Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Նորվեգիայի ռայխսկոմիսարիատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Նորվեգիայի ռայխսկոմիսարիատ
 գերմ.՝ Reichskommissariat Norwegen
 նորվ.՝ Rikskommissariat i Norge**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **←**  |  |  **→** |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **(Դրոշ)** | **(Զինանշան)** |

 |
| **Քարտեզ** |
|  *(1942 թվական*) |
| **Ընդհանուր տեղեկանք** |
| **Մայրաքաղաք** | Օսլո |
| **Լեզու** | Նորվեգերեն Գերմանիա |
| **Ազգություն** | Նորվեգացիներ |
| **Իշխանություն** |
| **Կառավարիչ** | օկուպացված ռեժիմ |

**Նորվեգիայի ռայխսկոմիսարիատ** (գերմ.՝ Reichskommissariat für die besetzten norwegischen Gebiete), գերմանական օկուպացիոն վերահսկողության տակ գտնվող կոմիսարիատ Հյուսիսային Եվրոպայում։

Ռեյխկոմիսարիատը ստեղծվել է այն բանից հետո, երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքերը ռազմակալեցին ամբողջ Նորվեգիան և երկրի նախագահը փախուստի դիմեց։ Բռնատիրական պետությունը կարճ կյանք է ունեցել. այն հիմնադրվել է 1940 թվականի ապրիլի 24-ին և անկում ապրել 1945 թվականի մայիսի 9-ին՝ Գերմանիայի կապիտուլյացումից հետո։

## Պատմություն

Գերմանացի զինվոր Կիրկենեսում
Գերմանացիների ռազմական ներխուժումը Նորվեգիա անսպասելի չէր։ Պատերազմական գործողությունների սկսվելուց առաջ Նորվեգիայի կառավարությունը հանդես եկավ հայտարարությամբ, որտեղ նշեց, որ Նորվեգիան սպասում է Գերմանիայի հարձակմանը։

Գերմանական ներխուժումը սկսվեց 1940 թվականի ապրիլի 8-ի գիշերը, լույս 9-ին։ Ներխուժելով Նորվեգիա Գերմանիայի ֆյուրեր Հիտլեր Ադոլֆը ցանկանում էր առաջ բերել Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ագրեսիան։

Նորվեգիան գրավելով Հիտլերը նպատակ ուներ

* Տիրապետել Հյուսիսային ծովի արևելյան ավազանին և զբաղեցնել Նորվեգիայի նավահանգիստները, որոնք ունեին ռազմավարական կարևոր նշանակություն
* Տիրանալ Շվեդիայի երկաթե հանքաքարի արտադրության ոլորտներին, որոնք փոխադրվում էին աշխարհի տարբեր ծայրեր նորվեգական Նարվիկ նավահանգստի միջոցով։
* Հանդիպել բրիտանական և ֆրանսկանա դիմադրությանը և շարունակել Երրորդ Ռայխի քարոզչությունը։

1940 թվականի ապրիլի 9-ին դիմելով «բլիցկրիգի» կամ ինչպես ընդունված էր համարել կայծակնային պատերազմի, գերմանական օդային և ծովային ուժերը հարձակվեցին Նորվեգիայի վրա։ Ռազմակալելով Օսլոն նրանք սկսեցին իրականացնել նաև ցամաքային հարձակումներ դեպի երկրի տարբեր շրջաններ։

Նորվեգիայի ազգային բանակը հակահարված տվեց թշնամուն, սակայն ապարդյուն։ Չնայած նրան, որ ռազմական դիմադրությունը Նորվեգիայում չուներ մեծ ռազմական հաջողություն, այն ուներ զգալի քաղաքական ազդեցություն, որը թույլ էր տալիս Նորվեգիայի կառավարությանը, այդ թվում թագավորական ընտանիքին, թողնել Նորվեգիան և ձևավորել վտարանդի կառավարություն։

Գերմանացիները Օսլոն օգտագործում էին Նորվեգիայի մյուս քաղաքները ռմբակոծելու համար։ Այն նաև գերմանացիների կարևորագույն հենակետն էր հյուսիսային երկրներում։ Գերմանացիները թագավորի սպանության մի շարք փորձեր կատարեցին, սակայն դրանք չպսակվեցին հաջողությամբ։

