Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Նադիր (աստղագիտություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Նադիր (այլ կիրառումներ)
Նադիրի, զենիթի և հորիզոնի տիպերի առնչությունները ցույց տվող սխեմա։
**Նադիր** (արաբ․՝ نظير‎‎ *նազիր* < *նազարա* – նայել), տվյալ վայրից անմիջականորեն *ներքև* ցույց տվող ուղղությունը, այսինքն՝ տվյալ կետում հորիզոնական հարթությանը օրթոգոնալ երկու ուղղահայաց ուղղություններից մեկը։ Քանի որ «ներքև» հասկացությունը հստակ չէ, նադիրը սահմանվում է ավելի խիստ տերմիններով։ Աստղագիտության մեջ, երկրաֆիզիկայում և առնչվող գիտություններում (օրինակ՝ օդերևութաբանության մեջ) նադիրը տվյալ կետում գրավիտացիայի ուժի ազդեցության ուղղությանը համընկնող ուղղությունն է։ Նադիրին հակադիր կետը կոչվում է զենիթ։ Զենիթը և նադիրը հորիզոնի երկու բևեռներն են։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 140)։*  |
# Դիանա (աստվածուհի)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Դիանա  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | հռոմեական դիցարանի աստվածություն և Մակդիր |
| Դիցաբանություն | հին հռոմեական կրոն |
| Սեռ | իգական |
| Երևի համընկնում է | Արտեմիս, Սելենե, Լուսին և Devana? |
| Հայր | Յուպիտեր |
| Մայր | Լատոնա |
| Քույր/Եղբայր | Ապոլլոն |
| Զավակներ | Էրոս |
|  Diana Վիքիպահեստում |

**Դիանա** (լատիներեն՝ *Diana*), բուսական և կենդանական աշխարհի, որսի, կանացիության և պտղաբերության աստվածուհի։ Համապատասխանում է հունական դիցաբաության մեջ Արտեմիս և Սելենե աստվածուհիներին։

Ավելի ուշ Դիանային սկսել են նույնացնել Հեկատայի հետ։ Դիանային նաև անվանել են Տրիվիա՝ երեք ճանապարհների աստվածուհի (նրա պատկերները տեղադրված էին խաչմերուկում), այս անվանումը մեկնաբանվում էր որպես եռակի իշխանության նշան՝ երկնքում, երկրի վրա և երկրի տակ։ Նաև Դիանային նույնացնում էին կարթագենական երկնային աստվածուհի Ցելեստայի հետ։ Հռոմեական պրովինցիաներում Դիանա էին անվանում անտառի ոգիներին։

Հռոմեական պաշտամունքի մեջ Դիանան համարվել է «օտար» և տարածված չի եղել պատրիկների շրջանում, բայց ժողովրդականություն է վայելել ստրուկների շրջանում, ովքեր Դիանայի անվան տաճարներում ունեցել են անձեռնմխելիություն։ Սերվիոս Տուլլիոս թագավորը, ըստ լեգենդի, ծնված լինելով ստրկության մեջ՝ հռոմեական Ավենտին բլուրի վրա աստվածուհու պատվին տաճար է կառուցել։ Տաճարի կառուցման մեկ տարին ստրուկների համար տոն է եղել։

Ավենտինի վրա գտնվող նրա տաճարի հետ է կապվում արտասովոր կովի մասին մի պատմություն, ում տիրոջն ասվել էր, որ նա, ով կովին կզոհաբերի տաճարին, Իտալիայում իշխանություն կունենա։ Սերվիոս Տուլլիոս թագավորը, իմանալով այդ պատմությունը, խորամանկությամբ տիրանում է կենդանուն, զոհաբերում է տաճարին ու եղջյուրներն ամրացնում է տաճարի պատին։

Դիանա աստվածուհու պատվին են անվանակոչել աստերոիդ` (78) Դիանա, որը բացահայտվել է 1863 թվականին։

## Ստուգաբանություն

Դիանա գոյականն ի սկզբանե ծագել է հին *divios* բառից, ավելի ուշ համապատասխանել է *divius*, *dius* բառերին՝ ինչպես Dius Fidius, Dea Dia աստվածների անունների մեջ։ Ինչպես նաև *dium*, նշանակում է երկինք։ Բառի հիմքում ընկած են հնդեվրոպական dei-, deiǝ-, dī-, dia- արմատները։

