# Իսրայելի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Իսրայելի պատմություն**, իրադարձություններ ժամանակակից Իսրայելի տարածքում՝ այնտեղ մարդկանց վերաբնակեցման սկզբից մինչև այսօր։

## Հին Իսրայելի և Հուդայի պատմություն

### Նախապատմություն

Էվրոն քարհանքի պալեոլիթյան տարածքում միկրոարդյունաբերությունը սկիզբ է առել 1,5–2,4 միլիոն տարի առաջ։ Յիրոն տեղամասի քարի արդյունաբերությունը կարելի է դասակարգել որպես ոչ աֆրիկյան «նախադավական» արդյունաբերություն։ Ուբայդիեում օլդուվայան մշակույթի նշաններով քարե արդյունաբերության հնագույն առարկաներ են հայտնաբերվել մոտ 1,7-1,6 միլիոն տարի առաջ թվագրված շերտում։ Միկրոլիտիկ արդյունաբերությունը իսրայելական Բիցատ-Ռուհամա (եբրայերեն՝ ביצת רוחמה
‎) վայրում սկիզբ է առել մոտ 1 միլիոն տարի առաջ։

Ուղղակեցվածք մարդու (Homo erectus) ամենահին մնացորդները Լևանտի միջանցքում հայտնաբերվել են Ուբայդիայում (մոտ 1,5 միլիոն տարեկան) և Յակովի դուստրերի կամրջի մոտ (0,78 միլիոն տարեկան)):

Ջալջուլիայի մոտ գտնվող Կֆար Սավայից մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա հայտնաբերվել են հազարավոր ստորին պալեոլիթյան քարե գործիքներ։

Եվրոն բնակավայրում մարդիկ կրակն օգտագործել են 1,0-0,8 միլիոն տարի առաջ։

Հա-Զորեայում՝ Իզրեելի հովտում, հայտնաբերվել են ուղղակեցվածք մարդու և վաղ առաջադիմական նեանդերտալցիների մնացորդներ։

Միջին պալեոլիթում հայտնվել են նեանդերթալյան մարդու կերպարներ (Սխուլ, Քաֆզե, Տաբուն, Քեբարա)։

Թել Ավիվի համալսարանի հնագետների կարծիքով՝ բանական մարդու տեսակի հնագույն ենթադրյալ ներկայացուցիչներն ապրել են Կեսեմի քարանձավում մոտ 382-207 հազար տարի առաջ, սակայն Կեսեմի քարանձավում հայտնաբերված ատամների որոշ հատկություններ կարող են նման լինել նեանդերտալցիների ատամների հատկություններին։ Դրանք, ամենայն հավանականությամբ, մերձավորարևելյան հոմինիդների նախնիներն են Սխուլ-Կաֆզեհ խմբից։ Նահալ Ամուդի Մուգարեթ-էլ-Զուտիե քարանձավում հայտնապերվել է մ. թ. 250-200 հազար տարվա հնության «palaeoanthropus palestinensis» գանգը, որը նման է եղել և՛ նեանդերթալցիներին, և՛ սապիենսներին։ Բերեհաթ-Ռամայից Վեներան թվագրվում է 230 հազար տարեկան։

Կարմել լեռան վրա գտնվող Միսլիա (Միսլիա 1) քարանձավից ենթադրյալ բանական մարդու ոսկորները թվագրվում են 194-177 հազար տարի առաջ։ Միսլիայի քարանձավներում և Հայոնիմ գործիքների պատրաստման լամինարային և լևալլուազական մեթոդները գոյակցվել են մեկ տեխնոլոգիայի շրջանակներում։

Նեշեր-Ռամլայից մարդու մնացորդները, որն ապրել է մոտ մ. թ. 140-120 հազար տարի առաջ, առանձնացվել են որպես միջանկյալ տեսակ՝ «Nesher Ramla Homo»: Հրեական լեռների Նեշեր Ռամլե միջին պալեոլիթի բաց վայրերում հայտնաբերված բիզոնի խորը ենթապարալելի U-աձև կտրվածքներով բեկորը թվագրվում է մոտ մ.թ. 120 հազար տարի առաջ և, հնարավոր է, հանդիսանում է ոչ պատկերավոր խորհրդանշական գործունեության օրինակ։

Սհուլի քարանձավի երկու ծակոտած ուլունքները, որոնք պատրաստված են «Nassarius gibbosulus» կակղամորթի խեցիներից մ. թ. 100-ից մինչև 130 հազար տարի առաջ, համարվել են աշխարհի ամենահին հայտնի զարդերը։

Նեանդերտալցի Kebara 2-ի հիպոիդ ոսկորը հայտնաբերվել է Քեբարի քարանձավից, որն ապրել է մ. թ. մոտ 60 հազար տարի առաջ, իր կառուցվածքով ոչնչով չի տարբերվել անատոմիկորեն ժամանակակից մարդու համանման ոսկորից։

Բանական մարդու հավաստի ներկայացուցիչ Մանոթ 1-ի կմախքը, հայտնավերված մետաղադրամների կարստային քարանձավից, թվագրվում է 51,8-4,5 կամ 54,7-5,5 հազար տարեկան։ Քարանձավում հայտնաբերված Մանոթի վեց ատամները թվագրվում են վաղ վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանով (մ. թ. 46-33 հազար տարի առաջ)։

Էին-Ավդատ ազգային պարկի Բոկեր-Թախտիտ բնակավայրում սկզբնական վերին պալեոլիթի էմիրյան մշակույթի արդյունաբերության հետ վաղ շերտը թվագրվում է մ. թ. 50-ից 49 հազար տարի առաջ։ Էմիրյան Բոկեր-Թախտիտի արդյունաբերությունը համարվում է վաղ վերին պալեոլիթի հետագա ախմարական մշակույթի աղբյուրը, որը Նեգևում թվագրվում է մոտ 42 000 տարի առաջ։

Վերին Գալիլեայի աղավնիների քարանձավում հայտնաբերվել է մոտ 30 000 տարեկան ձիու պատկերով քարե ցուցանակ, ինչպես նաև այս քարանձավում հայտնաբերվել են 45-60 սմ բարձրությամբ «պալեոլիթյան» շան մնացորդներ։

Իզրեելի հովտում՝ Կիշոն գետի ափին, հայտնաբերվել են 16,5-23 հազար տարեկան կրաքարի կտորների վրա մի քանի նկարներ։

Մ. թ. ա. 10-8-րդ հազարամյակներում այդ տարածքը մտել է բնագիտական մշակույթի արեալի մեջ, որի կրողները պատմության մեջ առաջին անգամ սկսել է մշակել հացահատիկներ։