Նորվեգիայի ռազմագործողությունը լուրջ վնասներ հասցրեց զարգացող պետությանը։ Մայիսի 2-ին դադարեց ռազմական դիմադրությունը Հարավային Նորվեգիայում։ Երկիրը բոլոր կողմերից շրջափակված էր։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
|   **ՆորվեգիաԳերմանիաՊատմություն** |
# Յանտեի օրենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դանիերեն կանոնատախտակը հայտնաբերված Նյուքեբինգում
**Յանտեի օրենք** (նորվ.՝ janteloven), կարծրացած արտահայտություն, որը բնութագրում է սկանդինավյան մտածելակերպ։ Կանոնների ցանկը կազմել է գրող Ակսել Սանդեմուսեին՝ ներառելով դրանք «Փախչողը հատում է իր հետքը» վեպում, որը հրատարակվել է 1933 թվականին, համաձայն որի հասարակությունը չի ճանաչում իր անհատների իրավունքները։

Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում հորինված Յանտե քաղաքում, որի բնակչությունը հիմնականում բանվորներ են, որոնց համար գլխավոր արժեքը սոցիալական հավասարությունն է։ Այն իրականացվում է չգրված կանոնների միջոցով, որոնց մեկի խախտումը բերում է հասարակական պարսավանքի։ Գրողը վկայում է, որ Յանտե քաղաքի նախատիպը եղել է նրա հարազատ քաղաք Նյուքեբինգը։

## Տասը կանոններ

1. Մի կարծիր, թե Դու առանձնահատուկ ես
2. Մի կարծիր, թե Դու այնքան մեծ ես, որքան մենք (այսինքն միևնույն սոցիալական կարգավիճակն ունես, ինչ մենք)
3. Մի կարծիր, թե Դու մեզնից խելացի ես
4. Մի կարծիր, թե Դու մեզնից լավն ես
5. Մի կարծիր, թե Դու մեզնից շատ գիտես
6. Մի կարծիր, թե Դու մեզնից կարևոր ես
7. Մի կարծիր, թե Դու ինչ- որ բանի պետք կգաս (ինչ- որ բան ունակ ես անելու)
8. Մի ծիծաղիր մեզ վրա
9. Մի կարծիր, թե մենք քո ժամանակը ունենք
10. Մի կարծիր, թե Դու մեզ կարող ես բան սովորեցնել

Բացի այդ, վեպում կա նաև 11-րդ կանոնը.

11. Միգուցե մենք ինչ-որ բան գիտենք քո մասին։

## Տես նաև

* Lagom

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* The Law of Jante Արխիվացված 2012-10-29 Wayback Machine Պաուլո Կոելիո. *Լույսի մարտիկ*, № 65.(անգլ.)
* *Viveka Adelswärd* Avundsjukan har urgamla anor(շվեդ.) // *Svenska Dagbladet*. —Stockholm, 2003. — В. 2 ноября.
* *Marc Auchet* La «Loi de Jante» et l'imaginaire social Scandinave(ֆր.) // *Nordiques*. — 2004. — В. No 4. — С. 45—63. — ISSN 1761-7677.
* М. Сидельникова. Один как все // Вокруг света. — 2013. — № 7. — С. 105.
# Դանիական կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դանիական կրոն
| Տեսակ | տարադրամ |
| ISO 4217 կոդ | DKK |
| Երկիր |  DK |
| Ներդրման ամսաթիվը | մայիսի 27, 1873 |
| Պաշտ օգտագործողներ | DK |
| Կազմված է | Fifty øre? և øre? |
| Նշան | kr. և kr |
| Հապավում | DKK և DKK |
| Մետաղադրամ | 150 էրե, 1, 2, 5, 10, 20 կրոն |
| Թղթադրամ | 50, 100, 200, 500, 1000 կրոն |
| Կենտրոնական բանկ | Դանիայի ազգային բանկ |
| Փոխարինել է | Danish shilling? |

**Դանիական կրոն** (դանիերեն՝ Dansk krone), Դանիայի ազգային արժույթը, շրջանառվում է նաև Գրենլանդիայում և Ֆարերյան կղզիներում։ Կոդ ISO 4217 — DKK։ 1 կրոնը բաժանվում է 100 էրեի (դանիերեն՝ øre)։