Հին հռոմեական հեղինակներ Մարկոս Տերենտիոս Վառոն և Մարկոս Տուլիոս Կիկերոնը համարում էին, որ Դիանա անվան ստուգաբանությունը սերտ կապված է լատիներեն՝ dies (օր) բառի հետ։

## Գործառույթներ

Համաձայն ֆրանսիացի լինգվիստ, դիցաբան, լեզվաբան, ֆիլոլոգ Ժորժ Դյումեզիլի, Դիանան ունեցել է նախահնդեվրոպական ծագում։ Նրա կարծիքով աստվածուհու առաջնային գործառույթները ներառել են երկնային աշխարհի միավորումը ժամանակի շարունակության հետ, սերունդների անընդհատության ապահովումը, որտեղից էլ և ձևավորվել է պտղաբերության հետ կապված նրա գործառնությունը։ Ինչպես նաև՝ նրա գործառույթներից է համարվել թագավորների խաղաղ հերթափոխությունը և թագավորական իշխանության բնականոն գործունեությունը։

Դիանան մարմնավորել է Լուսնին, այնպես ինչպես նրա եղբայր Ապոլլոնը Անտիկ շրջանում մարմնավորել է Արևին։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դիանա (աստվածուհի)» հոդվածին։ |
# Ապոլոն 17

Ապոլոն 17-ի անձնակազմը
**Ապոլոն 17**, Միացյալ Նահանգների Ապոլոն ծրագրի տասնմեկերորդ և վերջին արշավախումբն էր։
Տիեզերանավը ուղեծիր դուրս եկավ 1972 թ. դեկտեմբերի 7-ին երեք տիեզերագնացներով․ հրամանատար՝ Յուջին Սերնան, օդաչուներ՝ Ռոլանդ Էվանս և Հարիսոն Շմիտ։ Ապոլոն 17-ն առ այսօր մարդու կողմից ղեկավարվող լուսնի վրա վայրէջք կատարած վերջին տիեզերական թռիչքն է։

## Ծանոթագրություններ
# Յահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Յահ  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | հին եգիպտական աստվածություն և լուսնային աստվածություն |
| Դիցաբանություն | Հին Եգիպտոսի դիցաբանություն և Ancient Egyptians? |
| Սեռ | արական |
| Երևի համընկնում է | Յարիխ |
|  Iah Վիքիպահեստում |

**Յահ** (կամ Աահ, եգիպտերեն՝ Jˁḥ - լուսին), հին եգիպտական լուսնի աստված։

## Պաշտամունք

Լուսինը, որը լուսավորում էր երկիրը գիշերը, համարվում էր արև հակապատկերը։ Նրան փոխաբերական իմաստով անվանել են «Ժամանակի հաշվիչ», ով «բաժանում էր ամիսները և տարիները»։ Լուսինն ու Արևը համարվում էին Գոռի աջ ձախ աչքերը։ Դրանց իշխանության համար հակամարտության համար Սեթը պոկում է լուսնին ու արևին և թաղում։ Մեկ այլ տարբերակում արևին անվանում էին «Ռա աչք», իսկ լուսնին «Հորուսի աչք»։ Խնումը, Թոթը Մինը դուրս եկան Լուսնի տնից, ինչը միավորեց նրանց Յահի հետ։ Այդ պատճառով Յահի երկրպագությունը սովորական էր այս աստվածների ավանդական կենտրոններում `Թեբեում և Հերմոպոլիսում։ Մադամունդում, որտեղ Մոնտի տաճար կար, պահպանվել է «Յահի տունը»։

## Նկարագրություն

Նա նկարագրված է փարավոնի փաթաթաններում նեղ գլխարկով և Լուսնային սկավառակով։ Երբեմն պակերված է որպես անափահաս, խոպոպներով պատանի։

## Սինկրետիզմ

Հին Թագավորությունում ավելի շատ երկրպագող է ունեցել, քան հաջորդ դարերում, քանի որ գյուղացիները սահմանել էին լուսնի տակ աշխատելու ժամեր։