Մոտ 9 հազար տարի առաջ այս վայրերում սկսվել է նեոլիթյան հեղափոխությունը և հայտնվել են առաջին բնակավայրերը։ Մոտավորապես այս ժամանակահատվածը թվագրվում է պարսպով շրջապատված առաջին հայտնի քաղաքի՝ Երիքովի տեսքը մոտավորապես այս ժամանակաշրջանից է։ Քանանացիները՝ առաջին սեմական ցեղերը, այստեղ հայտնվել են մ. թ. ա. մոտ 4-3-րդ հազարամյակում։ Հաջորդ 2-3 հազար տարի երկիրը գտնվել է Հին Եգիպտոսի կառավարման ներքո։

Իսրայելի հարավում գտնվող Թել Էրանի վաղ բրոնզի հնագիտական հուշարձանում հայտնաբերվել են կառույցի ավերակներ և կենցաղային իրեր ավելի քան 5300 տարի առաջ, որոնք պատկանել են նախաինաստիկ Եգիպտոսից եկածներին՝ Նագադի մշակույթի ներկայացուցիչներին։ Մոտավորապես մ. թ. ա. 23-րդ դարում վաղբրոնզյան քաղաքակրթությունը անկում է ապրել քոչվորների (հավանաբար ամորացիների) հարձակման ներքո

### Վաղ պատմություն

1759 թվականի Պաղեստինի քարտեզը, որը ցույց է տալիս Իսրայելի տասներկու ցեղերի վերաբնակեցումը
Իսրայել երկիրը (եբրայերեն՝ ארץ ישראל
‎ *Э́рец-Исраэ́ль*) սուրբ է հրեա ժողովրդի համար աստվածաշնչյան մարգարեների՝ Աբրահամի, Իսահակի և Հակոբի ժամանակներից։ Գիտնականներն այդ ժամանակաշրջանը վերագրել են մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբին։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ Իսրայելի երկիրը հրեաներին կտակվել է Աստծո կողմից, որպեսզի դառնա ավետյաց երկիր։ Այստեղ են գտնվում հրեա ժողովրդի բոլոր սրբազան վայրերը։

Առաջին եբրայական ցեղերը այստեղ հայտնվել են մ թ. ա. մոտ 1200 թվականին։ Այդ ժամանակաշրջանով են թվագրվում այստեղ հայտնաբերված 250 հրեական բնակավայրերը։ Որոշ ժամանակ անց փղշտացիները ներխուժել են Քանան։ Իսրայելի հրեական թագավորության հաստատումը և իսրայելական, իսկ ավելի ուշ՝ հրեական թագավորությունների առաջացումը թվագրվում են մ. թ. ա. 11-րդ դարի վերջից X 10-րդ դարի կեսեր։ Այս պետական կազմավորումները հաջորդ հազար տարիների ընթացքում ընդհատումներով իշխել են տարածաշրջանում։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ մ. թ. ա. մոտ 1000 թվականին հրեաները Դավիթ թագավորի գլխավորությամբ գրավել են յեբուսացիների գլխավոր քաղաքը Երուսաղեմը։ Դավիթն այստեղ ամրոց է կառուցել, որը անվանել է «Դավթի քաղաք»-ը։

Մ. թ. ա. 8-րդ դարից սկսած այս տարածքը հաջորդաբար հայտնվել է Ասորեստանի, Բաբելոնի (մ. թ. ա. 586-539 թվականներ), Պարսից Աքեմենյան տերության (մ. թ. ա. 539-331 թվականներ), Մակեդոնիայի (մ. թ. ա. 332-312 թվականներ) տիրապետության տակ։ Մ. թ. ա. 3-2-րդ դարերում մտել է պտղոմեոսների և սելևկյանների հելլենիստական պետությունների կազմի մեջ։

Մ. թ. ա. 152-37 թվականներին մակաբայեցիների ապստամբության արդյունքում՝ անկախություն նվաճելուց հետո, Հրեաստանում իշխել է Հասմոնյան հրեական դինաստիան։

Հռոմեական ռազմական ճամբարի ավերակները Մասադա ամրոցի մոտ
Մ. թ. ա. 63 թվականից Հրեաստանը դարձել է Հռոմի վասալը, մ. թ. ա. 40 թվականին բաժանվել է Հրեաստանի, Սամարիայի, Գալիլեայի և Պերեայի (Գաղաադ, Զաիորդան)։ Մ. թ. 70 թվականից Հրեաստանը կորցրել է իր ինքնավար կարգավիճակը և վերածվել հռոմեական նահանգի։

Հրեական ներկայությունը տարածաշրջանում զգալիորեն նվազել է 135 թվականին հռոմեացիների դեմ Բար Կողբայի ապստամբության պարտությունից հետո։ Հռոմեացիները զգալի թվով հրեաների վտարել են երկրից և վերանվանել Հուդայի նահանգ Սիրիա Պաղեստին՝ այդ վայրերում հրեական ժողովուրդների հիշողությունները ջնջելու համար։ Հիմնական հրեական բնակչությունն այդ ժամանակաշրջանում Հրեաստանից տեղափոխվել է Գալիլեա և Գոլանի բարձունքներ։

395 թվականին Հռոմեական կայսրության արևմտյան և արևելյան (Բյուզանդիա) բաժանումից հետո Պաղեստինը տեղափոխվել է վերջինին։

## Պաղեստինի պատմությունը միջնադարում

### Բյուզանդա-պարսկական ժամանակաշրջան

Մինչև 619 թվականը Պաղեստինը մնացել է Բյուզանդիայի նահանգ։ 5-րդ դարի երկրորդ կեսին Էրեց-Իսրայելում գրանցվել է հրեաների թվի աստիճանական անկումը։ Այնուամենայնիվ, Գալիլեայում նույնիսկ այդ ժամանակաշրջանում պահպանվել է հրեական մեծամասնությունը

614 թվականին Պաղեստինը գրավվել է Պարսկաստանի կողմից և մտել Սասանյան կայսրության կազմի մեջ։ Հրեաների աջակցությամբ տիրապետելով Երուսաղեմը՝ պարսիկները այն փոխանցել են հրեաներին։ Սակայն Երուսաղեմի նկատմամբ վերահսկողությունը հրեաների ձեռքում մնացել է միայն երեք տարի։

629 թվականին՝ Պարսկաստանի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո, բյուզանդական Հերակլիոս կայսրը հանդիսավորությամբ մտել է Երուսաղեմ։ Պաղեստինը կրկին դարձել է բյուզանդական նահանգ։ 629-630 թվականներին հրեաների զանգվածային սպանությունների և հալածանքների արդյունքում, որոնք սկսվել էին Հերակլիոսի կողմից, հրեական ներկայությունը տարածաշրջանում հասել է իր նվազագույնին ամբողջ երեքհազարամյա պատմության ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, հրեական ներկայությունը Իսրայելի հողում երբեք ամբողջությամբ չի դադարել։

### Արաբական տիրապետության ժամանակաշրջան

Մոտ 638 թվականին՝ իսլամական նվաճումների հենց սկզբում, Պաղեստինը Բյուզանդիայից նվաճվել է մուսուլմանների կողմից։

Հետագա վեց դարերում այդ տարածքի վերահսկողությունը Օմայաններից անցել է Աբբասյաններին, խաչակիրներին, ապա կրկին Օմայաններին։

Պաղեստինում արաբական տիրապետության դարաշրջանը բաժանված է եղել չորս ժամանակաշրջանների.