Ներկայացվել է 1873 թվականին։ Այժմ շրջանառության մեջ է 50 էրե, 1, 2, 5, 10 և 20 կրոն մետաղադրամներն ու 50, 100, 200, 500 և 1000 կրոն թղթադրամները։

## Դանիական կրոնը Գրենլանդիայում

Դանիայի Ազգային բանկի հաղորդմամբ՝ 2011 թվականի սկզբին Գրենլանդիայի համար պետք է թողարկվեին օրիգինալ դիզայնով թղթադրամներ։ Սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերի կեսերին իրականացված քվեարկության արդյունքում Գրենլանդիան որոշել է դեռևս մուտք չանել սեփական թղթադրամները։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դանիական կրոն» հոդվածին։ |

|  DKK ներկա փոխարժեքները |
| --- |
| e-money.am | AMD CAD CHF EUR GBP JPY RUB USD |
| Google Finance կայքից՝ | AMD CAD CHF EUR GBP JPY RUB USD |
| XE.com կայքից՝ | AMD CAD CHF EUR GBP JPY RUB USD |
| OANDA.com կայքից՝ | AMD CAD CHF EUR GBP JPY RUB USD |
# Բենիլյուքս

| Բենիլյուքս հոլ.՝ Benelux Unie ֆրանսերեն՝ Union Benelux |
| --- |
|  |
|

|  |
| --- |
|  **Դրոշ** |

 |
|  դիրքը  |
| **Մայրաքաղաք** | Բրյուսել
 |
| Ամենամեծ քաղաք
  | Բրյուսել, Ամստերդամ, Ռոտերդամ, Անտվերպեն, Լյուքսեմբուրգ |
| Պետական լեզուներ | ֆրանսերեն, հոլանդերեն |
|  |
| ֆեդերատիվ միություն |
| Տարածք |
|  -  | Ընդհանուր | 74 656 կմ²  |
| Բնակչություն |
|  -  | 2012 նախահաշիվը | 28.5 մլն  |
| Արժույթ | Եվրո (EUR)  |
| Ժամային գոտի |  (ՀԿԺ+1) |
|  -  | Ամռանը (DST) |  (ՀԿԺ+2) |

**Բենիլյուքս** (ֆրանսերեն՝ Benelux Unie,հոլ.՝ Benelux Unie), եվրոպական երեք պետությունների' Բելգիայի, Նիդերլանդների, Լյուքսեմբուրգի մաքսային-տնտեսական միության կրճատ անվանումը։ Բենիլյուքսի ստեղծման պայմանագիրը կնքվել է Հաագայում 1958 թվականին՝ հիսուն տարով։ Պայմանագիրը ենթադրում է միասնական շուկայի ստեղծում, աշխատուժի, կապիտալի և ապրանքների ազատ տեղաաշարժի տնտեսական, ֆինանսական և սոցիալական քաղաքականության համաձայնեցում։

## Բնակչություն

Բենիլյուքսի երեք Պետությունների (Նիդերլանդներ, Բելգիա, Լյուքսեմբուրգ) ընդհանուր բնակչությունը կազմում է 28.5 միլիոն մարդ։ Բենիլյուքսի բնակչության միջին խտությունը 380 մարդ/կմ²։

| Պետություն | Մայրաքաղաք | Բնակչություն 2013 մարդահամար | տարածք | բնակչության խտություն |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Բենիլյուքս | 28,536,867 | 74657 կմ² | 379.9/կմ² (984.1) |
|  Բելգիա | Բրյուսել | 11,176,020 | 30528 կմ² | 360.6/կմ² (933.8) |
|  Լյուքսեմբուրգ | Լյուքսեմբուրգ | 540,840 | 2586 կմ² | 197.9/կմ² (512.6) |
|  Նիդերլանդներ | Ամստերդամ | 16,847,007 | 41543 կմ² | 405.5/կմ² (1050.3) |

