբին ես փորձում էի բակտերիաներին համապատասխանեցնել նրանց նյութափոխանակության ուղիներով։ Ես նկատեցի, որ բոլոր տեսակի բակտերիաները գազեր են արտադրում։ Թթվածին, ջրածնի սուլֆիդ, ածխածնի երկօքսիդ, ազոտ, ամոնիակ և ավելի քան երեսուն տարբեր գազեր են արտազատվում այն բակտերիաների կողմից, որոնց էվոլյուցիոն պատմությունը ես ցանկանում էի վերակառուցել։ Ինչու՞ յուրաքանչյուր գիտնական, ում ես հարցրի, հավատում էր, որ մթնոլորտի թթվածինը կենսաբանական արտադրանք է, իսկ մյուս գազերը՝ ազոտը, մեթանը պատասխանեցին ինձ՝ «Գնա խոսիր Լովլոկի հետ», այդ կարծիքն ունեցել են առնվազն չորս տարբեր գիտնականներ, որ մթնոլորտում առկա գազերը կենսաբանական են»։

Մարգուլիսը հանդիպել է Լավլոքի հետ, ով բացատրել է նրան Գայայի վարկածը և շատ շուտով նրանք սկսել են ինտենսիվ համագործակցություն հայեցակարգի շուրջ։ Գայայի մասին ամենավաղ նշանակալից հրապարակումներից մեկը 1974 թվականին Լովլոքի և Մարգուլիսի համահեղինակած փաստաթուղթն է եղել, որը հակիրճ սահմանել է այն որպես «Գայայի վարկած»։

Լավլոքի գաղափարի մյուս վաղ ներկայացումների նման, Լովլոք-Մարգուլիսի 1974 թվականի աշխատությունը կարծես կենդանի օրգանիզմներին տալիս էր մոլորակային ինքնակարգավորում ստեղծելու ամբողջական հնարավորություն, մինչդեռ ավելի ուշ, երբ գաղափարը հասունացել է, այս մոլորակային մասշտաբի ինքնակարգավորումը ճանաչվել է որպես առաջացող հատկություն։ Երկրային համակարգը, կյանքը և նրա ֆիզիկական միջավայրը միասին վերցրած է դիտարկել։ Երբ կլիմայագետ Սթիվեն Շնայդերը 1989 թվականին հրավիրել է Ամերիկայի երկրաֆիզիկական միության Չեփմենի կոնֆերանսը Գայայի խնդրի շուրջ՝ «ուժեղ Գայայի» և «թույլ Գայայի» գաղափարը ներկայացրել է Ջեյմս Քիրշները, որից հետո Մարգուլիսը երբեմն ասոցացվում էր «թույլ Գայայի» գաղափարի հետ, սխալաբար (նրա « *Գայան կոպիտ քած է* » էսսեն թվագրվում է 1995 թվականին և այն նշում էր իր սեփական տարբերությունը Լովլոքից, ինչպես նա տեսնում էր, ինչը հիմնականում այն էր, որ նրան դուր չէր գալիս Երկրի փոխաբերությունը որպես առանձին օրգանիզմ, քանի որ նա ասել է՝ «Ոչ մի օրգանիզմ չի ուտում իր թափոնները»)։ 1998 թվականի իր *«Սիմբիոտիկ մոլորակ»* գրքում Մարգուլիսը ուսումնասիրել է Գայայի և սիմբիոզի վերաբերյալ նրա աշխատանքի հարաբերությունները։