Օսիրիս-Յահը Մետրոպոլիտենի թանգարանում
Համաձայն Ամդուատի գրքի` ինչ-որ ժամանակ, Լուսնի աստվածը համարվել է Օսիրիսը, սակայն Դիոդորը սխալմամբ նրան անվանել է արև, իսկ Իսիդին՝ լուսին։ Որպես հանդերձյալ աշխարհի աստված Օսիրիսը կարող է ստանձնել լուսնի աստծո պաշտոնը` փոխաբերական իմաստով «մահացածների արևը»։ Պլուտարքոսին համաձայն, Օսիրիսի սգո փառատոնի համար, քուրմերը ամենամսյա ծեսերի ժամանակ հողից ծեփում էին Օսիրիսի քանդակը։ Քանդակը մեծարում և զարդարում էին, ցույց տալով, որ աստվածները նույնպես ջրից ու հողից են ստեղծված։

Յահը կարեւոր դերակատարում ունեցավ XVII դինաստիայի վերջում, Յահմոնսիդերում, որոնք իրենց անունները ստացել են այս աստծո անունից։ Օրինակ՝ Ահմոս (Ծնված Յահը), Ահհոտեպ (Յահը գոհ է), Ահմոս-Նեֆերտարի։ Միևնույն ժամանակ Յահը և Թոթը միավորվում են Յահ-Թոթ անունով, որտեղ նրան կամ Թոթին նկարագրում են լուսնի ձևով։ Արդյունքում, Թոթի պաշտամունքը, կարևոր դերի համար, դիցաբանության մեջ իշխում է։ Այն ներկայացվում է հետագա 18-րդ Թութմազիդների դինաստիայի անուններով։

Տանիս քաղաքի Նեղոսի դելտայում տարածված էր լուսնի աստվածուհի Ատստարտի պաշտամունքը, որը անձնավորում էր Յահին կամ իր հետ հարաբերությունների մեջ գտնվող եգիպտական Հաթոր Աստվածուհուն։

Այս ամենը ցույց է տալիս Յահի աստիճանաբար միաձուլումը լուսնի հետ կապված տարբեր աստվածությունների հետ։ Սակայն Յահի պաշտամունքը ամբողջությամբ չվերացավ, և փոքր-ինչ վերականգնվեց Ամասիսի XXVI դինաստիայի ժամանակ։

## Տես նաև

* Խոնսու - հյուսիս-արևմտյան սեմական լուսնի աստված

## Ծանոթագրություններ
# ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուս

**ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուս** (անգլ.՝ United States Marine Corps (USMC
), US Marines
), ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի բաղադրիչ մասերից մեկն է հանդիսանում։ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի հետ միասին ենթարկվում է ԱՄՆ ռազմածովային նախարարությանը։ Ծովային հետևակի զինվորների քանակը մոտ 200 000 է, 40,000 մարդ ռեզերվում (2010 թվականի տվյալներով)։ Կորպուսը համարվում է արագ արձագանքման ուժերից մեկը։ Կորպուսը իր ենթակայության տակ ունի մոտ 1166 ինքնաթիռ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուս» հոդվածին։ |
# Հունգարերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Հունգարերեն** magyar |
| --- |
| Տիհանի Բենեդիքտյան աբբայության հիմնադրողների հռչակագրի տեքստից հատված (Հունգարիա, 1055 թ.) |
| Տեսակ | բնական լեզու, կենդանի լեզու և լեզու |
| Ենթադաս | Ugric? |
| Երկրներ |  Հունգարիա  Ռումինիա  Սլովակիա  Ուկրաինա  Սերբիա  Խորվաթիա  Ավստրիա  Սլովենիա |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Հունգարիա  Եվրամիություն |
| Խոսողների քանակ | 12 600 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Hungarian Research Centre for Linguistics? |
| Լեզվակիրների թիվը | 14 մլն․ |
| Ռեյտինգ | 52 |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն |
| IETF | hu |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | вен 133 |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | hun |
| ISO 639-3 | hun |
|  |
| Հունգարերենի աշխարհագրական տարածվածությունը |
|  |
| Հունգարերեն լեզվի պաշտոնապես օգտագործումը Սերբիայում |
|  Hungarian language Վիքիպահեստում |

**Հունգարերեն** (*magyar nyelv* listen ), ուգրո-ֆիննական լեզուների ընտանիքի անդամ։ Հունգարերեն խոսում է աշխարհում 14.5 միլիոն մարդ։