## Քաղաքականություն

Բենիլյուքսի անդամ երեք երկրների` Բելգիայի, Լյուքսեմբուրգի և Նիդերլանդների վարչապետները
Բենիլյուքսի խորհրդարանը ստեղծվել է 1955 թվականին։ Բենիլյուքսի խորհրդարանը կազմված է 21 անդամներից, ընդ որում յուրաքանչյուր անդամ երկրից հավասարաչափ անդամներ։ Հանձնաժողովը գլխավորում են Լյուքսեմբուրգի վարչապետ Յան-Կլաուդ Յունքերը, Նիդերլանդների վարչապետ Մարկ Ռուտտեն և Բելգիայի վարչապետ Վես Ռատերմենը։ 1944 թվականին երեք երկրների խորհրդարանների միջև կնքվում է մաքսային կոնվենցի, որի համաձայն ստեղծվում է Բենիլյուքսի տնտեսական միությունը։ 1947 թվականին պայմանագիրը վավերացվում է և ուժի մեջ դրվում միայն 1948 թվականին։ 1958 թվականի փետրվարի 3-ին, Նիդերլանդների Հաագա քաղաքում կնքվում է պայմանագիր, ըստ որի երեք արևմտաեվրոպական երկրների տնտեսությունը միավորվում է և ստեղծվում է Բենիլյուքսի միացյալ տնտեսական կազմակերպությունը։

## Սպորտ

2000 թվականին Բելգիան և Նիդերլանդները՝ որպես միասնական հավաքական հայտագրվեցին ՈւԵՖԱ-ին։ 2007 թվականին նրանց միացավ նաև Լյուքսեմբուրգը։ Նրանք հանդես կգան Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2018-ում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Benelux official site (In French)
* Benelux Parliament
* Benelux Court of Justice Արխիվացված 2010-12-25 Wayback Machine
* Benelux Office for Intellectual Property Արխիվացված 2011-09-02 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բենիլյուքս» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 393)։*  |
# Իտալական լեզուներ

Հիմնական լեզվախմբերը Երկաթի դարի Իտալիայում
**Իտալական լեզուներ**, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուների խումբ, որի մեջ մտնում են լատիներենը, ֆալիսկերենը, ումբրերենը, օսկերենը՝ մեծ թվով բարբառների հետ (բոլորն էլ մեռած)։ Խոսվել են Հյուսիսային ու Հարավային Իտալիայում և մերձավոր վայրերում։ Լատիներենն ավանդված է գիտական, գեղարվեստական, կրոնական, հրապարակախոսական հարուստ գրականությամբ։ Մյուս երեքով պահպանված է մոտ 300 արձանագրություն, որոնցից ամենանշանավորը իգուվինյան (էվտուբինյան) աղյուսակներն են (մոտ 4000 բառ, 3-2 դարեր մ. թ. ա.)՝ գտնված 1444-թվականին, Դուբիոյի մոտ (Ումբրիա)։ Դրանք կարևոր տեղեկություններ են տալիս ումբրերենի մասին։ Արձանագրություններում օգտագործված է էտրուսկյան գրի տարատեսակ, ինչպես նաև հուն, ու լատինական գիր։ Իտալական լեզուներ, շրջակա լեզուներով ու բարբառներով, լատիներենի ազդեցության ոլորտում աստիճանաբար անհետացել են։ Ունենալով հնատիպ գծեր՝ իտալական լեզուներ էական տվյալներ են տալիս ռոմանական լեզուների ուսումնասիրման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 425)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Իտալական լեզուներ» հոդվածին։ |
# Կոնական հատույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնական հատույթներ՝ պարաբոլ, էլիպս և շրջանագիծ, հիպերբոլ։

1. Պարաբոլ՝ հատող հարթությունը զուգահեռ է կոնին

2. Շրջանագիծ և էլիպս

3. Հիպերբոլաներ
**Կոնական հատույթ** ― կոնը (ավելի ստույգ՝ կոնի մակերևույթը) հարթությամբ հատելիս ստացվող կորի անվանումն է։ Կոնական հատույթները ստացել են իրենց անվանումները մոտավորապես մ.թ.ա. 200 թթ-երին Ապոլոնիուսի կողմից։

## Կոնական հատույթների տեսակները

Կան երեք տիպի կոնական հատույթներ՝ հիպերբոլ, էլիպս և պարաբոլ։ Շրջանագիծը կարող է համարվել չորրորդ տիպ կամ էլ էլիպսի մասնակի դեպք։ Շրջանագիծ և էլիպս առաջանում են այն ժամանակ, երբ հատույթից փակ կոր է ստացվում։ Երբ հատող հարթությունը զուգահեռ է կոնի հիմքի մակերեսին, ապա հատույթը շրջանագծային է ստացվում։ Եթե հատող հարթությունը զուգահեռ է կոնի կողերից մեկին, ապա հատույթը պարաբոլ է, որը բաց կոր է։ Մնացած դեպքերում հիպերբոլ է ստացվում, որը նույնպես բաց կոր է։

