Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Բռնկվող աստղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Բռնկվող աստղեր** կամ **UV Կետի տիպի աստղեր**, փոփոխական աստղեր, կտրուկ և ոչ պարբերաբար իրենց լուսատվությունը մեծացնում են մի քանի անգամ՝ տատանվելով ռադիոալիքներից մինչև ռենտգենյան ճառագայթներ։

## Նկարագրություն

Բռնկվող աստղերը խամրած կարմիր թզուկներ են՝ ոչ մեծ զանգվածով, երբեմն նշվում են բռնկումներ շագանակագույն թզուկների վրա։ Իրենից ներկայացնում է ամենաբազմազան փոփոխական աստղերի կարգ, սակայն անփայլության պատճառով նրանցից շատ քչերն են հայտնի և բոլոր հայտնի բռնկվող աստղերը գտնվում են ավելի քան 60 լուսատարի հեռավորության վրա։ Արեգակին մոտ գտնվող բոլոր աստղերը, այդ թվում նաև Proxima Centauri - ն, DX Cancri - ն և Wolf 359 - ը պատկանում են այս կարգին։

## Բռնկումներ

Բռնկումները կարող են տևել մեկ րոպեից մինչև մի քանի ժամ։ Բռնկումների միջև միջին ինտերվալը կազմում է մեկ ժամից մինչև 10 օր։ Բռնկման սկիզբը ավելի արագ է տեղի ունենում, քան մարումը, աստղը կարող է իր փայլը մի քանի անգամ մեծացնել մի քանի վայրկյանի ընթացքում։ Բռնկաման ժամանակ կտրուկ փոխվում է աստղի սպեկտորը՝ կապույտ և ուլտրամանուշակագույն տիրույթներում հայտնվում են անընդհատ ճառագայթման սպեկտրեր։ Աստղային բռնկումների երևույթը բացատրվում է ինֆրակարմիր ֆոտոնների էներգիայի աճմամբ՝ Քոմփթոնի էֆեկտով («արագ էլեկտրոնների հիպոթեզ») արագ էլեկտրոնների հետ հետադարձ բախման ընթացքում։

## Արեգակի բռնկումներ

Ենթադրվում է, որ Արեգակի բռնկումները ունենում են մոտավորապես նույն բնույթը, չնայած ավելի թույլ են։ Ընդ որում, Արեգակի բռնկումերը թույլ են ոչ միայն իրենց հարաբերական մեծությամբ (Արեգակը զգալիորեն ավելի վառ է, քան կարմիր թզուկները, որոնք ներկայացնում են UV Կետի տիպը), այլ նաև բռնկման ժամանակ արձակած էներգիայի քանակով։

## Ծանոթագրություններ
# Սեյֆերտի գալակտիկաներ

NGC 6300 գալակտիկան
**Սեյֆերտի գալակտիկաներ**, մեծ լուսատվություն ունեցող աստղանման կորիզով գալակտիկաներ (հիմնականում պարուրաձև), որոնց սպեկտրներում դիտվում են ջրածնի առաքման պայծառ և լայն գծեր։ Առաջին անգամ Սեյֆերտի գալակտիկաների սպեկտրները նկարագրել է ամերիկացի աստղագետ Կարլ Սեյֆերտը (1911-1960), 1943 թվականին։ Ըստ Խաչիկյան Վիդմանի դասակարգման, Սեյֆերտի գալակտիկաների սպեկտրները բաժանվում են երկու դասի։ Առաջին դասի Սեյֆերտի գալակտիկաները (Sy 1) ունեն լայն ջրածնային գծեր և միակի ու կրկնակի իոնացված թթվածնի, ազոտի, նեոնի, ծծմբի և այլ տարրերի նեղ արգելված գծեր։ Երկրորդ դասի Սեյֆերտի գալակտիկաները (Sy 2) բոլոր առաքման գծերը լայն են։ Ջրածնային գծերի անոմալ լայնությունը վկայում է այն մասին, որ գազային ամպերը Սեյֆերտի գալակտիկայում կատարում են հզոր տուրբուլենտ շարժումներ վայրկյանում մի քանի հազար կմ արագությամբ։ Իրենց ֆիզիկական հատկություններով (ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով ուժեղ անընդհատ սպեկտր, ոչ ջերմային ճառագայթում, բարձր լուսատվություն ինֆրակարմիր տիրույթում) Սեյֆերտի գալակտիկները շատ նման են քվազարների։ Սեյֆերտի գալակտիկները միջուկի ճառագայթումը կազմում է գալակտիկայի ճառագայթման զգալի մասը։ Ըստ ճառագայթման էներգիայի Սեյֆերտի գալակտիկները միջանկյալ տեղ են գրավում գերհսկա գալակտիկաների և քվազարների միջև։ 1982 թվականին տվյալներով հայտնի են 200-ից ավելի Սեյֆերտի գալակտիկները որոնց մեծ մասը ուլտրամանուշակագույն ավելցուկով գալակտիկաներ են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 287)։*  |
# Սևեռն