### Կյանքի հինգ թագավորություններ

1969 թվականին կյանքը երկրի վրա դասակարգվել է հինգ թագավորությունների, ինչպես ներկայացրել է Ռոբերտ Ուիթեքերը։ Մարգուլիսը դարձել է ամենակարևոր աջակիցը, ինչպես նաև քննադատը, միևնույն ժամանակ նա առաջինն է եղել, որը ճանաչել է Ուիթեքերի կողմից մանրէների դասակարգման սահմանափակումները։ Սակայն ավելի ուշ նոր օրգանիզմների հայտնագործությունները ինչպիսիք են արխեաները և մոլեկուլային տաքսոնոմիայի առաջացումը վիճարկեցին հայեցակարգը։ 2000-ականների կեսերին գիտնականների մեծ մասը սկսել է համաձայնվել, որ գոյություն ունի ավելի քան հինգ թագավորություն։ Մարգուլիսը դարձել է հինգ թագավորությունների դասակարգման ամենակարեւոր պաշտպանը։ Նա մերժել է 1990 թվականին Կառլ Վոեսի կողմից ներդրված երեք տիրույթի համակարգը, որը լայն ճանաչում է գտել։ Նա ներկայացրել է փոփոխված դասակարգում, ըստ որի կյանքի բոլոր ձևերը, ներառյալ նոր հայտնաբերվածները, կարող էին ինտեգրվել դասական հինգ թագավորություններում։ Ըստ Մարգուլիսի հիմնական խնդիրը այն է, որ արխեան բակտերիաների կողքին ընկնում է Պրոկարիոտների թագավորության տակ (ի տարբերություն երեք տիրույթի համակարգի, որը արխեային վերաբերվում է որպես թագավորությունից ավելի բարձր տաքսոն կամ վել է թագավորության համակարգի, որը պնդում է, որ դա առանձին թագավորություն է)։ Մարգուլիսի հայեցակարգը մանրամասն ներկայացված է նրա *«Հինգ թագավորություններ»* գրքում, որը գրվել է Կառլեն Վ. Շվարցի հետ։ Ենթադրվում է, որ հիմնականում Մարգուլիսի շնորհիվ է գոյատևում հինգ թագավորությունների համակարգը։

### Մետամորֆոզի տեսություն

2009 թվականին այն ժամանակվա ստանդարտ հրապարակման գործընթացի միջոցով, որը հայտնի է եղել որպես «հաղորդակցված ներկայացում» (որը շրջանցում էր ավանդական գործընկերների ակնարկը), նա մեծ դեր է ունեցել *Գիտությունների ազգային ակադեմիայի* (*PNAS*) գիտությունների ժողովում Դոնալդ Ի. Ուիլյամսոնի աշխատությունը տպագրելու համար՝ մերժելով «դարվինյան այն ենթադրությունը, որ թրթուրները և նրանց նախնիները առաջացել են մեկ ընդհանուր նախնուց»։ Ուիլյամսոնի աշխատությունը առաջացրել է գիտական հանրության անհապաղ արձագանքը, ներառյալ *PNAS-* ում հակազդող փաստաթուղթը։ Սմիթսոնյան բնական պատմության ազգային թանգարանից Կոնրադ Լաբանդերան ասել է. «Եթե ես վերանայեի [Ուիլյամսոնի թուղթը], հավանաբար կնախընտրեի մերժել այն», «բայց ես չեմ ասում, որ վատ է, որ այն հրապարակվում է։ Դա կարող է ընդլայնել քննարկումներն այն մասին, թե ինչպես է գործում մետամորֆոզը և [...] այն շատ արմատական կյանքի ցիկլերի ծագման մասին է»։ Սակայն Դյուկի համալսարանի միջատների զարգացման կենսաբան Ֆրեդ Նիջհաութն ասել է, որ թերթն ավելի հարմար է « *Ազգային հետազոտողին,* քան ազգային ակադեմիային»։ Սեպտեմբերին հայտարարվել է, որ *PNAS-ը* կվերացնի հաղորդված դիմումները 2010 թվականի հուլիսին։ *PNAS-ը* հայտարարել է, որ որոշումը կապ չունի Ուիլյամսոնի վեճի հետ։

### ՁԻԱՀ/ՄԻԱՎ տեսություն

2009 թվականին Մարգուլիսը և ևս յոթ ուրիշներ հեղինակել են մի դիրքորոշում, որը վերաբերել է որոշ սպիրոխետների կլոր մարմնի ձևերի կենսունակության վերաբերյալ հետազոտություններին՝ «Սիֆիլիս, Լայմի հիվանդություն և ՁԻԱՀ. «Մեծ նմանակողի» վերածնունդ, որտեղ ասվում է, որ «մանրամասն հետազոտությունը, որը կապում է սիմբիոտիկ սպիրոխետների կյանքի պատմությունը հարակից ողնաշարավորների իմունային համակարգի փոփոխությունների հետ խիստ անհրաժեշտ է» և կոչ է անում «կրկնակի ուսումնասիրել կաթնասունների, տզերի և վեներական ճանապարհով սպիրոխետների փոխանցման բնական պատմությունը՝ կապված մարդու իմունային համակարգի թուլացման հետ»։ Թերթը շարունակել է առաջարկելով, որ «սպիրոխետների և նրանց կլոր մարմինների հնարավոր ուղղակի պատճառահետևանքային ներգրավվածությունը իմունային անբավարարության ախտանիշներին պետք է ուշադիր և եռանդով ուսումնասիրվի»։