1. երկրի նվաճում ու զարգացում (638-660 թվականներ),
2. Օմայանական դինաստիա (661-750թվականներ),
3. Աբբասյան դինաստիա (750-969 թվականներ),
4. Ֆաթիմյանների դինաստիա (969-1099 թվականներ)։

### Խաչակիրների ժամանակաշրջան

Աքքա քաղաքի հիվանդանոցների ամրոցի դահլիճը, 12-րդ դար
1099 թվականին խաչակրաց առաջին արշավանքի արդյունքում առաջացել է Երուսաղեմի թագավորությունը, որի կազմի մեջ է մտել Աքրան։ Սակայն արդեն 1187 թվականին Սալահ ադ-Դինը վերցրել է Երուսաղեմը և նվաճել թագավորության մեծ մասը։ 1192 թվականին՝ խաչակրաց երրորդ արշավանքից հետո, թագավորությունը վերականգնվել է՝ կենտրոնանալով Աքրայում։ Այս ժամանակահատվածում պետությունը կոչվել է Երուսաղեմի երկրորդ թագավորություն կամ Աքրայի թագավորություն՝ թագավորության նոր մայրաքաղաքի անունին համապատասխան։ 1291 թվականին՝ մի շարք պատերազմներից և մամլուքների կողմից քաղաքի պաշարումից հետո, Աքրան ընկել է՝ ավարտելով Երուսաղեմի երկրորդ թագավորության պատմությունը՝ խաչակիր պետություններից վերջինը։

### Մամլուքների ժամանակաշրջան

1260 թվականին Պաղեստինն անցել է մամլուքների դինաստիայի ձեռքը։

## Պաղեստինի պատմությունը նոր ժամանակներում

### Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ

1517 թվականին Իսրայելի տարածքը նվաճվել է օսմանյան թուրքերի կողմից Սուլթան Սելիմ I-ի գլխավորությամբ։ 400 տարի շարունակ այն մնացել է հսկայական Օսմանյան կայսրության մաս (փայլուն նավահանգիստ), որն ընդգրկել է Հարավարևելյան Եվրոպայի զգալի մասը, ամբողջ Փոքր Ասիան և Մերձավոր Արևելքը, Եգիպտոսը և Հյուսիսային Աֆրիկան։

Օսմանյան կայսրությունում հրեաներն ունեցել են «զիմմի» կարգավիճակ, այսինքն՝ օգտվել են հարաբերական քաղաքացիական և կրոնական ազատությունից, իրավունք չեն ունեցել զենք կրելու, բանակում ծառայելու և ձի հեծնելու, ինչպես նաև պարտավոր էին վճարել հատուկ հարկեր։ Այս ժամանակահատվածում Էրեց-Իսրայելի հրեաները հիմնականում ապրել են արտասահմանից տրվող (Հալուկա) բարեգործական եկամուտներից։

16-րդ դարի ընթացքում հրեական մեծ համայնքները արմատներ են գցել Իսրայելի տարածք չորս սուրբ քաղաքներում՝ Երուսաղեմում, Հեբրոնում, Ցֆատում և Տիբերիայում։

18-րդ դարի սկզբին արվել է Եվրոպայից ալիայի ամենանշանակալի փորձերից մեկը և Երուսաղեմում հրեական կրոնական-ազգային կենտրոնի թարմացումը։ Այս շարժման գլխին կանգնած է եղել ռաբբի Յեհուդա Հասիդը, որը Երուսաղեմ է ժամանել 1700 թվականին՝ իր մոտ հազար հետևորդների գլխավորությամբ՝ ծագումով Եվրոպայի տարբեր երկրներից։ Մինչ նրանց ժամանումը Երուսաղեմի համայնքը կազմել է 1200 մարդ, այդ թվում՝ 200 աշկենազ։ Սակայն Յեհուդա Հասիդն ինքը երկիր ժամանելուց հետո հանկարծամահ է եղել։ Նրա հետևորդների և պարտքերով ծանրաբեռնված Երուսաղեմի աշկենազի համայնքի միջև առաջացել են շփումներ, որոնք հանգեցրել են արաբ վարկատուների կողմից աշկենազի սինագոգի այրմանը (1720 թվական) և աշկենազի հրեաների վտարմանը քաղաքից։ Այս իրադարձություններից երկար ժամանակ հետո Եվրոպայից հրեա ներգաղթյալները բնակություն են հաստատել հիմնականում Քեբրոնում, Ցֆատում և Տիբերիայում։

1799 թվականի սկզբին Նապոլեոնը ներխուժել է Պաղեստին։ Ֆրանսիացիներին հաջողվել է տիրել Գազային, Ռամլային, Լոդին և Յաֆֆային։ Սակայն ֆրանսիացի զորահրամանատարը չի կարողացել տիրանալ Ակկո ամրոցին և ստիպված է եղել նահանջել Եգիպտոս։

1800 թվականին Պաղեստինի բնակչությունը չի գերազանցել 300 հազարը, որից 5 հազարը հրեաներ են եղել (հիմնականում սեֆարդներ)։ Հրեական բնակչության մեծ մասը դեռ կենտրոնացած էր Երուսաղեմում, Ցֆաթում, Տիբերիայում և Քեբրոնում։ Քրիստոնեական բնակչության (մոտ 25 հազար) համակենտրոնացման հիմնական վայրերը՝ Երուսաղեմում, Նազարեթում և Բեթղեհեմում, վերահսկվել են ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիների կողմից։ Երկրի մնացած բնակչությունը մուսուլմաններ էին, գրեթե բոլորը՝ սուննիներ։

1800-1831 թվականներին երկրի տարածքը բաժանվել է երկու գավառի (վիլայեթների)։ Կենտրոնական-արևելյան լեռնային շրջանը, որը տարածվել է Նաբլուսից հյուսիսում մինչև Քեբրոնը հարավում (ներառյալ Երուսաղեմը), պատկանել է Դամասկոսի վիլայեթին, Գալիլեան և ափամերձ գոտին՝ Ակր վիլայեթին։ Նեգևի մեծ մասն այդ շրջանում գտնվել է օսմանյան իրավասությունից դուրս։