| Սևեռն |
| --- |
| Սևեռն գետը ամրոցից |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 354 |
| Ավազանի մակերես | 11 420 կմ² |
| Ավազան | Կելտական ծով |
| Ջրի ծախս | 61,17 |
| Ջրահոսք |
| Բարձրություն | 610 մ |
| Գետաբերանի տեղակայում | Բրիստոլի ծոց |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | River Vyrnwy?, River Tern?, River Stour?, Էյվոն (Սևերնի վտակ), River Teme?, River Leadon?, Little Avon River?, River Camlad?, River Chelt?, River Frome?, River Lyd?, River Perry?, River Salwarpe?, River Worfe?, River Carno?, Afon Clywedog? և Horsbere Brook? |
| Երկիր |  Միացյալ Թագավորություն  |
|  |
| Գետը Վիքիպահեստում |

Սեվերն գետը ինքնաթիռից
**Սևեռն** (անգլ.՝ Severn, վալլիերեն՝ Hafren, լատիներեն՝ Sabrina), գետ Մեծ Բրիտանիայում։ Այն Մեծ Բրիտանիայի ամենաերկար գետն է։

Երկարությունը 354 կմ է (գետաբերանով՝ 391 կմ), ավազանը՝ 21 հզ կմ²։ Սկիզբ է առնում Քեմբրյան լեռների արևելյան լանջերից, թափվում Բրիստոլի ծոցը։ Սնումը անձրևային է, հորդացումը՝ աշնանն ու ձմռանը։ Ջրի միջին ծախսը մոտ 250 մ³/վրկ է։ Նավարկելի է մինչև Ստաուրպորտ քաղաքը։ Ջրանցքներով կապված է Թեմզա, Թրենթ, Մերսի գետերի հետ։ 1966 թվականին Սևեռնի էստուարի (գետաբերանածոց) վրա կառուցվել է բարձր կամուրջ, Բրիստոլ քաղաքի մոտ՝ տրանսպորտային թունել։ Սևեռնի ափերին են Շրուսբերի, Վուսթեր, Գլոստեր, Նյուպորտ, Քարդիֆ քաղաքները։

## Հղում

* Սևերնը Waterscape.com կայքում (անգլ.)

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սևեռն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 325)։*  |
# Վակուումային ճեպընթաց

**Վակուումային ճեպընթաց** (անգլ.՝ vactrain, «վակընթաց»), գերարագընթաց գնացքների առաջարկվող, դեռ չիրագործված կամ չփորձարկված նախագիծ։ Այս փոխադրամիջոցն իրենից ներկայացնում է մագնիսային ճեպընթաց (մագլև), որը երթևեկում է ամբողջովին կամ մասնակիորեն վակուումացված խողովակի կամ թունելի միջով։ Օդի դիմադրության բացակայությունը թույլ կտա քիչ էներգիա օգտագործելով շարժվել գերձայնային արագությամբ (ըատ հաշվարկների, 6․400–8․000 կմ/ժ կամ 2 կմ/վ)։

Գաղափարի կողմնակիցները առաջարկում եմ թունելային ուղիներ ստեղծել մայրցամաքների միջև։ Տնտեսականորեն այդ թունելային ուղիներն կարող են անցնել օվկիանոսների տակով․ այդ դեպքում կարող է օգտագործվել Երկրի ձգողության ուժը՝ արագություն ավելացնելու համար։ Նախատեսված արագության դեպքում վակուումային ճեպընթացը Լոնդոնից Նյու Յորք կհասնի ոչ ավել քան կես ժամում։ Այդպիսով այն կարող է փոխարինել ինքնաթիռին՝ որպես ամենաարագ հանրային փոխադրամիջոց։ Սակայն ներկա տեխնոլոգիաներով վակուումային թունելներ կառուցելը շատ թանկարժեք կլինի։ Որպես այլընտրանքային տարբերակ առաջարկվել են վերգետնյա, կիսավակուումային խողովակաշարեր։