## Տարածվածություն

2011 թվականի գնահատականներով՝ Հունգարիայում հունգարերեն խոսում է 9 896 333 մարդ (բնակչության 99.6%-ը)։ 2.2 միլիոն խոսող կան այն տարածքներում, որոնք եղել են Հունգարական թագավորության մաս։ Դրանցից ամենամեծ խումբն ապրում է ներկայիս Ռումինիայի արևմտյան կեսում գտնվող Տրանսիլվանիայում, որտեղ ապրում է մոտավորապես 1.25 միլիոն հունգարացի։ Կան նաև խոշոր հունգարական համայնքներ Սլովակիայում, Սերբիայում (Վոյվոդինա) և Ուկրաինայում (Կարպատներ)։

Միացյալ Նահանգներում հունգարերեն խոսողների համայնքը հաշվվում է 100․000 մարդ։

## Կարգավիճակ

Հունգարերենը պաշտոնական լեզու է Հունգարիայում, շրջանային լեզու Սլովենիայում, Վոյեվոդինայում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման հունգարերենը 66-րդն է։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* GeoNames
* Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հունգարերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 667)։*  |
# Աշկենազներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աշկենազներ (այլ կիրառումներ)
Աշկենազ հրեաներ
**Աշկենազներ** (եբրայերեն՝ אשכנזים
‎, *աշքենազիմ*), հրեա ժողովրդի ենթաէթնիկ խումբ, որը հիմնականում ձևավորվել է միջնադարյան Եվրոպայում։ Պատմականորեն խոսում էին խոսում էին և շարունակում են խոսել իդիշ լեզվով։ Եզրը ծագում է «Աշկենազ» բառից՝ միջնադարյան Գերմանիայի սեմական անվանումից, որը համարվում էր Հաբեթի թոռ առասպելական Ասքանազի ժառանգների բնակեցման տարածքը։ Ներկայումս աշկենազի հրեաները կազմում են Եվրոպայի և Ամերիկայի հրեաների մեծամասնությունը և Իսրայել պետության հրեական բնակչության կեսը։ Ըստ ավանդույթի՝ աշկենազները հակադրվում են սեֆարդներին՝ հուդայականների ենթաէթնիկ այն խմբին, որը ձևավորվել է արաբական երկրներում, ինչպես նաև միջնադարյան Իսպանիայում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* «Ашкеназ, название Германии». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)*. St. Petersburg. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Ашкеназы // Большая российская энциклопедия (электронная версия). — 2020.
* Behar, Doron M.; Ene Metspalu, Toomas Kivisild, Alessandro Achilli, Yarin Hadid, Shay Tzur, Luisa Pereira, Antonio Amorim, Lluı's Quintana-Murci, Kari Majamaa, Corinna Herrnstadt, Neil Howell, Oleg Balanovsky, Ildus Kutuev, Andrey Pshenichnov, David Gurwitz, Batsheva Bonne-Tamir, Antonio Torroni, Richard Villems, and Karl Skorecki (March 2006). «The Matrilineal Ancestry of Ashkenazi Jewry: Portrait of a Recent Founder Event». The American Journal of Human Genetics 78 (3): 487-97. PMID 16404693
* *Birnbaum, Solomon A.* The cultural structure of East Ashkenazic Jewry. // *The Slavonic and East European Review*. — November 1946. — Vol. 25 — No. 64.

## Արտաքին հղումներ

* *Ашкеназы*՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
* О евреях-ашкенази и стране Ашкеназ(չաշխատող հղում)
* Генетика групп евреев
* От Карла Великого до идишкайта и Холокоста: опыт цивилизационной истории. Рецензия на книгу «Тысяча лет культуры ашкеназов».
* Ашкеназийская революция Արխիվացված 2022-01-08 Wayback Machine
* Евреи и Эволюция
* Происхождение евреев выяснили ученые

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աշկենազներ» հոդվածին։ |
# Հասկալա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոսես Մենդելսոն (1729—1786), գերմանահրեա փիլիսոփա։ Հասկալայի հիմնադիրը։ Նրա գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել հուդայականությունում բարենորոգումների վրա
**Հասկալա** (եբրայերեն՝ השכלה
‎, «լուսավորություն», ծագում է՝ *սեխել*, «առողջ դատողություն», «ինտելեկտ»), **հրեական լուսավորություն**, XVIII դարի երկրորդ կեսում Եվրոպայի հրեաների մոտ առաջացած շարժում, որը հանդես էր գալիս Լուսավորության դարաշրջանի արժեքների ընդունման, ինչպես նաև աշխարհիկ գիտությունների կրթման աճի, եբրայերենի և հրեաների պատմության ուսուցման համար։