2009 թվականին Discover Magazine-ին տված հարցազրույցում Մարգուլիսը բացատրել է «ՁԻԱՀ»-ի թեմայի նկատմամբ հետաքրքրության իր պատճառը՝ նրանց անվանել է «սիմբիոններ», քանի որ սիֆիլիս առաջացնող սպիրոխետը (*Տրեպոնեմա*) և Լայմի հիվանդություն առաջացնող սպիրոխետը (*Բորելիա*) պահպանում են գեների միայն մոտ 20%-ը, որոնք նրանց անհրաժեշտ կլիներ ազատ ապրելու համար՝ իրենց տերերից դուրս։

Այնուամենայնիվ *Discover Magazine-ին* տված հարցազրույցում Մարգուլիսն ասել է, որ «սիֆիլիտիկայի կողմից ներկայացված ախտանիշների կամ համախտանիշի ամբողջությունը համընկնում է մեկ այլ համախտանիշի՝ ՁԻԱՀ-ի հետ», նաև նշել է, որ Կարի Մալիսը ասել է, որ «նա գնացել է տեղեկանք փնտրելու, որը հիմնավորում է, որ ՄԻԱՎ-ը ՁԻԱՀ-ի պատճառ է հանդիսանում և պարզվել է, որ «Նման փաստաթուղթ չկա»։

Սա լայն տարածում է գտել այն մասին, որ Մարգուլիսը եղել է «ՁԻԱՀ-ը ժխտող»։ Ջերի Քոյնն իր *«Ինչու էվոլյուցիան ճշմարիտ է»* բլոգում արձագանքել է իր մեկնաբանության դեմ, որ Մարգուլիսը կարծում էր, որ «ՁԻԱՀ-ն իսկապես սիֆիլիս է, բնավ վիրուսային ծագում չունի»։ Սեթ Կալիչմանը սոցիալական հոգեբան է, որը ուսումնասիրում է ՁԻԱՀ-ի վարքագծային և սոցիալական ասպեկտները, նա իր 2009 թվականի Մարգուլիս աշխատության մեջ մեկնաբանել է, որ ՁԻԱՀ-ը ժխտողականության «ծաղկման» օրինակ է և պնդել է, որ իր [Մարգուլիսը] «հավանություն է տալիս ՄԻԱՎ-ին/ ՁԻԱՀ-ի ժխտողականությունը հակասում է ըմբռնմանը»։

## Ընդունելություն

Պատմաբան Յան Սապպ ասել է, որ «Լին Մարգուլիս անունը նույնքան հոմանիշ է սիմբիոզին, որքան Չարլզ Դարվին անունը էվոլյուցիային»։ Նրան անվանել են «երկրի անհնազանդ Մայր գիտություն», «արդարացված հերետիկոս», կամ գիտական «ըմբոստ»։ Ենթադրվում է, որ Մարգուլիսի էնդոսիմբիոտիկ տեսության վերաբերյալ աշխատանքի սկզբնական մերժումը և դրա հակասական բնույթը, ինչպես նաև Գայայի տեսությունը, ստիպել են նրան իր ողջ կարիերայի ընթացքում նույնականանալ անհատապաշտ գիտնականների հետ, դրսի և ընդհանրապես անընդունելի տեսությունների հետ։

Նրա կյանքի վերջին տասնամյակում՝ մինչ նրա կյանքի աշխատանքի հիմնական բաղադրիչները սկսել են ընկալվել որպես ժամանակակից գիտական տեսակետի հիմնարար՝ երկրային համակարգի գիտության համատարած ընդունումը և էնդոսիմբիոտիկ տեսության հիմնական մասերի ընդգրկումը կենսաբանության ուսումնական ծրագրերում ամբողջ աշխարհում՝ ամեն ինչ ավելի շատ վիճաբանության մեջ են մտցնում։ Լրագրող Ջոն Ուիլսոնը դա բացատրել է նրանով, որ Լին Մարգուլիսը «իրեն սահմանել է ընդդիմադիր գիտությամբ», իսկ Լին Մարգուլիսի «Գիտական ապստամբի կյանքն ու ժառանգությունը» էսսեների հիշատակի ժողովածուում մեկնաբանները կրկին ու կրկին նրան ներկայացնում են որպես ժամանակակից կերպար։ «Գիտական ապստամբի» համար նա նմանեցվել է Ֆրիման Դայսոնի 1995 թվականի *«Գիտնականը որպես ապստամբ»* էսսեին, այդ ամենը Դայսոնը տեսել է Բենջամին Ֆրանկլինում և ըստ որի Դայսոնը կարծել է, որ այն կարևոր է լավ գիտության համար։