## Արտաքին հղում

* Մարկ Հալփեր, Նյու Յորքից Լոնդոն մեկ ժամում - գնացքով Արխիվացված 2013-02-04 Wayback Machine (*New York to London in an hour - by train*), հունիսի 4, 2012 թ․ (անգլերեն)
# Իրական ուղեծրի տարրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրական (աջից) և օսկուլացնող (ձախից) ուղեծրային տարրերը աստերոիդների գոտու աստերոիդների համար։ Նկատեք, որ ձախ կողմում աստերոիդների ընտանիքները չեն առանձնացվում։
**Իրական ուղեծրի տարրեր**, մարմնի ուղեծրի տարրեր, որոնք բնութագրում են այդ մարմնի շարժումը տիեզերական տարածության մեջ և մնում են գործնականորեն անփոփոխ աստղագիտականորեն երկար ժամանակի ընթացքում։ Այս եզրը սովորաբար օգտագործվում է նշելու համար երեք չափանիշներ՝

* *իրական մեծ կիսաառանցք* (*ap*),
* *իրական էքսցենտրիսիտետ* (*ep*),
* *իրական թեքում* (*ip*)։

**Իրական տարրերը** պետք է տարբերել օսկուլացնող Կեպլերի ուղեծրի տարրերից որոնք դիտարկվել են ժամանակի որոշակի պահին (էպոխա), ինչպիսին են՝ մեծ կիսաառանցքը, թեքումը և էքսցենտրիսիտետը։ Այս օսկուլացնող տարրերը փոփոխվում են պարբերականորեն և (սկզբունքորեն) կանխատեսելի ձևով մոլորակների և այլ մարմինների ձգողության ուժերի ազդեցության տակ կամ պերցեսիայի արդյունքում։ Արեգակնային համակարգում այսպիսի փոփոխությւնները սովորաբար առաջանում են հազարավոր տարիների ընթացքում, ի տարբերություն իրական ուղեծրի տարրերը մնում են գործնականորեն հաստատուն վերջին տասնյակ միլիոնավոր տարիների ընթացքում։

Մարմինների մեծամասնության համար, օսկուլացնող տարրերը հարաբերականորեն մոտ են իրական տարրերին քանի որ պերցեսիայի և ձգողության ազդեցության էֆեկտները համեմատաբար թույլ են։ Աստերոիդների գոտու աստերոիդների ավելին քան 99% մոտ այստ տարբերությունը փոքր է քան 0.02 ա. մ. (մեծ կիսաառանցքի համար, *a*), 0.1 (էքսցենտրիսիտետի համար, *e*), և 2° (թեքման համար, *i*)։

Այնուամենայնիվ, այս տարբերությունը անտեսել չի կարելի այն դեպքերում, երբ ճշգրտությունը կարևոր է։ Օրինակ՝ Սերես աստերոիդը ունի հետևյալ օսկուլացնող ուղեծրի տարրերը (Նոյեմբերի 26, 2005 էպոխայում)`

| *a* | *e* | *i* |
| --- | --- | --- |
| 2.765515 ա. մ. | 0.080015 | 10.5868° |

իսկ նրա իրական ուղեծրային տարրերն են (անկախ էպոխայից)`

| *ap* | *ep* | *ip* |
| --- | --- | --- |
| 2.767096 ա. մ. | 0.116198 | 9.6474° |

Այս կանոնին բացառություն են կազմում այն աստերոիդները, որոնք ընկած են Կիրկվուդի ճեղքերում, որոնք գտնվում են ուժեղ արտահայտված ուղեծրային ռեզոնանսի մեջ Յուպիտերի հետ։

Իրական ուղեծրի տարրերը պարզելու համար, սովորաբար կատարում են մանրակրկիտ սիմուլյացիա տրված մարմնի շարժման պարբերությունների համար մի քանի միլիոն տարիների ընթացքում։ Այսպիսի սիմուլյացիան պետք է հաշվի առնի երկնային մեխանիկայի շատ չափանիշներ, ներառյալ մոլորակների կողմից ազդեցությունը։ Համապատասխանաբար, այս սիմուլյացիայի արդյունքում դուրս են բերվում չփոփոխվող ուղեծրային տարրերը և ընդունվում որպես իրական։