## Շարժման հայտնի առաջնորդներ

* Մոսես Մենդելսոն
* Իսահակ Բեր Լեվինսոն
* Դավիդ Ֆրիդլենդեր
* Նաֆթալի Հիրց Վիսսելի
* Բարուհ Յեյթելես
* Աբրահամ Կոն

## Տես նաև

* Բարենորոգչական հուդայականություն
* Ջադիդականություն

## Գրականություն

* M. Weissberg, Die Neuhebräische Aufklär.-Lit. in Galizien, 1898;
* S. Fünn, Safa le-Neemanim, 1881;
* H. Weiss, Zichronotai, 1895 и в Mimisrach u'mimaarow, I;
* Gottlober, Hagisrah we-habinjah (Haboker Or, 1876—8) и в Haassif, I, 1884;
* Zederbaum, Leket Amorim, 86—92; W. Jaabez, Migdalha-Meoh (Kenesseth Israel, I);
* L. Rosenthal, Told. Chebrath marbe Haskalah, 1885—90;
* M. Ehrenpreis, Lean (Haschiloach, I, 489—99);
* I. Triwоss, Bichwod ha-Haskalah (Achiassaf, VIII);
* M. Lilienblum, Aboth ha-Haskalah (ibidem, X);
* B. Katz, Toldoth haskalath hajehudim (Hasman, 1903, I—III);

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հասկալա» հոդվածին։ |
# Անիհիլացում

**Անիհիլացում**  (լատիներեն՝ anihilatio -ոչնչացում, անհետացում, <ad - դեպի + nihil—ոչինչ), մասնիկի և նրան համապատասխանող հակամասնիկի փոխակերպումը էլեկտրամագնիսական ալիքների՝ ֆոտոնների կամ ուրիշ մասնիկների՝ այլ բնույթի ֆիզիկական դաշտի քվանտների։

Հայտնի օրինակ է էլեկտրոնի և պոզիտրոնի անիհիլացումը, երբ առաջանում են երկու ֆոտոններ։ Դիտվում է նաև նուկլոն հականուկլոն անիհիլացում, որի հետևանքով առաքվում են մեզոններ։ Եթե անիհիլացումը ընթանում է վակուումում, ապա, համաձայն էներգիայի և իմպուլսի պահպանման օրենքների, առաջացած մասնիկների նվազագույն թիվը պետք է լինի երկու։ Իսկ եթե անիհիլացմանը մասնակցում է որևէ երրորդ մարմին (օրինակ, երբ էլեկտրոնը գտնվում է ատոմում կամ նուկլոնը՝ միջուկում), ապա հնարավոր է անիհիլացում մեկ մասնիկի առաքմամբ։

Անիհիլացման տեսական ուսումնասիրությունը կատարված է միայն էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունների համար։ Տեղի ունի նաև անիհիլացման հակառակ պրոցես՝ զույգի առաջացում, երբ էլեկտրամագնիսական կամ այլ դաշտերի փոխազդեցության հետևանքով միաժամանակ առաջանում են մասնիկ և հակամասնիկ։ Անիհիլացման և զույգերի առաջացման հնարավորությունը, ինչպես և հակամասնիկների գոյությունը կանխագուշակել է Պոլ Դիրակը 1930 թվականին։ Իրեն և Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրիները 1933 թվականին մագնիսական դաշտում տեղավորված Վիլսոնի խցիկում դիտել են ռադիոակտիվ աղբյուրից գամմա-քվանտներով էլեկտրոն–պոզիտրոն զույգի առաջացումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 416)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անիհիլացում» հոդվածին։ |
# Վալտեր Բաադե