## Մրցանակներ և ճանաչում

* 1975` ընտրվել է Գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի անդամ։
* 1978` Գուգենհայմի կրթաթոշակ։
* 1983` ընտրվել է Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։
* 1985` Հյուր Հեյգի դասախոս, Վաթերլոյի համալսարան։
* 1986՝ Miescher-Ishida մրցանակ։
* 1989` շնորհվել է Ֆրանսիայի Արմավենու Ակադեմիական Պատգամավորի կոչում։
* 1992` Ամհերսթի Մասաչուսեթսի համալսարանի վաստակավոր ֆակուլտետի կանցլերի մեդալի դափնեկիր։
* 1995` ընտրվել է Արվեստի և գիտության համաշխարհային ակադեմիայի անդամ։
* 1997` ընտրվել է Ռուսաստանի բնական գիտությունների ակադեմիայի անդամ։
* 1998` փաստաթղթեր մշտապես արխիվացված Կոնգրեսի գրադարանում, Վաշինգտոն ԿՇ։
* 1998` Ամերիկյան կենսաբանական գիտությունների ինստիտուտի պատվավոր ծառայության մրցանակի դափնեկիր։
* 1998` ընտրվել է Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ։
* 1999` գիտական նվաճումների համար Ուիլյամ Պրոկտերի մրցանակի դափնեկիր։
* 1999` Նախագահ Ուիլյամ Ջ. Քլինթոնի կողմից շնորհված Գիտության ազգային մեդալի դափնեկիր
* 2001` Ամերիկյան նվաճումների ակադեմիայի ոսկե ափսե մրցանակ
* 2002–05, Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի մրցանակ։
* 2005` ընտրվել է Sigma Xi- ի նախագահ, Գիտական հետազոտական միություն։
* 2006` իր որդու՝ Դորիոնի հետ հիմնադրել է Sciencewriters Books-ը։
* 2008` Դարվին-Ուոլեսի մեդալի տասներեք ստացողներից մեկը, որը մինչ այժմ շնորհվում էր ամեն 50 տարին մեկ Լոնդոնի Լինյան հասարակության կողմից։
* 2010` ընդունվել է Լեոնարդո դա Վինչիի մտածողության միություն Տեմպեի, Արիզոնա նահանգի Առաջադեմ տեխնոլոգիաների համալսարանում։
* 2010` ՆԱՍԱ-ի հանրային ծառայության մրցանակ աստղակենսաբանության համար։
* 2012, *Լին Մարգուլիսի սիմպոզիում. Տոնելով կյանքը գիտության մեջ*, Մասաչուսեթսի համալսարան, Ամհերստ, մարտի 23–25, 2012
* 2017` The *Journal of Theoretical Biology* **434**, 1–114 հատուկ թողարկումով ոգեկոչել է «Միտոզացնող բջիջների ծագումը» 50-ամյակը։
* 15 բուհերի պատվավոր դոկտորի կոչում։

## Անձնական կյանք

Մարգուլիսն ամուսնացել է աստղագետ Կարլ Սագանի հետ 1957 թվականին՝ բակալավրի կոչում ստանալուց անմիջապես հետո։ Սագանն այն ժամանակ Չիկագոյի համալսարանի ֆիզիկայի ասպիրանտ է եղել։ Նրանց ամուսնությունն ավարտվել է 1964 թվականին, երբ նա կավարտի իր թեկնածությունը։ Նրանք ունեին երկու որդի՝ Դորիոն Սագանը, ով հետագայում դարձել է գիտահանրամատչելի գրող և նրա համախոհը և Ջերեմի Սագանը՝ ծրագրային ապահովման մշակող և Sagan Technology-ի հիմնադիրը։