Մի քանի անգամ կատարվել են մոտավոր վերլուծություններ, սկսած Կիեցուգու Խիրայամայից XX դարի սկզբում։ Հետագա վերլուծական մեթոդները սկսել են ավելի ու ավելի մանրամասն դառնալ, ներառելով բազմաթիվ գոյություն ունեցող ազդեցությունների մասին տեղեկություններ։ Այժմ, տարրերի հաշվարկի սկզբունքը համակարգչային վերլուծությունն է հիմնվելով երկնային մեխանիկայի բանաձևերի վրա։

Այժմ իրական ուղեծրի տարրերը օգտագործվում են հիմնականում աստերոիդների ընտանիքների հետազոտությունների ժամանակ։

## Տես նաև

* Կեպլերի ուղեծրի տարրեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* astDys-ի կողմից կատարված ամենվերջին իրական ուղեծրի տարրերի հաշվարկը համարակալված մոլորակների համար։
# (375) Ուրսուլա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  Ուրսուլա (1893 AL) Ursula |
| --- |
|  |
| Հիմնական տվյալներ |
| Հայտնաբերել է | Օգյուստ Շարլուա, 18 սեպտեմբեր 1893 թ. |
| Ժամանակավոր համար | 1893 AL և A893 SB |
| Պատկանում է խմբին | աստերոիդների գոտի |
| JPL Small-Body Database | 20000375 |
| Բացարձակ մեծություն (H) | 7,47 |
| Հեռավորությունը Արեգակից | 3,124072 ա. մ. |
| Ուղեծրային տվյալներ |
| Պերիհելին | 2,792 ա. մ. |
| Ապոհելին | 3,4561 ա. մ. |
| Մեծ կիսաառանցք | 3,124072 ա. մ. |
| Էքսցենտրիսիտետ | 0,106293341945617 |
| Սիդերիկ պարբերություն | 2016,88 օր (5,52 տարի) |
| Միջին շարժում | 0,178494 աստիճան/օր |
| Թեքվածություն | 15,94° (Խավարածրի նկատմամբ) |
| Ծագման անկյան երկայնություն | 336,6° |
| Պերիկենտրոնի արգումենտ | 342,9° |
| Միջին անոմալիա | 227,09 |
| Ֆիզիկական հատկանիշներ |
| Շառավիղ | 108 կմ |
| Պտույտի պարբերություն | 16,83 ժ |
| Սպեկտրալ դաս | աստերոիդների դաս C և աստերոիդների դաս X |
| ← (374) Բուրգունդիա (376) Գեոմետրիա →
 375 Ursula Վիքիպահեստում |

**(375) Ուրսուլա** (անգլ.՝ Ursula), աստերոիդ աստերոիդների հիմնական գոտում։ Հայտնաբերվել է 1893 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Օգյուստ Շարլուայի կողմից Նիցայում։

Միջին հեռավորությունը Արեգակից կազմում է 3,124072 ա. մ., առավելագույնը մոտենում է 2,792 ա. մ. հեռավորության վրա և հեռանում 3,4561 ա. մ., իսկ Երկրի ուղեծրին Ուրսուլա աստերոիդը նվազագույնը մոտենում է 1,7835 ա. մ. հեռավորության վրա։ Արեգակի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտ է կատարում 2016,88 երկրային օրվա ընթացքում, իր ուղեծրով շարժվելով միջինում 0,178494 աստիճան/օր արագությամբ։ Աստերոիդի ուղեծրի և խավարածրի հարթությունները իրար հետ կազմում են 15,94° անկյուն։

Ըստ Տոլենի սպեկտրալ դասակարգման պատկանում է C դասին։

## Տես նաև

* Աստերոիդների ցանկ
* Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր
* Աստերոիդների ընտանիքներ
* Աստերոիդների խմբեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Շմադել, Լուց (2003). *Փոքր մոլորակների անունների բառարան* (5-րդ վերանայված և ընդլայնված հրատարակություն ed.). Գերմանիա: Սփրինգեր. ISBN 978-3-540-00238-3. (անգլ.)
* (375) Ուրսուլա աստերոիդը Փոքր մոլորակների կենտրոնի կայքում (ուղեծրի տվյալները և դիտարկումները) (անգլ.)
# Չաո Մենգ-Ֆու (խառնարան)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չաո Մենգ-Ֆու խառնարանը
**Չաո Մենգ-Ֆու**, խառնարան Մերկուրի մոլորակի 87.3° հարավային լայնության և 132.4° արևմտյան երկայնության վրա։ Տրամագիծը կազմում է 167 կմ։ Անվանվել է չինացի նկարիչ և գեղագիր Չաո Մենգ-ֆուի (1254–1322) պատվին։