1832 թվականին Պաղեստինի տարածքը գրավել է Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամմադ Ալիի որդին և զորահրամանատար Իբրահիմ փաշան։ Պաղեստինը, որի հյուսիսային սահմանը հասնել է Սայդան, դարձել է միասնական նահանգ, որի կենտրոնը եղել է Դամասկոսը։ Եգիպտացիները, որոնք երկիրը ղեկավարել են ութ տարի (1832-1840 թվականներ), որոշ բարեփոխումներ են կատարել եվրոպական մոդելի համաձայն։ Այս ժամանակահատվածում Պաղեստինում լայն հետազոտություններ են իրականացվել աստվածաշնչյան աշխարհագրության և հնագիտության ոլորտում։ 1838 թվականին Եգիպտոսի կառավարությունը Մեծ Բրիտանիային թույլատրել է հյուպատոսություն բացել Երուսաղեմում (նախկինում եվրոպական տերությունների հյուպատոսություններ գոյություն են ունեցել միայն նավահանգստային քաղաքներում՝ Ակր, Հայֆա և Յաֆֆ, ինչպես նաև Ռամլայում)։ 20 տարի անց Արևմուտքի բոլոր խոշոր պետությունները, ներառյալ ԱՄՆ-ը, Երուսաղեմում ունեցել է հյուպատոսական ներկայացուցչություններ։

19-րդ դարում Երուսաղեմը կրկին վերածվել է հրեական կարևորագույն կենտրոնի՝ Էրեց-Իսրայել։

1841 թվականին Պաղեստինն ու Սիրիան վերադարձել են Թուրքիայի անմիջական վերահսկողության տակ։ Այդ ժամանակ Պաղեստինի հրեական բնակչությունը կրկնապատկվել է, իսկ քրիստոնյա և մուսուլման բնակչությունը մնացել է անփոփոխ։

1880 թվականին Պաղեստինի բնակչությունը հասնել է 450 հազարի, որից 24 հազարը հրեաներ էին։ Երուսաղեմում (որտեղ հրեաները կազմել են ընդհանուր բնակչության կեսից ավելին), Ցֆատում (4 հազար), Տիբերիայում (2,5 հազար) և Հեբրոնում (800), ինչպես նաև Յաֆֆայում (1 հազար) և Հայֆայում (300)։ Երուսաղեմը դարձել է երկրի ամենամեծ քաղաքը։ Երկրի հրեական բնակչության ավելի հին մասը սեֆարդական համայնքն է եղել, որին միացել են ներգաղթյալներ Հյուսիսային Աֆրիկայից, Բուխարայից, Իրանից և այլ երկրներից։ Աշկենազի համայնքը բաղկացած է եղել հիմնականում արևելաեվրոպական հրեաներից, որոնք բաժանվել են հասիդների և նրանց հակառակորդների՝ պրուշիմների (միտնագդիմ)։ Հրեաների ճնշող մեծամասնությունը հավատարիմ է եղել խիստ ուղղափառությանը և ենթարկվել հեղինակությանը։ Հրեաները պետք է հարկեր վճարեին, քանի որ նրանք գտնվել են Թուրքական կայսրության պաշտպանության տակ։ Այնուամենայնիվ, Էրեց-Իսրայելի հրեական բնակչության թիվը շարունակել է աճել հիմնականում Եվրոպայից եկած ալիայացիների հաշվին։

### Հրեաների ձգտումը դեպի Սիոն և քաղաքական սիոնիզմի ծագում

Հրեաների շրջանում, որոնք ապրել են սփյուռքում, միշտ տարածված է եղել Սիոն վերադառնալու ուժեղ ձգտումը։ 12-րդ դարից սկսած՝ քրիստոնեական եկեղեցու կողմից հրեաների հետապնդումը հանգեցրել է նրանց ներհոսքին Սուրբ Երկիր։ 1492 թվականին այս հոսքը զգալիորեն համալրվել է Իսպանիայից վտարված հրեաներով, որոնք հիմնել են Ցֆատի հրեական համայնքը։

Թեոդոր Հերցլ
Ժամանակակից ներգաղթի առաջին մեծ ալիքը, որը հայտնի է Առաջին ալիա (եբրայերեն՝ עלייה
‎), սկսվել է 1881 թվականին, երբ հրեաները ստիպված են եղել փախչել Արևելյան Եվրոպայի ջարդերից։

Քաղաքական սիոնիզմի հիմնադիրն է համարվել Թեոդոր (Բենիամին-Զեև) Հերցլը։ 1896 թվականին Հերցլը հրատարակել է իր «Հրեական պետություն» գիրքը (գերմ.՝ Der Judenstaat), որում նա ուրվագծել է իր տեսլականը հրեական պետության ապագայի վերաբերյալ։ Արդեն հաջորդ տարի Հերցլը ղեկավարել է Առաջին համաշխարհային սիոնիստական կոնգրեսը Բազելում, որտեղ հիմնադրվել է Համաշխարհային սիոնիստական կազմակերպությունը։

Երկրորդ ալիան (1904-1914 թվականներ) սկսվել է Քիշնևի կոտորածից հետո։ Մոտ 40 հազար հրեաներ բնակություն են հաստատել Պաղեստինում։ Առաջին և երկրորդ ալիայի ներգաղթյալների մեծ մասը ուղղափառ հրեաներ են եղել, բայց երկրորդ Ալիան ներառել է նաև սոցիալիստներ, որոնք հիմնել են Կիբուցի շարժումը։

### Բրիտանական մանդատը Պաղեստինում

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Վլադիմիր Ժաբոտինսկու և Ի. Տրամպելդորի նախաձեռնությամբ բրիտանական բանակի կազմում ձևավորվել է «Հրեական լեգեոն», որը բրիտանական զորքերին օգնություն է ցույց տվել Պաղեստինը նվաճելու գործում։ 1917 թվականի նոյեմբերին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի քարտուղար Արթուր Ջեյմս Բալֆուրը հրապարակել է մի փաստաթուղթ, որը հետագայում ստացել է Բալֆուրի հռչակագիր անվանումը։ Դրանում հայտարարվել է, որ Բրիտանիան «դրականորեն է նայում Պաղեստինում հրեա ժողովրդի ազգային տան հիմնադրմանի ստեղծմանը»։

1919-1923 թվականներին (երրորդ ալիա) Պաղեստին են ժամանել 40 հազար հրեաներ, հիմնականում Արևելյան Եվրոպայից։ Այս ալիքի վերաբնակիչները վերապատրաստվել են գյուղատնտեսության ոլորտում և կարող են զարգացնել տնտեսությունը։ Չնայած բրիտանական իշխանությունների կողմից սահմանված ներգաղթի քվոտային, հրեական բնակչությունն այս ժամանակահատվածի ավարտին աճել է մինչև 90 հազար։ Իզրեելի հովտի և Հեֆերի հովտի ճահիճները ցամաքել են, և հողը հարմար է դարձել գյուղատնտեսության համար։ Այս շրջանում հիմնադրվել է արհմիությունների ֆեդերացիան՝ Գիստադրուտը։

Արաբական բնակչությունը դժգոհել է աճող հրեական ներգաղթից։ Հրեաները մեծ հողեր են գնել արաբական խոշոր հողատերերից և փոքր վարձակալներին քշել հողերից։ Հրեա գործարարները նախընտրել են աշխատանքի ընդունել հրեա աշխատողների։ 1920 թվականին հրեական ներգաղթի դեմ արաբական բողոքի ցույցերը հանգեցրել են պաղեստինյան ապստամբությունների։ Այդ կապակցությամբ հրեական ինքնապաշտպանական «Հաշոմեր» կազմակերպության հիման վրա ձևավորվել է նոր հրեական ռազմական կազմակերպություն՝ «Հագանա»-ն (եբրայերեն՝ «Պաշտպանություն»)։