1967 թվականին նա ամուսնացել է բյուրեղագետ Թոմաս Մարգուլիսի հետ։ Նրանք ունեցել են որդի Զաքարի Մարգուլիս-Օհնումա անունով, Նյու Յորք քաղաքի քրեական պաշտպանության փաստաբան և դուստր Ջենիֆեր Մարգուլիսը՝ ուսուցիչ և հեղինակ։ Նրանք ամուսնալուծվել են 1980 թվականին։

Նա մեկնաբանել է՝ «Ես երկու անգամ թողեցի իմ որպես կին աշխատանքը» և «մարդկային առումով հնարավոր չի լինել լավ կին, լավ մայր և առաջին կարգի գիտնական։ Ոչ ոք չի կարող դա անել, ինչ-որ բան պետք է անել»։

2000-ականներին նա հարաբերություններ է ունեցել իր գործընկեր կենսաբան Ռիկարդո Գերերոյի հետ։

Մարգուլիսը պնդում էր, որ սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները «կեղծ դրոշով գործողություն են եղել, որն օգտագործվել է Աֆղանստանում և Իրաքում պատերազմները արդարացնելու համար, ինչպես նաև աննախադեպ հարձակումներ [...] քաղաքացիական ազատությունների վրա»։ Նա գրել է, որ կան «ճնշող ապացույցներ, որ երեք շենքերը [Առևտրի համաշխարհային կենտրոնի] վերահսկվող քանդման արդյունքում փլուզվել են»։

Նա կրոնով եղել է ագնոստիկ և հավատարիմ էվոլյուցիոնիստ, բայց մերժել է ժամանակակից էվոլյուցիոն սինթեզը և ասել, որ «Նախկին փորձը, երբ ես հասկացա, որ ես հումանիստ հրեա չեմ, թեև ես մեծապես հիանում եմ Դարվինի ներդրումներով և համաձայն եմ նրա տեսական վերլուծությունների մեծ մասի հետ և ես դարվինիստ եմ, սակայն ես նեոդարվինիստ չեմ։ Նա պնդել է, որ «Բնական ընտրությունը վերացնում է և միգուցե պահպանում է, բայց այն չի ստեղծում» և պնդել է, որ սիմբիոզը էվոլյուցիոն փոփոխությունների հիմնական շարժիչ ուժն է։

Մարգուլիսը մահացել է 2011 թվականի նոյեմբերի 22-ին Էմըրսթի (Մասաչուսեթս) տանը՝ հեմոռագիկ ինսուլտից հինգ օր անց։ Նրա ցանկության համաձայն՝ նրան դիակիզել են, իսկ մոխիրը ցրել իր տան մոտ գտնվող սիրելի հետազոտական տարածքներում։