Քանի-որ խառնարանը գտնվում է մոլորակի հարավային բևեռին մոտ և մոլորակի փոքր առանցքի թեքման պատճառով խառնարանի մոտ 40% միշտ ընկած է ստվերում։ Այս փաստը, ինչպես նաև ռադիո հետազոտությունների արդյունքում ստացված պայծառ անդրադարձերը ապացուցում են, որ այստեղ կան հսկայական քանակությամբ սառույցներ, որոնք պաշտպանված են սուբլիմացումից հաստատուն պահպանվող -171 °C ջերմաստիճանում։

## Տես նաև

* Մերկուրիի երկրաբանություն
* Մերկուրիի խառնարանների ցանկ
* Մերկուրիի երկրաբանական առանձնահատկությունների ցանկ

## Ծանոթագրություններ
# Iberdrola[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Iberdrola** |
| --- |
|  |
|  |
| Տեսակ | բիզնես ձեռնարկություն, ձեռնարկություն, electricity supply company? և հանրային ընկերություն |
| Հիմնադրված է | նոյեմբերի 1, 1992 |
| Վայր | Բիլբաո, Բասկերի երկիր, Իսպանիա |
| Երկիր |  Իսպանիա |
| Տնօրեն | Pedro Azagra Blázquez? |
| Արդյունաբերություն | electricity supply company? և էլեկտրաէներգիայի արտադրություն |
| Հասույթ | ▲53,9 մլրդ € (2022) |
| Աշխատողների թիվ | ▲40 721 մարդ (2022) |
| Դուստր ընկերություններ | Avangrid, Scottish Power, Iberdrola Renovables, MANWEB և IBERDROLA ENERGIA ESPAÑA, S.A.U.? |
| Նախկին | Iberduero? |
| Կայք | iberdrola.com​(անգլ.)​(իսպ.)​(պորտ.) |
| Բորսա | IBE |
|  Iberdrola Վիքիպահեստում |

**Iberdrola**, իսպանական ընկերություն։ Ընկերությունը հիմնադրվել է 1992 թվականին։ Շտաբ-բնակարանը գտնվում է Բիլբաոում։ 2011 թվականին ընկերությունը Fortune Global 500 մրցությում գրավել է 213-րդ տեղը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայքը

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Iberdrola» հոդվածին։ |
# Բյուրեղագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կալիումի թիոցիանատի կառուցվածքը:
**Բյուրեղագիտություն**, գիտություն է բյուրեղների և նյութի բյուրեղային վիճակի մասին։

Ուսումնասիրում է բյուրեղների համաչափությունը, հատկությունները, կառուցվածքը և առաջացման պայմանները։ Բյուրեղագիտության հիմնական մեթոդը խարսխված է բյուրեղների համաչափության հատկության վրա, ըստ որի բյուրեղները դասակարգվում են բյուրեղագիտական 7 համակարգի, 32 դասի և 230 խմբի։ Բացի այդ բյուրեղագիտությունը ունի նաև հետազոտման հատուկ մեթոդիկա, որը ներառնում է բյուրեղների գծագրման և հաշվարկի եղանակները, աճեցման և չափման տեխնիկան, ռենտգենա-կառուցվածքային, էլեկտրագրաֆիկ և բյուրեղաքիմիական վերլուծությունները։

## Կապն այլ գիտությունների հետ

Ծագելով 18-րդ դարի վերջում, որպես միներոլոգիայի ինքնուրույն ճյուղ, բյուրեղագիտությունը ներկայումս գրավում է միջանկյալ դիրք ֆիզիկայի և քիմիայի միջև՝ գտնվելով դրանց հետ երկկողմանի կապի մեջ։ 20-րդ դարի 1-ին կեսին ընդունված էր բյուրեղագիտությունը բաժանել երեք մասի՝ երկրաչափական, ֆիզիկական և քիմիական։ Այդ մասերի բովանդակության և ծավալի զգալի փոփոխման հետ կապված, առանձնացել են բյուրեղագիտության առանձին ճյուղեր՝ բյուրեղաքիմիա, բյուրեղաֆիզիկա, բյուրեղաօպտիկա և այլն։ Բյուրեղագիտությունը կապված է մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, միներոլոգիայի, պետրոգրաֆիայի և տեխնիկական մի շարք դիսցիպլինների, ինչպես նաև կենսաբանության, սիմետրիայի մասին ուսմունքի և բժշկության հետ։ Արագ զարգանում է տեխնիկական բյուրեղագիտության կապված սարքաշինությունում արհեստական բյուրեղների կիրառման հետ։ Բյուրեղագիտության զարգացումը դեպի բյուրեղատիպ անիզոտրոպնյութերի ուսումնասիրությունը՝ կհանգեցնի նոր բաժինների ստեղծման։