### Մասնավոր դեպքեր

Կարող են լինել բազմաթիվ մասնավոր դեպքեր, օրինակ, երբ հատող հարթությունն անցնում է կոնի գագաթով։ Այդ դեպքում ստանում ենք անկյուն, որի գագաթը համընկնում է կոնի գագաթի հետ։

}

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 563)։*  |
# Լիցքավորված մասնիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Լիցքավորված մասնիկ**, էլեկտրական լիցքով օժտված մասնիկ։ Էլեկտրական լիցք կարող են ունենալ ինչպես տարրական մասնիկները, այնպես էլ՝ ատոմները, մոլեկուլները և բազմատոմ համակարգերը։ Մասնիկների լիցքը միշտ բազմապատիկ է տարրական լիցքին։ Էլեկտրական լիցք չունեցող մասնիկը կոչվում է չեզոք մասնիկ։

## Տարրական մասնիկներ

| Դաս | Դրական | Բացասական |
| --- | --- | --- |
|  | Պրոտոն | Հակապրոտոն1) |
| β-մասնիկ | Պոզիտրոն1) | Էլեկտրոն |
|  | Էլեկտրոն | Խոռոչ2) |
|  | α-մասնիկ | Էլեկտրոն |
| Իոններ | Կատիոններ | Անիոններ |

1) - հակամասնիկ, 2) - քվազիմասնիկ

### Կոտորակային լիցք

Մասնիկները, որոնք առանձին չեն հանդիպում, սակայն միասին կազմում են այլ տարրական մասնիկներ, ունեն կոտորակային լիցք։ Դրանք են՝

* Քվարկները,
* Հակաքվարկները։

## Ատոմներ և մոլեկուլներ

Լիցք ունեցող ատոմները և մոլեկուլները կոչվում են իոններ։

## Տես նաև

* Մասնիկների դետեկտորներ
* Քվազիմասնիկ
* Իոններ
* Էլեկտրական հոսանք
* Էլեկտրական լիցք
* Տարրական լիցք

## Արտաքին հղումներ

* Մասնիկների դետեկտորներ(ռուս.)
# Շրջանագծի երկարություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

D տրամագծով, R շառավղով և O կենտրոնով **շրջանագծի C երկարությունը**․ Circumference = WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 × D = 2 × WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 × R.
**Շրջանագծի երկարություն**, շրջանը սահմանափակող փակ հարթ կորի երկարությունն է։ Քանի որ շրջանագիծը շրջանի սահմանն է, շրջանագիծը պարագծի հատուկ դեպք է։

Շրջանագծի երկարությունը կարող է սահմանվել որպես շրջանագծի մեջ ներփակված կանոնավոր բազմանկյունների պարագծերի հաջորդականության սահման՝ բազմանկյունի կողմերի քանակի անսահմանափակ աճով:.

Եթե շրջանագծի տրամագիծը հավասար է 1, նրա երկարությունը հավասար է WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ։
Եթե շրջանագծի շառավիղը հավասար է 1, ապա նրա երկարությունը հավասար է WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ։
## Շրջանագծի երկարությունը և π թիվը

Շրջանագիծը կապված է մաթեմատիկական ամենակարևոր հաստատուններից մեկի՝ պի թվի հետ։ Պի թիվը նշվում է հունական պի տառով ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ): Տասնորդական գրառման մեջ թվի առաջին թվանշաններն են․

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 սահմանվում է որպես շրջանագծի WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 երկարության հարաբերակցությունը նրա WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 տրամագծին։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Կամ որպես շրջանագծի երկարության հարաբերակցությունը շառավիղի կրկնակիին։ Շրջանագծի երկարության բանաձևն ստանում է հետևյալ ձևը․

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 հաստատունի օգտագործումը տարածված է գիտության մեջ։