## Աշխատություններ

### Գրքեր

* Margulis, Lynn (1970). *Origin of Eukaryotic Cells*, Yale University Press, 0-300-01353-1
* Margulis, Lynn (1982). *Early Life*, Science Books International, 0-86720-005-7
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (1986). *Origins of Sex: Three Billion Years of Genetic Recombination*, Yale University Press, 0-300-03340-0
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (1987). *Microcosmos: Four Billion Years of Evolution from Our Microbial Ancestors*, HarperCollins, 0-04-570015-X
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (1991). *Mystery Dance: On the Evolution of Human Sexuality*, Summit Books, 0-671-63341-4
* Margulis, Lynn, ed. (1991). *Symbiosis as a Source of Evolutionary Innovation: Speciation and Morphogenesis*, The MIT Press, 0-262-13269-9
* Margulis, Lynn (1991). «Symbiosis in Evolution: Origins of Cell Motility». In Osawa, Syozo; Honzo, Tasuku (eds.). *Evolution of Life*. Japan: Springer. էջեր 305–324. doi:10.1007/978-4-431-68302-5\_19. ISBN 978-4-431-68304-9.
* Margulis, Lynn (1992). *Symbiosis in Cell Evolution: Microbial Communities in the Archean and Proterozoic Eons*, W.H. Freeman, 0-7167-7028-8
* Sagan, Dorion, and Margulis, Lynn (1993). *The Garden of Microbial Delights: A Practical Guide to the Subvisible World*, Kendall/Hunt, 0-8403-8529-3
* Margulis, Lynn, Dorion Sagan and Niles Eldredge (1995) *What Is Life?*, Simon and Schuster, 978-0684810874
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (1997). *Slanted Truths: Essays on Gaia, Symbiosis, and Evolution*, Copernicus Books, 0-387-94927-5
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (1997). *What Is Sex?*, Simon and Schuster, 0-684-82691-7
* Margulis, Lynn, and Karlene V. Schwartz (1997). *Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth*, W.H. Freeman & Company, 0-613-92338-3
* Margulis, Lynn (1998). *Symbiotic Planet: A New Look at Evolution*, Basic Books, 0-465-07271-2
* Margulis, Lynn, *et al.* (2002). *The Ice Chronicles: The Quest to Understand Global Climate Change*, University of New Hampshire, 1-58465-062-1
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (2002). *Acquiring Genomes: A Theory of the Origins of Species*, Perseus Books Group, 0-465-04391-7
* Margulis, Lynn (2007). *Luminous Fish: Tales of Science and Love*, Sciencewriters Books, 978-1-933392-33-2
* Margulis, Lynn, and Eduardo Punset, eds. (2007). *Mind, Life and Universe: Conversations with Great Scientists of Our Time*, Sciencewriters Books, 978-1-933392-61-5
* Margulis, Lynn, and Dorion Sagan (2007). *Dazzle Gradually: Reflections on the Nature of Nature*, Sciencewriters Books, 978-1-933392-31-8
* Margulis, Lynn (2009). «Genome Acquisition in Horizontal Gene Transfer: Symbiogenesis and Macromolecular Sequence Analysis». In Gogarten, Maria Boekels; Gogarten, Johann Peter; Olendzenski, Lorraine C. (eds.). *Horizontal Gene Transfer*. Methods in Molecular Biology. Vol. 532. Humana Press. էջեր 181–191. doi:10.1007/978-1-60327-853-9\_10. ISBN 978-1-60327-852-2. PMID 19271185.