## Գիտնականներ

Բյուրեղագիտության մեջ մեծ դեր են կատարել Ռոմե դը Լ'իլյան, Ռ․ Ալյուին, Օ․ Բրավեն, Ա․ Վ․ Գադոլինը, Ե․ Ս․ Ֆեոդրովը, Գ․ Վ․ Վուլֆը, Ա․ Վ․ Շուբնիկովը, Ի․ Ի․ Շաֆրոնովսկին, Լևոն Վարդանյանցը և ուրիշներ։

## Գրականություն

* The Feynman Lectures on Physics Vol. II Ch. 30: The Internal Geometry of Crystals
* Introduction to Crystallography and Mineral Crystal Systems

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 482)։*  |
# Ուիլյամ Վորդսվորթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Ուիլյամ Վորդսվորթ** William Wordsworth |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | ապրիլի 7, 1770(1770-04-07)[…] |
| Ծննդավայր | Քոքերմաութ, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն |
| Վախճանվել է | ապրիլի 23, 1850(1850-04-23)[…] (80 տարեկան) |
| Վախճանի վայր | Lakes |
| Գերեզման | St Oswald's Church, Grasmere |
| Մասնագիտություն | բանաստեղծ, երգերի հեղինակ և գրող |
| Լեզու | անգլերեն |
| Ազգություն | անգլիացիներ |
| Քաղաքացիություն |  Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն և  Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն |
| Կրթություն | Սուրբ Ջոնի քոլեջ և Hawkshead Grammar School? |
| Ուշագրավ աշխատանքներ | Պրելյուդիա կամ Բանաստեղծի գիտակցության զարգացում |
| Ամուսին | Mary Hutchinson? և Annette Vallon? |
| Համատեղ ապրող | Annette Vallon? |
| Զավակներ | Էն-Քերոլայն Վորդսվորթ, William Wordsworth?, Dora Wordsworth?, Catherine Wordsworth?, John Wordsworth? և Thomas Wordsworth? |
| Ազգականներ | John Hymers? |
|  William Wordsworth Վիքիպահեստում |

**Ուիլյամ Վորդսվորթ** (անգլ.՝ William Wordsworth, ապրիլի 7, 1770(1770-04-07)[…], Քոքերմաութ, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - ապրիլի 23, 1850(1850-04-23)[…], Lakes), անգլիացի բանաստեղծ։

Ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը, կրել Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ազդեցությունը։ «Լճային դպրոց»-ի հիմնադիր-գաղափարախոսներից։ Ուիլյամ Վորդսվորթը Սամուել Քոլրիջի հետ հեղինակել է «Քնարական բալլադաներ» (1798) երկհատոր ժողովածուն, որի երկրորդ հրատարակության (1800) նախաբանը դարձել է պահպանողական ռոմանտիզմի գեղագիտական մանիֆեստը։ Հրաժարվելով XVIII դարի կլասիցիստական նորմաներից, Վորդավորթը բալլադներում ներկայացրել է գյուղացիական կյանքի դարավոր հիմքերի կործանումը, արտահայտել աշխատավորության խոհերն ու մտքերը, հայրենի բնության գեղեցկությունը, սիրո ուժը։ Վորդավորթը գրել է բանաստեղծություններ նվիրված Հայիթիի ապստամբած նեգրերին, տիրոլցի գյուղացիներին, որոնք պայքարում էին Նապոլեոնի դեմ («Ազատությանը նվիրված սոնետներ», 1802–16, շարք)։ «Նախերգանք կամ Բանաստեղծի գիտակցության զարգացում» (1850) ինքնակենսագրական պոեմում Վորդավորթը հրաժարվել է երիտասարդության ռադիկալիզմից։ Գրել է բանաստեղծություններ, սոնետներ, «Զբոսանք» (1814) փիլիսոփայական պոեմը։

1843 թվականին ստացել է դափնեկիր–բանաստեղծի կոչում։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ուիլյամ Վորդսվորթ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 498)։*  |
# Ծանր արբանյակ 01