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Բաադե

| **Վալտեր Բաադե** Walter Baade |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մարտի 24, 1893(1893-03-24)[…] Չրոտինգհաուզեն, Փրոյսիշ-Օլդենդորֆ, Մինդեն Լյուբեքե, Դետմոլդ, Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա, Գերմանիա |
| Մահացել է | հունիսի 25, 1960(1960-06-25)[…] (67 տարեկան) Գյոթինգեն, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա |
| Քաղաքացիություն |  Գերմանիա |
| Մասնագիտություն | աստղագետ և աստղաֆիզիկոս |
| Հաստատություն(ներ) | Մաունթ Վիլսոնի աստղադիտարան, Պալոմարյան աստղադիտարան և Գյոթինգենի համալսարան |
| Գործունեության ոլորտ | աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա |
| Անդամակցություն | Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Նիդերլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն և Գյոթինգենի Գիտությունների ակադեմիա |
| Ալմա մատեր | Գյոթինգենի համալսարան (1919) և Մյունստերի համալսարան (1913) |
| Տիրապետում է լեզուներին | անգլերեն և գերմաներեն |
| Եղել է գիտական ղեկավար | Հելթոն Քրիստիան Արպ |
| Հայտնի աշակերտներ | Հելթոն Քրիստիան Արպ և Ալան Ռեկս Սենդիջ |
| Պարգևներ | Հենրի Նորիս Ռասելի մրցանակ  և Քեթրին Բրյուսի մեդալ |
| Ամուսին(ներ) | Յոհաննա Բոհլման |
|  Walter Baade Վիքիպահեստում |

**Վիլհելմ Հայնրիխ Վալտեր Բաադե**, (գերմ.՝ Wilhelm Heinrich Walter Baade, մարտի 24, 1893(1893-03-24)[…], Չրոտինգհաուզեն, Փրոյսիշ-Օլդենդորֆ, Մինդեն Լյուբեքե, Դետմոլդ, Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա, Գերմանիա - հունիսի 25, 1960(1960-06-25)[…], Գյոթինգեն, Ստորին Սաքսոնիա, Գերմանիա), գերմանացի աստղաֆիզիկոս։

Ավարտել է Գյոթինգենի համալսարանը (1919)։ 1919-1931 թթ. աշխատել է Բերգեդորֆի (Համբուրգ) աստղադիտարանում, որից հետո տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ և մինչև 1958 թ. աշխատել Մաունտ Վիլսոնի ու Մաունտ Պալոմարի աստղադիտարաններում։

Զբաղվել է գիսավորների, մոլորակների, աստղերի, գերնորերի և գալակտիկաների ուսումնասիրությամբ։ Վալտեր Բաադեն մոտագույն գալակտիկաների կենտրոնական մասերը տարրալուծել է առանձին աստղերի և բացահայտել նրանց աստղային բնակչության կազմի ու պայծառ աստղերի մի շարք ֆիզիկական առանձնահատկությունները։ Այս ուսումնասիրությունները հնարավորություն տվեցին նրան հաստատելու աստղային երկու տիպի բնակչության (որոնք այժմ կոչվում են Բ-ի I և II տիպի բնակչություններ) գոյության փաստը։ Վալտեր Բաադեն գտել է արտագալակտիկական հեռավորությունների սանդղակի սխալը և շտկել այն։ Ռուդոլֆ Մինկովսկու հետ նա առաջինն է կատարել մի շարք հզոր տիեզերական ռադիոաղբյուրների նույնացումը գալակտիկաների հետ։

## Երկեր

* Эволюция звёзд и галактик, М․, 1966․ Բ․ Մարգարյան

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վալտեր Բաադե» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 183)։*  |
# Միկրո

**Միկրո** (հունարեն՝ μικρός -«փոքր», հայերեն նշանակումը՝ մկ, միջազգային նշանակումը՝ µ կամ u), տասնորդական նախածանց, որը փոքրացնում է ֆիզիկական մեծությունը 106(1 000 000) անգամ, կամ, որ նույնն է, բազմապատկում է 10−6(0.000 001) արտադրիչով։

Օրինակ՝

1 միկրովայրկյան = 10-6 վայրկյան
կամ կրճատ գրելաձևով՝

1 մկվ= 1µվ = 10-6 վ
Մետրի հետ բացի միկրոմետր տերմինից գործածվում է նաև միկրոն համարժեք տերմինը։

## Հետաքրքիր փաստեր

* Միկրոէլեկտրոնիկա բառը կազմված է միկրո և էլեկտրոնիկա բառերից, այսինքն էլեկտրոնիկա, որի էլեմենտները միկրոմետրի կարգի են։
* Տարածված μTorrent ծրագրի անվանումը կազմված է μ(միկրո) և տոռռենտ բառերից, այսինքն՝ միկրոտոռռենտ։

## Տես նաև

* Միլիոն
* Տասնորդական նախածանցներ

## Ծանոթագրություններ
# Մոդուլոր

Շվեյցարական մետաղադրամ՝ մոդուլորի պատկերով
**Մոդուլոր**, **մnդուլյոր**, **մոդյուլոր** (ֆրանսերեն՝ modulor), համաչափությունների համակարգ։ 1940-ական թթ․ առաջարկել է Լե Կորբյուզիեն (իր աշխատակիցների հետ)։