### Ամսագրեր

* Margulis (Sagan), L (1967). «On the Origin of Mitosing Cells». *Journal of Theoretical Biology*. **14** (3): 225–274. Bibcode:1967JThBi..14..225S. doi:10.1016/0022-5193(67)90079-3. PMID 11541392.
* Margulis, L (1976). «Genetic and evolutionary consequences of symbiosis». *Experimental Parasitology*. **39** (2): 277–349. doi:10.1016/0014-4894(76)90127-2. PMID 816668.
* Margulis, L (1980). «Undulipodia, flagella and cilia». *Biosystems*. **12** (1–2): 105–108. Bibcode:1980BiSys..12..105M. doi:10.1016/0303-2647(80)90041-6. PMID 7378551.
* Margulis, L; Bermudes, D (1985). «Symbiosis as a mechanism of evolution: status of cell symbiosis theory». *Symbiosis*. **1**: 101–124. PMID 11543608.
* Sagan, D; Margulis, L (1987). «Gaia and the evolution of machines». *Whole Earth Review*. **55**: 15–21. PMID 11542102.
* Bermudes, D; Margulis, L; Tzertzinis, G (1987). «Prokaryotic origin of undulipodia. Application of the panda principle to the centriole enigma». *Annals of the New York Academy of Sciences*. **503** (1): 187–197. Bibcode:1987NYASA.503..187B. doi:10.1111/j.1749-6632.1987.tb40608.x. PMID 3304075. S2CID 39709909.
* Lazcano, A; Guerrero, R; Margulis, L; Oró, J (1988). «The evolutionary transition from RNA to DNA in early cells». *Journal of Molecular Evolution*. **27** (4): 283–290. Bibcode:1988JMolE..27..283L. doi:10.1007/bf02101189. PMID 2464698. S2CID 21008416.
* Margulis, L (1990). «Words as battle cries—symbiogenesis and the new field of endocytobiology». *BioScience*. **40** (9): 673–677. doi:10.2307/1311435. JSTOR 1311435. PMID 11541293.
* Margulis, L (1996). «Archaeal-eubacterial mergers in the origin of Eukarya: phylogenetic classification of life». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **93** (3): 1071–1076. Bibcode:1996PNAS...93.1071M. doi:10.1073/pnas.93.3.1071. PMC 40032. PMID 8577716.
* Chapman, MJ; Margulis, L (1998). «Morphogenesis by symbiogenesis». *International Microbiology*. **1** (4): 319–26. PMID 10943381.
* Margulis, L.; Dolan, M. F.; Guerrero, R. (2000). «The chimeric eukaryote: Origin of the nucleus from the karyomastigont in amitochondriate protists». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **97** (13): 6954–6959. Bibcode:2000PNAS...97.6954M. doi:10.1073/pnas.97.13.6954. PMC 34369. PMID 10860956.
* Wier, A.; Dolan, M.; Grimaldi, D.; Guerrero, R.; Wagensberg, J.; Margulis, L. (2002). «Spirochete and protist symbionts of a termite (Mastotermes electrodominicus) in Miocene amber». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **99** (3): 1410–1413. Bibcode:2002PNAS...99.1410W. doi:10.1073/pnas.022643899. PMC 122204. PMID 11818534.
* Dolan, Michael F.; Melnitsky, Hannah; Margulis, Lynn; Kolnicki, Robin (2002). «Motility proteins and the origin of the nucleus». *The Anatomical Record*. **268** (3): 290–301. doi:10.1002/ar.10161. PMID 12382325. S2CID 7405778.
* Margulis, L (2005). «Hans Ris (1914–2004). Genophore, chromosomes and the bacterial origin of chloroplasts». *International Microbiology*. **8** (2): 145–8. PMID 16052465.
* Margulis, L.; Chapman, M.; Guerrero, R.; Hall, J. (2006). «The last eukaryotic common ancestor (LECA): Acquisition of cytoskeletal motility from aerotolerant spirochetes in the Proterozoic Eon». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **103** (35): 13080–13085. Bibcode:2006PNAS..10313080M. doi:10.1073/pnas.0604985103. PMC 1559756. PMID 16938841.
* Dolan, MF; Margulis, L (2007). «Advances in biology reveal truth about prokaryotes». *Nature*. **445** (7123): 21. Bibcode:2007Natur.445...21D. doi:10.1038/445021b. PMID 17203039. S2CID 4426413.
* Margulis, Lynn; Chapman, Michael; Dolan, Michael F. (2007). «Semes for analysis of evolution: de Duve's peroxisomes and Meyer's hydrogenases in the sulphurous Proterozoic eon». *Nature Reviews Genetics*. **8** (10): 1. doi:10.1038/nrg2071-c1. PMID 17923858. S2CID 33808568.
* Brorson, O.; Brorson, S.-H.; Scythes, J.; MacAllister, J.; Wier, A.; Margulis, L. (2009). «Destruction of spirochete *Borrelia burgdorferi* round-body propagules (RBs) by the antibiotic Tigecycline». *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **106** (44): 18656–18661. Bibcode:2009PNAS..10618656B. doi:10.1073/pnas.0908236106. PMC 2774030. PMID 19843691.
* Wier, AM; Sacchi, L; Dolan, MF; Bandi, C; Macallister, J; Margulis, L (2010). «Spirochete attachment ultrastructure: Implications for the origin and evolution of cilia». *The Biological Bulletin*. **218** (1): 25–35. doi:10.1086/BBLv218n1p25. PMID 20203251. S2CID 21634272.
* Guerrero, R; Margulis, L; Berlanga, M; Bandi, C; Macallister, J; Margulis, L (2013). «Symbiogenesis: the holobiont as a unit of evolution». *International Microbiology*. **16** (3): 133–143. doi:10.2436/20.1501.01.188. PMID 24568029.

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Lynn Margulis». Biology. UMass.
* «Endosymbiotic Theory». *Worksheet*. N100. IUPUI. 2002 թ․ հունվարի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2005 թ․ մարտի 12-ին.
* Tischfield, Jay (2004). *Rutgers Interview* (video).
* Part 1 (2010)  ՅուԹյուբում
* Part 2 (2010)  ՅուԹյուբում
* Part 3 (2010)  ՅուԹյուբում
* 911: Explosive Evidence, Experts Speak Out (2011, excerpt)  ՅուԹյուբում
* *Symbiotic Earth: How Lynn Margulis rocked the boat and started a scientific revolution*. A film by John Feldman; script, John Feldman; producer, Susan Davies; a Hummingbird Films production (documentary film). Oley, PA: Bullfrog Films. 2018. OCLC 1032829183.
* Lynn Margulis (2005 թ․ մարտի 10). «Acquiring Genomes». San Jose Science, Technology and Society: 2005–2006 Linus Pauling Memorial Lectures. Institute for Science, Engineering, and Public Policy. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2005 թ․ մարտի 12-ին.