Ծանր արբանյակ 01
|  |
| Կազմակերպություն |  ԽՍՀՄ տիեզերական ծրագիր |
| Հիմնական կապալառուներ | ՀԿԲ-1 |
| COSPAR ID |  1961-002A |
| NSSDCA ID | 1961-002A |
| SCN | 00071 |
| Ուղեծրի տեսակ | ցածր մերձերկրյա ուղեծիր |
| Պտույտի ժամկետ | 89,25 րոպե |
| Գործարկման ամսաթիվ | 1961 փետրվարի 4, 01:18:04 UTC |
| Գործարկման վայր | Բայկոնուր |
| Գործարկման հրթիռ | Մոլնիա |
| Ուղեծրից դուրս գալու ժամկետ | փետրվարի 26, 1961 |
| Զանգված | 6483 kg և 644 kg |

**Ծանր արբանյակ 01** (ռուս.՝ Тяжёлый спутник 01, նաև *Վեներա 1ՎԱ համար 1*), խորհրդային Վեներա ծրագրի շրջանակներում արձակված ավտոմատ միջմոլորակային կայան, որը նախատեսված էր Վեներա մոլորակի հետազոտություններ իրականացնելու համար։ Արձակվել է Բայկոնուր տիեզերակայանից Մոլնիա կրող հրթիռով։ Արձակումից հետո մնացել է Երկրի շատ ցածր ուղեծրում՝ հրթիռի վերին աստիճանի խափանման պատճառով։ Փոքր քանակությամբ ուղեծրեր կատարելուց հետո այն մտավ Երկրի մթնոլորտ և մասամբ այրվեց։ Արևմուտքում այս կայանը կոչվեց Սպուտնիկ-7։

Կայանը կառուցվել է ՀԿԲ-1-ում 1ՎԱ կայանների հենքի հիման վրա։ Կայանը արձակվել է 1961 թվականի փետրվարի 4-ին։ Երբ հրթիռի վերին աստիճանը գործարկվեց, օքսիդացնող պոմպի միջով հոսող հեղուկ թթվածնի կավիտացիան պատճառ դարձավ, որ պոմպը խափանվի, ինչի հետևանքով շարժիչի խափանումը բռնկվելուց 0,8 վայրկյան անց։ Կայանը կրկին մտավ մթնոլորտ 1961 թվականի փետրվարի 26-ին Սիբիրի վրա։

Կայանը մտել է մթնոլորտ Սիբիրի վրա և մասամբ այրվել է։ Տարօրինակ հետագիծը և ՏԱՍՍ-ի անհասկանալի հաղորդագրությունը արտասահմանյան մամուլում ենթադրությունների տեղիք տվեցին, որ դա օդաչուավոր տիեզերանավի վթար էր։

Ըստ Բորիս Չերտոկի հուշերի՝ 1ՎԱ-ի վրա դրված էր փոքրիկ գլոբուսի նման մի կախազարդ, որի վրա փորագրված էին մայրցամաքները։ Այս փոքրիկ գնդիկի ներսում Երկիր-Վեներա թռիչքի ուղին պատկերող մեդալ էր։ Մեդալը Խորհրդային Միության զինանշանն էր։ Կախազարդը դրված էր գնդաձև պարկուճում՝ ջերմային պաշտպանությամբ, այն պաշտպանելու համար Վեներայի մթնոլորտ մուտք գործելու ժամանակ։ Վթարից հետո, 1963 թվականի ամռանը Բիրյուսա գետում լողացող տղայի կողմից հայտնաբերվեց գնդաձև պարկուճը, որի ներսում մեդալ էր։ Տղայի հայրը գտածոն հանձնել է ոստիկանությանը, իսկ ՊԱԿ-ի միջոցով մեդալը վերադարձել է ՀԿԲ-1։ Գտածոն այնտեղ ընդունվեց որպես իսկական հրաշք, քանի որ սարքի ցամաք (և ոչ Համաշխարհային օվկիանոս) ընկնելու հավանականությունը շատ փոքր էր։ Ավելին, ավելի չնչին էր հավանականությունը, որ բեկորները ընկնեն ԽՍՀՄ բնակելի տարածք և գտնվեն։

Քույր զոնդը՝ Վեներա-1-ը, հաջողությամբ արձակվեց և մեկ շաբաթ անց դուրս բերվեց դեպի Վեներա ուղեծիր, թեև սարքի հետ կապն ընդհատվեց մեկ շաբաթ անց։