1922 թվականին Ազգերի լիգան Մեծ Բրիտանիային հանձնել է Պաղեստինի մանդատը՝ դա բացատրելով «երկրում հրեական ազգային տան անվտանգ ձևավորման համար քաղաքական, վարչական և տնտեսական պայմանների հաստատման անհրաժեշտությամբ»։ Մանդատի հենց սկզբում Յաֆֆայի խռովությունների պատճառով Բրիտանիան սահմանափակել է հրեական ներգաղթը և տարածքի մի մասը, որը նախատեսված է եղել հրեական պետության համար, տրվել Տրանսիորդանիայի կազմավորմանը։

Այդ ժամանակ երկիրը բնակեցված է եղել հիմնականում մուսուլման արաբներով, սակայն ամենամեծ քաղաքը՝ Երուսաղեմը, հիմնականում հրեական էր։

1924-1929 թվականներին (չորրորդ ալիա) 82 հազար հրեաներ հիմնականում Լեհաստանում և Հունգարիայում հակասեմականության աճի արդյունքում եկել են Պաղեստին։ Այս խումբը բաղկացած է եղել հիմնականում միջին խավի ընտանիքներից, որոնք տեղափոխվել են աճող քաղաքներ, նպաստել են փոքր բիզնեսի, սննդային առևտրի և թեթև արդյունաբերության զարգամանը։ Հետագայում, սակայն, այս ալիքի մոտ 23 հազար ներգաղթյալներ լքել են երկիրը։

1930-ական թվականներին Գերմանիայում նացիստական գաղափարախոսության վերելքը հանգեցրել է հինգերորդ ալիայի ստեղծմանը, որը Ադոլֆ Հիտլերից փախչող քառորդ միլիոն հրեաների ներհոսքն է եղել։ Այս ներհոսքն ավարտվել է 1936-1939 թվականների արաբական ապստամբությամբ և 1939 թվականին Բրիտանիայի կողմից «Սպիտակ թղթի» հրատարակմամբ, որն իրականում զրոյացրել է հրեաների ներգաղթը Պաղեստին։ Աշխարհի երկրները հրաժարվել են ընդունել Հոլոքոստից փրկված հրեաներին, ինչը Պաղեստինում վերաբնակեցման Մեծ Բրիտանիայի արգելքի հետ մեկտեղ իրականում մահ է նշանակել միլիոնավոր մարդկանց համար։ Պաղեստին ներգաղթի արգելքը շրջանցելու համար ստեղծվել է ընդհատակյա «Մոսադ լե-Ալիա Բեթ» կազմակերպությունը, որն օգնել է հրեաներին ապօրինի հասնել Պաղեստին և փրկվել մահից։
ա
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին Պաղեստինի հրեական բնակչությունը կազմել է 33 %՝ 1922 թվականի 11 %-ի համեմատ։

## Ժամանակակից Իսրայելի պատմություն

### Իսրայելի պատմության սկիզբ

1945 թվականից հետո Մեծ Բրիտանիան ներգրավվել է հրեական բնակչության հետ աճող հակամարտության մեջ։ 1947 թվականին բրիտանական կառավարությունը հրաժարվել է Պաղեստինի մանդատից՝ պատճառաբանելով, որ ի վիճակի չէ ընդունելի լուծում գտնել արաբների և հրեաների համար։ 1947 թվականի նոյեմբերի 29-ին միավորված ազգերի նորաստեղծ կազմակերպությունը ընդունել է Պաղեստինի բաժանման նախագիծը (ՄԱԿ ԳԱ թիվ 181 բանաձև)։ Այս նախագիծը նախատեսել է Պաղեստինում բրիտանական մանդատի դադարեցում մինչև 1948 թվականի օգոստոսի 1-ը և խորհուրդ է տալիս այդ տարածքում ստեղծել երկու պետություն՝ հրեական և արաբական։ Երուսաղեմը և Բեթղեհեմը, ՄԱԿ-ի որոշման համաձայն, պետք է դառնային միջազգային վերահսկողության տակ գտնվող տարածք, որպեսզի թույլ չտային հակամարտություն այդ քաղաքների կարգավիճակի վերաբերյալ։

Այս նախագծի ընդունումը հնարավոր է դարձել խոշորագույն տերությունների՝ ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի կողմից նրա աջակցության շնորհիվ։ Խորհրդային Միությունը, փորձելով ամրապնդել իր դիրքերը Մերձավոր Արևելքում, ձգտել է առաջին հերթին խարխլել Մեծ Բրիտանիայի դիրքերը։ ԽՍՀՄ-ի կողմից ՄԱԿ-ի նախագծին աջակցելը մեծ անակնկալ է եղել ինչպես հրեաների, այնպես էլ արաբների համար։ ԱՄՆ քաղաքական էլիտայի շրջանում այս հարցի շուրջ լուրջ տարաձայնություններ են առաջացել, և, ի վերջո, որոշիչ դեր է խաղացել նախագահ Հարի Թրումենի անձնական դիրքորոշումը, որը, հանուն Իսրայելի ստեղծման մասին որոշում կայացնելու, ուղղակի կոնֆլիկտի է հանգել պետդեպարտամենտի ղեկավարության հետ։

Հրեա բնակչության շրջանում մեծամասնությունը ողջունել է Պաղեստինի բաժանման առաջարկվող նախագիծը։ Թեև հրեական այնպիսի արմատական կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Իրգուն» հրեական ընդհատակյա կազմակերպության Մենախեմ Բեգինը և Լեհիի Իցհակ Շամիրը, մերժել են այս նախագիծը՝ համարելով այն անարդար հրեաների նկատմամբ։ Հրեական գործակալությունը, որը, ի թիվս այլ բաների, այդ ժամանակ կատարել է «իշուվ»-ի կառավարության որոշ գործառույթներ (Պաղեստինի հրեա բնակչություն), որոշել է ընդունել ՄԱԿ-ի նախագիծը։

Արաբական ղեկավարները, այդ թվում՝ արաբական պետությունների լիգան և արաբական գերագույն կոմիտեն կտրականապես մերժել են Պաղեստինի բաժանման վերաբերյալ ՄԱԿ-ի նախագիծը և հայտարարել, որ կներդնեն բոլոր ջանքերը, որպեսզի խանգարեն դրա իրագործմանը։ Այսպես, Ջամալ ալ Հուսեյնին, որը կատարել է արաբական գերագույն կոմիտեի նախագահի պարտականությունները և 1947 թվականի նոյեմբերի 24-ին սպառնացել է, որ «Պաղեստինը կրակով և արյունով կբռնկվի, եթե հրեաները ստանան դրա գոնե մի մասը»։ Հրեական պետության սկզբունքային մերժման հետ մեկտեղ արաբ առաջնորդները պնդել են, որ նախագիծը խախտում է Պաղեստինի բնակչության մեծամասնության իրավունքները, որն այն ժամանակ բաղկացած է եղել ոչ հրեաների 67%-ից։ Քննադատության են ենթարկվել հրեական պետության համար հատկացված տարածքի ինչպես չափը, այնպես էլ որակը։ Խաղաղ կարգավորման ծրագրի ձախողումը բազմաթիվ բախումներ է առաջացրել անկանոն հրեական և արաբական կազմավորումների միջև։

ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը և կենտրոնական հետախուզական վարչությունը, ինչպես նաև Դավիդ բեն Գուրիոնի որոշ համախոհներ համոզել են նրան չհայտարարել անկախ պետության ձևավորումը, որպեսզի «10 տարուց էլ պակաս ժամանակահատվածում պատասխանատվություն չվերցնի երկրորդ հրեական Հոլոքոստի համար»։

Այնուամենայնիվ, 1948 թվականի մայիսի 14-ին՝ Պաղեստինում բրիտանական մանդատի ավարտից մեկ օր առաջ, Դավիթ բեն Գուրիոնը հռչակել է անկախ հրեական պետության ստեղծումը ՄԱԿ-ի ծրագրի համաձայն հատկացված տարածքում։ Արդեն հաջորդ օրը արաբական պետությունների լիգան պատերազմ է հայտարարել Իսրայելին և միանգամից հինգ արաբական պետություններ (Սիրիա, Եգիպտոս, Լիբանան, Իրաք և Տրանսիորդանիա) հարձակվել են նոր երկրի վրա՝ դրանով իսկ սկսելով առաջին արաբա-իսրայելական պատերազմը (որն Իսրայելում ստացել է «Անկախության պատերազմ» անվանումը)։

### Անկախություն և գոյության առաջին տարիներ

1948 թվականի մայիսի 17-ին (հռչակումից երկու օր անց) Խորհրդային Միությունը՝ աշխարհի բոլոր երկրների շարքում առաջինը, դե յուրե ճանաչել է Իսրայել պետությունը։ ԱՄՆ-ն, չնայած ուժեղ հրեական լոբբիին, ճանաչել է Իսրայելին միայն դե ֆակտո։ Իսրայելի արտաքին գործերի առաջին նախարար Մոշե Շարեթը ԽՍՀՄ-ում Իսրայելի առաջին պաշտոնական հեռագրում արտահայտել է «Իսրայելի ժողովրդի խորին երախտագիտությունն ու հարգանքը ՄԱԿ-ում խորհրդային պատվիրակության կողմից որդեգրած հաստատուն դիրքորոշման համար՝ ի աջակցություն անկախ և ինքնիշխան հրեական պետության ձևավորման»։

1948 թվականին՝ մինչև ռազմական գործողությունների սկսվելը, Պաղեստինում բնակվել է մոտ 1 միլիոն 250 հազար արաբ, որից 750 հազարը հրեական պետության համար հատկացված տարածքներում, ինչպես նաև արաբական պետության համար հատկացված և պատերազմի ընթացքում Իսրայելի կողմից գրավված տարածքներում։ Անկախության պատերազմի ընթացքում մոտ 600 հազար արաբ՝ Պաղեստինի բնակիչներ, լքել են իրենց տները, որոնք, ՄԱԿ-ի բանաձևի համաձայն, գտնվել են հրեական պետության և արաբական պետության համար որոշված տարածքի մի մասում։ Ըստ որոշ տվյալների՝ փախստականների ընդհանուր թվի միայն մեկ քառորդն է արտաքսվել Իսրայելի պաշտպանության բանակի մարտերի ընթացքում։ Իսրայելի ավանդական պատմագրության և մի շարք արտասահմանյան աղբյուրների համաձայն՝ նրանց մեծ մասը ենթարկվել է իրենց հոգևոր առաջնորդների կոչերին կամ փախել արաբական առաջնորդների ճնշման տակ՝ արաբական պետությունների բանակների առաջիկա ներխուժման համար պայմաններ ստեղծելու համար։ Ըստ մուսուլմանական աշխարհում տարածված վարկածի և որոշ այսպես կոչված «նոր պատմաբանների» աջակցությամբ, փախստականների ամենամեծ մասը փախել է հենց իսրայելական բանակի ճնշման տակ, իսկ Իսրայելի կառավարությունը պլան է ունեցել մաքրել գրավյալ տարածքները արաբ բնակչությունից։

Արդյունքում «պաղեստինցի փախստականների» մեծ մասը տեղափոխվել է Իսրայելի չբնակեցված տարածքներ, որոնք ՄԱԿ-ի բանաձևով սահմանվել են արաբական պետության համար (նրա ենթադրյալ տարածքի մոտ 50 %-ը). մոտ 200 հազարը բնակություն է հաստատել Հորդանան գետի արևմտյան ափի տարածքում։ Հորդանան (հրեաներ և Սամարիա), որը գրավել էր Տրանսիորդանիան, և մոտ 190 հազարը՝ Գազայի հատվածում, որը գրավել էր Եգիպտոսը։ Պաղեստինցի արաբների մի մասը նաև գաղթել է արաբական այլ պետություններ. մոտ 70 հազարը բնակություն է հաստատել հենց Տրանսիորդանիայում, ևս մոտ 100 հազարը՝ Լիբանանում և մոտ 75 հազարը՝ Սիրիայում։ Իսրայելում մնացել է ընդամենը մոտ 160 հազար արաբներ։

Իսրայելի իշխանությունները հրաժարվել են թույլ տալ փախստականներին պատերազմից հետո վերադառնալ իրենց բնակավայրեր, իսկ փախստականների հողերն ու անշարժ գույքը բռնագրավվել Է Իսրայելի պետության կողմից։

Արաբական աշխարհում այդ իրադարձությունները ստացել են «ալ-Նակբա» անվանումը՝ «աղետ»։ Միևնույն ժամանակ Եմենում, Եգիպտոսում, Լիբիայում, Սիրիայում և Իրաքում տեղի են ունեցել հակահրեական ցույցեր և կազմակերպվել են դաժան ջարդեր։ Արդյունքում, ավելի քան 800 հազար հրեաներ վտարվել են կամ փախել արաբական երկրներից նոր ստեղծված հրեական պետություն։ Այսպիսով, իսրայելական կողմի պնդմամբ, այս գործընթացը պետք է դիտարկել որպես տարածաշրջանում բնակչության զանգվածային փոխանակում, քանի որ Իսրայելի տարածքում 600 հազար արաբների տեղը զբաղեցրել են 820 հազար հրեա փախստականներ։ Այնուամենայնիվ, արաբա-իսրայելական հակամարտության մեջ տարաձայնությունների հիմնական առարկան դարձել է միայն արաբ փախստականների ճակատագիրը։