«Շրջանի չափում» գրքի մեջ, որը գրել է Արքիմեդը մոտ մ․թ․ա․ 250 թվականին, նա ցույց է տվել, որ WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 հարաբերակցությունը (նա չի օգտագործել WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 տառը) 31071-ից մեծ է, բայց 317-ից փոքր, գտել արտագծված և ներգծված 96 կողմերով բազմանկյան պարագիծը։ WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 թվի մոտարկման այդ մեթոդը օգտագործվել է դարեր շարունակ, քանի որ այն ավելի մեծ ճշգրտություն ուներ, քան մեծ թվով կողմեր ունեցող բազմանկյունների բանաձևերը։ Վերջին նման հաշվարկը կատարվել է 1630 թվականին Քրիստոֆ Գրինբերգերի կողմից, որն օգտագործել է 1040 կողմ ունեցող բազմանկյուններ։

## Տես նաև

* Իզոպերիմետրական խնդիրներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Атанасян Л. С., Бутузов В. Ф. и др.* Дополнительные главы к учебнику 8 класса // Геометрия. — 3-е издание. — М.: Вита-Пресс, 2003.
* *Выгодский М. Я.* Справочник по элементарной математике. — М.: Наука, 1978.
	+ Переиздание: М.: АСТ, 2006, ISBN 5-17-009554-6, 509 стр.
# Լոնգլիթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Լոնգլիթ |
| --- |
| անգլ.՝ Longleat |
| Անգլիայի դաստակերտական ճարտարապետության անկյունաքարերից մեկը |
| Երկիր` | Անգլիա |
| Ճարտարապետական ոճ` | Էլիզաբեթյան |
| Ճարտարապետ` | Ռոբերտ Սմիթսոն |
| Կառուցման ժամանակաշրջան` | 16-րդ դար |
|  |
|  |

**Լոնգլիթ** (անգլ.՝ Longleat), Ուիլթշիրի և Սոմերսեթշիրի սահմանին 1570-ական թվականներին ճարտարապետ Ռոբերտ Սմիթսոնի կառուցված դաստակերտ տուն։

Սա Եվրոպայի հյուսիսում վերածննդյան ճարտարապետության առաջին օրինակներից մեկն է, Հարդվիքի և Ուոլատոնի նախակարապետը։ Շատ նկատառումներով Լոնգլիթը կանգնած է անգլիական ճարտարապետական ավանդությունների ակունքում. այն պարզ շենք է՝ ուղղագիծ տանիքով և ինտերիերը արևային լույսով լցնող լուսամուտային լայն բացվածքներով։

Ձևավոր կտրված թփերից հռչակավոր լաբիրինթոսով դաստակերտային զբոսայգին 18-րդ դարում հատակագծել է նշանավոր Լանսելոտ Բրաունը, Լոնգլիթի շինարարի ուղիղ ժառանգ՝ 1-ին մարքիզ Բաթի համար։

Կալվածքի պահպանման համար միջոցների ներգրավման համար 6-րդ մարքիզ Բաթը 1966 թվականին կալվածքի տարածքում բնակեցրեց Աֆրիկայից բերված վայրի կենդանիների և զբոսաշրջիկների համար բացեց երկրում առաջին սաֆարի-պարկը։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ

* Լոնգլիթի պաշտոնական էջ
# Memento mori[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլիպ դե Շամպան: Նատյուրմորտ vanitas ժանրում՝ *Կյանքը, մահը և ժամանակը՝ գոյության երեք խորհրդանիշներն են, որոնք ներկայացված են կակաչով, մարդու գանգով և ավազի ժամացույցով*
**Memento mori** (լատիներենից թարգմանաբար՝ հիշի՛ր, որ (ստիպված) մեռնելու ես, հիշի՛ր մահվան մասին, հիշի՛ր, որ մահկանացու ես), լատիներեն թևավոր խոսք, որը դարձել է թևավոր արտահայտություն։

Հին Հռոմում այս խոսքն օգտագործվել է ռազմի դաշտից վերադարձող հռոմեացի զինվորականների հաղթական երթի ժամանակ։ Ստրուկները կանգնում էին ռազմական առաջնորդի թիկունքում, ով պարբերաբար պետք է հիշեցներ բոլորին, որ չնայած իր փառքին, նա այնուամենայնիվ մահկանացու է։ Հնարավոր է, որ իրական արտահայտությունը եղել է՝ *Respice post te! Hominem te memento!* («Շրջվի՛ր։ Հիշի՛ր, որ դու մարդ ես։»)։