## Տես նաև

* Վեներա ծրագիր

## Ծանոթագրություններ
# Ինֆրակարմիր ճառագայթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շան պատկերն ինֆրակարմիր ճառագայթմամբ
**Ինֆրակարմիր ճառագայթներ,** էլեկտրամագնիսական ճառագայթներ, որոնք զբաղեցնում են տեսանելի ճառագայթման կարմիր մասի (ալիքի երկարությունը՝ λ=0.74 մկմ) և կարճալիք ռադիոճառագայթման (λ~1-2մմ) միջև ընկած սպեկտրային տիրույթը։ Սպեկտրի ինֆրակարմիր տիրույթը պայմանականորեն բաժանում են մոտիկ (0.74-ից մինչև 0.5 մկմ), միջին (2.5-50 մկմ) և հեռու (50-2000 մկմ) տիրույթների։ Ինֆրակարմիր ճառագայթները հայտնաբերել է Վ. Հերչելը՝ Արեգակի սպեկտրն ուսումնասիրելիս (1800 թ.)։ Հերչելի հայտնագործած այդ անտեսանելի ճառագայթները ջերմային էֆեկտ էին առաջացնում։ Հետագայում (1835 թ.) Ա. Ամպերն առաջ քաշեց այն ենթադրությունը, որ «ջերմային» (ինֆրակարմիր) և տեսանելի ճառագայթները միևնույն բնույթն ունեն, դրանք էլեկտրամագնիսական ալիքներ են։

## Աղբյուրները

Ինֆրակարմիր ճառագայթների աղբյուրները բազմազան են։ Այդպիսի ճառագայթում տալիս են բոլոր ատոմները։ Եթե ատոմների հիմնական ռեզոնանսային անցումներից կարելի է ստանալ ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի տիրույթի ճառագայթում, ապա երկրորդ և հաջորդ ռեզոնանսային անցումներից որպես կանոն ստացվում է մոտիկ և հեռու ինֆրակարմիր տիրույթների ճառագայթում։ Ինֆրակարմիր ճառագայթներ ստացվում են նաև մոլեկուլներից։ Մոլեկուլային սպեկտրները կազմված են էլեկտրոնային, տատանողական և պտտական սպեկտրներից։ Էլեկտրոնային սպեկտրն ընկած է տեսանելի տեսանելի և մոտիկ ինֆրակարմիր տիրույթներում, տատանողական սպեկտրը՝ հիմնականում ինֆրակարմիր (2.5-50 մկմ), իսկ պտտական սպեկտրը՝ հեռու ինֆրակարմիր և ռադիոալիքային տիրույթներում։ 1911 թվականին գերմանացի գիտնականներ Գ. Ռուբենսը և Օ. Բայերը ինֆրակարմիր ճառագայթներ հայտնաբերեցին սնդիկի գոլորշիներում (340 մկմ)։ Ինֆրակարմիր ճառագայթների հարուստ աղբյուր է Արեգակը, որի ճառագայթած էներգիայի մոտ կեսն ընկած է սպեկտրի ինֆրակարմիր տիրույթում։ Ինֆրակարմիր ճառագայթների աղբյուր են նաև շիկացման լամպերը և ընդհանրապես բացարձակ զրոյից տարբեր ջերմաստիճան ունեցող բոլոր մարմինները։ Մարմնի ջերմաստիճանի փոքրացմանը զուգընթաց ճառագայթման մաքսիմումը տեղաշարժվում է դեպի հեռու ինֆրակարմիր տիրույթը։

## Կիրառությունը

Նյութերի հետ ունեցած փոխազդեցության առանձնահատկությունների շնորհիվ ինֆրակարմիր ճառագայթներն ունեն կիրառության որոշակի ոլորտ։ Ինֆրակարմիր ճառագայթները կլանվում են ընտրողաբար։ Որոշ նյութեր (էբոնիտ, ֆիբր, կաշի) թափանցիկ են ինֆրակարմիր տիրույթում։ Այս հատկությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել և չափել նյութերի բնութագրիչ որոշ պարամետրեր։ Ինֆրակարմիր ճառագայթները համեմատաբար քիչ են ցրվում մթնոլորտում և առանց նկատելի կորուստների կարող են տարածվել մի քանի տասնյակ կմ։ Ինֆրակարմիր ճառագայթների այդ հատկությունն օգտագործվում է աստղաֆիզիկական հետազոտություններում, լուսանկարչության բնագավառում (ինֆրակարմիր լուսանկարչություն)։ Ինֆրակարմիր ճառագայթների կիրառության ոլորտը սկզբունքորեն ընդլայնվեց և խորացավ արհեստական հզոր աղբյուրների՝ լազերների ստեղծումից հետո։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ինֆրակարմիր ճառագայթներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 372)։*  |