1949 թվականի հուլիսին՝ մեկ տարի տևած ռազմական գործողություններից հետո, Եգիպտոսի, Լիբանանի, Տրանսիորդանիայի և Սիրիայի հետ ընդունվել է հրադադարի համաձայնագիր, որի համաձայն հրեական պետության վերահսկողության տակ են անցել նաև Արևմտյան Գալիլեան և ծովային հարթավայրից մինչև Երուսաղեմ միջանցքը։ Երուսաղեմը հրադադարի գծով բաժանվել է Իսրայելի և Տրանսիորդանիայի միջև։ Իսրայել պետությունը զբաղեցրել է ենթամանդատ Պաղեստինի տարածքի 80 %-ը (առանց Զաիորդանի)։ Այդ ժամանակային սահմանները ստացել են «Կանաչ գոտի» անվանումը։ Արաբական պետությունը չի ստեղծվել արաբական պետության համար նախատեսված տարածքների մեծ մասի օկուպացիայի, ապա նաև Տրանսիորդանիայի կողմից բռնակցման հետևանքով։ Այս տարածքները՝ Հրեաստանը, Սամարիան և Արևելյան Երուսաղեմը, Հորդանանի կողմից իրենց բռնակցումից հետո ստացել են արևմտյան ափի անվանումը։ Եգիպտոսը վերահսկողություն է հաստատել Գազայի հատվածի նկատմամբ։

1949 թվականի մայիսի 11-ին Իսրայելի պետությունը ճանաչվել Է ՄԱԿ-ի անդամ։

Պետության գոյության առաջին տարիներին Իսրայելի քաղաքական դաշտում գերիշխել է սոցիալիստական սիոնիզմի շարժումը, որը գլխավորել է Իսրայելի առաջին վարչապետ Դավիդ բեն Գուրիոնը։ Այս տարիները նշանավորվել են հրեաների զանգվածային ներգաղթով, որոնք փրկվել են աղետից և փախել արաբական երկրների հետապնդումներից։ 1948-1958 թվականներին Իսրայելի բնակչությունը 0,8 միլիոնից հասել է 2 միլիոնի։ Ներգաղթյալների մեծ մասը փախստականներ են եղել և գրեթե ունեցվածք չեն ունեցել։ Դրանք տեղավորվել են ժամանակավոր վրանային ճամբարներում՝ «մաաբարոտներ»-ում։ 1952 թվականին նման վրանային քաղաքներում բնակվել են ավելի քան 200 հազար ներգաղթյալներ։ Այս ճգնաժամի լուծման անհրաժեշտությունը Գուրիոնին ստիպել է գնալ Գերմանիայի հետ փոխհատուցման մասին պայմանագրի ստորագրմանը, ինչը հրեաների զանգվածային բողոքի պատճառ է դարձել, որոնք վրդովված են եղել Գերմանիայի հետ համագործակցության գաղափարից։

1950-ական թվականների ընթացքում Իսրայելը քրոնիկորեն հաճախ է ենթարկվել պաղեստինցի զինյալների («ֆիդայի») ահաբեկչական հարձակումներին Եգիպտոսի կողմից գրավված Գազայի հատվածից և Հորդանանի կողմից գրավված տարածքից։

1956 թվականին Իսրայելը միացել է Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի գաղտնի միությանը, որոնք ձգտել են վերականգնել վերահսկողությունը Եգիպտոսի ազգայնացված Սուեզի ջրանցքի նկատմամբ։ Սուեզի ճգնաժամի ընթացքում՝ Սինայի թերակղզին գրավելուց հետո, Իսրայելը ստիպված է եղել նահանջել ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի ճնշման տակ՝ Սուեզի ջրանցքով իսրայելական նավերի անցման և Կարմիր ծով դուրս գալու երաշխիքների դիմաց։

Հաջորդ տասնամյակի սկիզբը նշանավորվել է իսրայելական հատուկ ծառայությունների կողմից նացիստական բարձրագույն հանցագործներից մեկի՝ Ադոլֆ Այքմանի գրավմամբ, որը թաքնվել է Արգենտինայում։ Ադոլֆ Այքմանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ «հրեական հարցի վերջնական լուծման» ճարտարապետն ու իրականացնողն է եղել։ Նրա նկատմամբ հասարակական գործընթացը դարձել է եվրոպական հրեականության աղետի մասշտաբների գիտակցման կարևորագույն փուլ և ստացել միջազգային արձագանք։ Այքմանը դարձել Է Իսրայելի պատմության մեջ միակ հանցագործը, որը դատապարտվել է մահապատժի։

### Արաբա-իսրայելական հակամարտություն

#### Հարաբերություններ արաբական երկրների հետ

* Արաբա-իսրայելական պատերազմ (1948-1949 թվականներ) (Հայաստանը հայտնի է որպես «Եվրասիական տնտեսական միություն»)
* Սուեզի ճգնաժամ
* Վեցօրյա պատերազմ
* Արաբա-իսրայելական պատերազմ (1973 թվական)
* Երկրորդ լիբանանյան պատերազմ

Հրեական պետության գոյության առաջին տասնամյակների ընթացքում արաբական երկրները շարունակել են վիճարկել դրա ստեղծման օրինականությունը, իսկ Գամալ Աբդել Նասերի գլխավորած արաբ ազգայնականները շարունակել են կոչ անել ոչնչացնել այն։ 1967 թվականին Եգիպտոսը, Սիրիան և Հորդանանը իրենց զորքերը քաշել են Իսրայելի սահմանները, վտարել ՄԱԿ-ի խաղաղապահներին և արգելափակել իսրայելական նավերի մուտքը Կարմիր ծով և Սուեզի ջրանցք։ Հարավում շարունակվել են գրոհային ֆիդայիների հարձակումները։ Այս գործողությունները Իսրայելի ղեկավարության համար պատճառ են դարձել կանխարգելիչ հարձակման և պատերազմ սկսելու համար («casus belli»), որը պատմության մեջ մտել է վեցօրյա պատերազմի անվան տակ։ Այս պատերազմում Իսրայելը հաշված օրերի ընթացքում հասել է համոզիչ հաղթանակի՝ գրավելով Սինայի թերակղզին, Գազայի հատվածը, Հորդանան գետի արևմտյան ափը, Արևելյան Երուսաղեմը և Գոլանի բարձունքները։ 1949 թվականի «Կանաչ գոտի»-ն դարձել է վարչական սահման Իսրայելի և նոր տարածքների միջև։ Երուսաղեմի սահմանները ընդլայնվել են դեպի քաղաքի արևելյան մասը։ 1980 թվականին ընդունված Երուսաղեմի կարգավիճակի մասին Իսրայելի օրենքը ևս մեկ անգամ հաստատել է քաղաքի սահմանները և միջազգային վեճ առաջացրել Երուսաղեմի կարգավիճակի վերաբերյալ։