*Memento mori*-ն եղել է նաև միջնադարյան լատինական մահն արտացոլող տեսություն և պրակտիկա, որում շեշտվում է հատկապես երկրային կյանքի անիմաստության և երկրային վայելքների ու բարքերի անցողիկ բնույթը։ Այն կապված է *ars moriendi*-ի՝ մահվան արվեստի և այլ նմանատիպ գրականության հետ։ *Memento mori*-ն ասկետական փիլիսոփայական դրույթների կարևոր մասերից է, որը մաքրագործում է անհատին, խզում կապն աշխարհիկ վայելքների հետ և ուշադրությունն ուղղում անմահ հոգու և հետմահու կյանքի վրա։

Արվեստում *memento mori*-ն մահը հիշեցնող խորհրդանիշների ամբողջությունն է։ Եվրոպական քրիստոնեության արվեստում այն արտահայտում է դրախտը, դժոխքը և մարդու հետմահու փրկությունը։

## Կիրառությունը պատմության մեջ

### Դասական ժամանակաշրջան

Պլատոնի Ֆեդոյում պատմելով Սոկրատի մահվան մասին, Պլատոնը փիլիսոփայության հիմնական պրակտիկան ներկայացնում է որպես ոչ այլ ինչ, քան «մեռնել և լինել մեռած»։ Ստոիկները լայնորեն կիրառել են այս աշխարհայացքը, Սենեկայի նամակները լիքն են մահվան մասին մտածմունքներով։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Memento mori» հոդվածին։ |
# Ֆարենհայտի սանդղակ

Ֆարենհայտի և Ցելսիուսի համեմատական սանդղակ
**Ֆարենհայտի աստիճան**, գծային սանդղակով ջերմաստիճանի չափման միավոր, որի հեղինակը գերմանացի գիտնական Դանիել Ֆարենհայտն է, ով առաջարկել է այն օգտագործման 1724 թվականին։

Նշանակվում է °F սիմվոլով։

Երկար ժամանակ Ֆարենհայտի սանդղակը անգլիալեզու երկրներում համարվում էր ջերմաստիճանի չափման հիմնական միավորը, սակայն սկսած 1960-70 ական թթ. այն գործնականում գրեթե դուրս մղվեց Ցելսիուսի աստիճանի ներմուծումից հետո։ Ներկայումս միայն ԱՄՆ-ում և Բելիզում այն բավականին լայն կիրառություն ունի կենացաղում։

Ֆարենհայտի սանդղակով սառույցի հալման ջերմաստիճանը +32 °F, իսկ ջրի եռման ջերմաստիճանը +212 °F (նորմալ մթնոլորտային ճնշման պայմաններում)։ Իսկ Ֆարենհայտի աստիճանը հավասար է այդ ջերմաստիճանների տարբերության 1/180 մասին։

0°…+100° միջակայքը Ֆարենհայտի սանդղակով մոտավորապես հավասար է Ցելսիուսի −18°…+38° միջակայքին։ Զրոն այս սանդղակով համապատասխանում է ջրի, սառույցի և նաշադրի սպիրտի խառնուրդի սառեցման աստիճանին, իսկ +100 °F աստիճան համարվում է մարդու մարմնի նորմալ ջերմաստիճանը։

Հետաքրքիր մի փաստ, ժամանակակից չափումները ցույց են տալիս, որ Ֆարենհայտը մի փոքր սխալվել է, քանի որ իր առաջարկած սանդղակով նորմալ մարդու ջերմաստիճանը հավասար է ոչ թե 100՝ այլ 97,9 °F։ Կարծիք կա, որ 100 °F գիտնականը հիմք է ընդունել իր կնոջ մարմնի ջերմաստիճանը, ով սակայն այդ ժամանակ հիվանդ էր տենդով։

Ցելսիուս-Ֆարենհայտ փոխակերպման բանաձևը հետևալն է՝

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
իսկ Ֆարենհայտ-Ցելսիուս հաշվարկվում է այս բանաձևով

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

     Countries that use Fahrenheit.
     Countries that use both Fahrenheit and Celsius.
     Countries that use Celsius.
# Հինգերորդ ուժ

**Հինգերորդ ուժ,** կամ հինգերորդ հիմնարար փոխազդեցություն, հիպոթետիկ հիմնարար փոխազդեցություն, որը կարող է կապված լինել մութ նյութի և (կամ) մութ էներգիայի հետ։