Մոդուլորի հիմքում ընկած են մարդու մարմնի չափերը և համաչափությունները (ելակետային մեծություններն են․ մարդու պայմանականորեն ընդունված հասակը՝ կանգնած վիճակում, 183 սմ, մինչև արեահյուսակը՝ 113 սմ, թևը բարձրացրած վիճակում՝ 226 սմ), ոսկե հատումը ԱՖիբոնաչչիի թվերի շարքը։

## Նպատակը և կիրառությունը

Մոդուլորի ստեղծման նպատակն էր ճարտարապետության և գեղարվեստական ձևաստեղծման մեջ արմատավորել մարդու չափումների վրա հիմնված մոդուլ։

Մոդուլորը կիրառվել է Լը Կորբյուզիեի նախագծած մի շարք կառույցներում և իր որոշակի ազդեցությունն ունեցել համաշխարհային ճարտարապետության և հատկապես դիզայնի վրա։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոդուլոր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 668)։*  |
# Ուիլյամ Շոքլի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Ուիլյամ Շոքլի** անգլ.՝ William Shockley |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | փետրվարի 13, 1910(1910-02-13)[…] Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն |
| Մահացել է | օգոստոսի 12, 1989(1989-08-12)[…] (79 տարեկան) Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Սանտա Կլարա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ բնական մահով |
| Գերեզման | Alta Mesa Memorial Park |
| Քաղաքացիություն |  Միացյալ Թագավորություն և  ԱՄՆ |
| Դավանանք | աթեիզմ |
| Մասնագիտություն | ֆիզիկոս, գյուտարար և համալսարանի դասախոս |
| Հաստատություն(ներ) | Բելլի լաբորատորիա, Սթենֆորդի համալսարան և Shockley Semiconductor Laboratory? |
| Գործունեության ոլորտ | կիսահաղորդիչների ֆիզիկա |
| Անդամակցություն | ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերություն |
| Ալմա մատեր | Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (1932) և Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (1936) |
| Գիտական աստիճան | ֆիզիկայի փիլիսոփայության դոկտոր |
| Տիրապետում է լեզուներին | անգլերեն |
| Գիտական ղեկավար | Ջոն Սլեյտեր |
| Պարգևներ |  Օլիվեր Է. Բաքլիի խտացված նյութի ֆիզիկայի մրցանակ  Վիլհելմ Էկսների մեդալ Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ Մորիս Լիբմանի մրցանակ Հոլիի մեդալ Ամերիկայի ֆիզիկայի ակադեմիայի անդամ Կոմստոկի պարգև և Տարվա մարդ՝ ըստ Թայմ ամսագրի |
| Կուսակցություն | ԱՄՆ Հանրապետական կուսակցություն |
| Ամուսին(ներ) | Jean Bailey? և Emmy Lanning? |
| Հայր | William Hillman Shockley? |
| Մայր | May Bradford Shockley? |
|  William Shockley Վիքիպահեստում |

**Ուիլյամ Բրեդֆորդ Շոկլի** (անգլ.՝ William Bradford Shockley, փետրվարի 13, 1910(1910-02-13)[…], Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - օգոստոսի 12, 1989(1989-08-12)[…], Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Սանտա Կլարա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի ֆիզիկոս։

Ավարտել է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը (1932), ապա ուսումը շարունակել Մասսաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում. 1955 թվականից՝ Կիսահաղորդիչների լաբորատորիայի տնօրեն, ապա՝ «Շոկլի տրանզիստոր» ֆիրմայի պրեզիդենտ և տնօրեն։ 1963—1975 թթ.՝ Սթենֆորդի համալսարանի պրոֆեսոր։ Աշխատանքները վերաբերում են հիմնականում պինդ մարմնի ֆիզիկային (կիսահաղորդիչների ֆիզիկա, ֆեռոմագնիսականություն, մետաղների պլաստիկություն, դիսլոկացիաների տեսություն և այլն)։ 1948 թվականին հայտնագործել է տրանզիստորային էֆեկտը (նոբելյան մրցանակ, 1956, Բարդինի և Բրատեյնի հետ)։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ուիլյամ Շոքլի» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 540)։*  |