Հինգերորդ ուժը ներառված չէ Ստանդարտ մոդելի մեջ։ Ինչպես հայտնի է տարրական մասնիկների ֆիզիկայից, ընդհանուր առմամբ կա չորս հիմնարար ուժ կամ փոխազդեցություն՝ ձգողականություն, էլեկտրամագնիսականություն, ուժեղ և թույլ միջուկային փոխազդեցություններ, որոնք միասին կազմում են բնության բոլոր հայտնի երևույթների ամբողջ բազմազանության հիմքը։ Այնուամենայնիվ, որոշ ֆիզիկական տեսություններ ենթադրում են լրացուցիչ «հինգերորդ ուժի» առկայություն, որը ներկայացվում է տարբեր անոմալ դիտարկումներ բացատրելու համար, որոնք հնարավոր չէ բացատրել Ստանդարտ մոդելի միջոցով։ Հինգերորդ ուժի բնութագրերը կախված են առաջարկվող տեսության մանրամասներից, սակայն շատ տեսություններ համաձայն են, որ հինգերորդ ուժը ուժով մոտավորապես համեմատելի է գրավիտացիոն փոխազդեցության հետ (այսինքն՝ այն շատ ավելի թույլ է, քան էլեկտրամագնիսական և ուժեղ փոխազդեցությունները) և հինգերորդ ուժի ազդեցության տիրույթը հայտնվում է միլիմետրից պակաս տիեզերաբանական մասշտաբների հեռավորությունների վրա։

## Ուսումնասիրության պատմություն

Տիեզերքի կազմը ըստ Lambda-CDM մոդելի շրջանակներում օգտագործված WMAP տվյալների
### Գոյության նախադրյալներ

Հինգերորդ ուժի որոնումը ակտիվացել է վերջին տասնամյակների ընթացքում՝ տիեզերաբանության մեջ երկու խոշոր հայտնագործությունների պատճառով, որոնք դեռևս լիարժեք բացատրելի չեն ժամանակակից տեսությունների շրջանակներում։ Գալակտիկաների պտտման արագությունը վերլուծելիս պարզվել է, որ տիեզերքի զանգվածի մեծ մասն ընկնում է նյութի անհայտ ձևի վրա, որը կոչվում է մութ նյութ։ Ֆիզիկոսների մեծամասնությունը կարծում է, որ մութ նյութը մի տեսակ չբացահայտված տարրական մասնիկ է, սակայն ոմանք կարծում են, որ այն կարող է կապված լինել անհայտ հիմնարար հինգերորդ ուժի հետ։ Երկրորդ, վերջերս պարզվել է նաև, որ տիեզերքի ընդլայնումն արագանում է, ինչը վերագրվում է էներգիայի մեկ այլ ձևին, որը կոչվում է մութ էներգիա։ Որոշ ֆիզիկոսներ ենթադրում են, որ մութ էներգիայի ձևը, որը կոչվում է քվինտեսենցիա, կարող է լինել հինգերորդ ուժը։

### Հայտնաբերման փորձեր

#### X17 Մասնիկ

Հինգերորդ ուժի կրող հավանական մասնիկը կարող է լինել Աթիլա Կրասնահորկայի առաջարկած ենթադրական ենթատոմային մասնիկը։ Սա պրոտոֆոբիկ X-բոզոն է, որի զանգվածը կազմում է մոտ 17 Մէվ, կոչվում է X17 մասնիկ։ Այս մասնիկն առաջարկվել է այն անոմալ անկյունները բացատրելու համար, որոնք բազմիցս նկատվել են բերիլիում-8 ատոմների քայքայվող արգասիքներում 2015 թվականից ի վեր և կրկին դիտարկվել են 2019 թվականի նոյեմբերին հետազոտողների նույն խմբի կողմից, բայց հելիումի կայուն ատոմների այլ փորձի ժամանակ։

#### Մյուոնի անոմալ մագնիսական մոմենտ

2021 թվականին՝  Էնրիկո Ֆերմիի անվան լաբորատորիան հայտնել է, որ Muon g-2- ի փորձարկումներում մյուոնի անոմալ մագնիսական մոմենտի g-Ֆակտորի չափումները ունեն վիճակագրորեն զգալի անհամապատասխանությունստանդարտ մոդելի կանխատեսումների հետ։ Այս անոմալիան հինգերորդ հիմնարար փոխազդեցության գոյության հզոր վկայությունն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Пятая сила: миф или реальность? (статья, 1994 год)