Իսրայելի վարչապետ Գոլդա Մեիր
1967 թվականին արաբական պետությունների պարտությունը հանգեցրել է արաբական արմատականության և ահաբեկչության աճին։ Ակտիվացել է Պաղեստինի ազատության կազմակերպության գործունեությունը, որի նպատակը եղել է «զինված պայքար՝ որպես հայրենիքի ազատագրման միակ ճանապարհ»։ 1960-ական թվականների վերջին և 1970-ական թվականների սկզբին պաղեստինցի ահաբեկիչները ամբողջ աշխարհում սկսել են իսրայելցիների վրա հարձակումների առաջին ալիքը։ Ամենահայտնին 1972 թվականին Մյունխենում կայացած ամառային օլիմպիական խաղերում իսրայելցի մարզիկների գրավումն է եղել։ Գերմանական հատուկ ծառայությունները պատանդներին ազատելու անհաջող փորձ են կատարել, որի հետևանքով բոլոր պատանդները մահացել են։ Կարճ ժամանակ անց այդ ահաբեկչության համար պատասխանատու բոլոր ահաբեկիչները հայտնվել են ազատության մեջ։ Իսրայելական հատուկ ծառայությունները իրականացրել են «Աստծո դարպասներ» պատասխան գործողությունը, որի ընթացքում հարձակման բոլոր մասնակիցները որսացվել և ոչնչացվել են։

1973 թվականի հոկտեմբերի 6-ին՝ հրեական օրացույցի ամենասուրբ օրը, երբ բոլոր հավատացյալ հրեաները ժողովարաններում են եղել Յոմ ԿիպպուրՅոմ Կիպուրում (դատաստանի օրը) Եգիպտոսը և Սիրիան միաժամանակ հարձակվել են Իսրայելի վրա։ Իսրայելի կառավարության համար այս պատերազմը լիովին անակնկալ է եղել։ Դատաստանի օրվա պատերազմն ավարտվել է հոկտեմբերի 26-ին։ Չնայած զգալի կորուստներին, եգիպտական և սիրիական բանակների հարձակումը հաջողությամբ հետ է մղվել, որից հետո զորքերը վերադարձել են իրենց նախկին դիրքերը։ Չնայած արաբա-իսրայելական պատերազմի արդյունքների ներքին հետաքննությունը կառավարությանը մաքրել է կատարվածի պատասխանատվությունից, հասարակական դժգոհությունը ստիպել է վարչապետ Գոլդա Մեիրին հրաժարական տալ։

1977 թվականի Քնեսեթի ընտրությունները շրջադարձային են եղել Իսրայելի քաղաքական պատմության մեջ։ Առաջին անգամ «Հերութ» (ժամանակակից «Լիկուդ») կուսակցությունը Մենախեմ Բեգինի ղեկավարությամբ ստացել է ընտրողների ձայների մեծամասնությունը՝ երկրի վերահսկողությունը խլելով Իսրայելի աշխատավորական (ժամանակակից «Ավոդա») կուսակցությունից, որը պետության հիմնադրումից ի վեր իշխանության ղեկին է եղել առանց ընդհատումների։

1978 թվականին տեղի է ունեցել Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթի պատմական այցը Իսրայել, որը ելույթ է ունեցել Քնեսեթի առջև։ Այս իրադարձությունը Իսրայելի պետության առաջին ճանաչումն է եղել արաբական պետության ղեկավարի կողմից։ 1980 թվականին՝ երկու տարի անց, Անվար Սադաթը և Մենահեմ Բեգինը ստորագրել են եգիպտա-իսրայելական հաշտության պայմանագիրը, որով Իսրայելը Եգիպտոսին է վերադարձրել Սինայի թերակղզին և պարտավորվել բանակցություններ սկսել Պաղեստինյան ինքնավարության ստեղծման շուրջ։

1982 թվականին Իսրայելը միջամտել է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին, որպեսզի ոչնչացնի ՕԿԾ-ի բազաները, որոնցից հարձակումներ են իրականացվել Իսրայելի վրա և գնդակոծվել երկրի հյուսիսային հատվածը։ Այս գործողությունը կոչվել է «Խաղաղություն Գալիլեային», բայց հետագայում կոչվել է առաջին Լիբանանյան պատերազմ (չնայած Իսրայելի կառավարության կողմից պաշտոնապես «պատերազմ» տերմինը չի ճանաչվել): 1985 թվականին Իսրայելը զորքերը դուրս է բերել Լիբանանի տարածքի մեծ մասից, բացառությամբ բուֆերային գոտու, որը մինչև 2000 թվականը գտնվել է իսրայելական վերահսկողության տակ։

1994 թվականին կնքվել է իսրայելա-հորդանանյան հաշտության պայմանագիր, որով Հորդանանը դարձրել է երկրորդ արաբական երկիրը, որը կարգավորել է հարաբերությունները Իսրայելի հետ։

2000 թվականին վարչապետ Էհուդ Բարաքը զորքերը դուրս է բերել Հարավային Լիբանանից։

2006 թվականի հուլիսի 12-ին լիբանանյան շիա ահաբեկչական «Հեզբոլլահ» կազմակերպությունը Սիրիայի և Իրանի աջակցությամբ մի քանի հրթիռ է արձակել իսրայելական բնակավայրերի ուղղությամբ և գրոհել իսրայելական ռազմական դիրքերը։

«Հեզբոլլահ»-ի զինյալները հատել են Իսրայելի սահմանը՝ պատանդ վերցնելով երկու զինվորի։ «Հեզբոլլահ»-ի սադրիչ գործողությունները բռնկել են երկրորդ լիբանանյան պատերազմը։ ՄԱԿ-ի ճնշման ներքո հակամարտությունն ավարտվել է հրադադարով։ Պատերազմի ավարտից հետո Իսրայելի գլխավոր շտաբի պետ Դան Հալուցը հրաժարական է տվել։

2008 թվականի մայիսին հայտնի է դարձել Թուրքիայում Սիրիայի հետ անուղղակի բանակցությունների մասին։

### Հարաբերություններ պաղեստինյան արաբների հետ

1987 թվականին Հորդանան գետի արևմտյան ափի տարածքում և Գազայի հատվածում սկսվել է արաբ բնակչության ապստամբությունը իսրայելական կառավարման և օկուպացիայի դեմ՝ առաջին ինթիֆադեն։ Ինթիֆադայի հետագա վեց տարիների ընթացքում տեղի ունեցած անկարգությունների արդյունքում սպանվել են մոտ 180 իսրայելցիներ և ավելի քան հազար արաբներ։ Նրանցից մեծամասամբ սպանվել են իսրայելական զորքերը, նրանց մի մասը դարձել է ներքին ռազբորկաների զոհ։

1988 թվականին ՊԱԿ-ը հայտարարեց Իսրայելի գոյության իրավունքի ճանաչման և ահաբեկչական պայքարի մեթոդներից հրաժարվելու մասին։

1991 թվականին՝ Իրաք-քուվեյթյան պատերազմի ժամանակ, շատ պաղեստինցի արաբներ և ՊԱԿ-ներ աջակցել են Սադամ Հուսեյնին և ողջունել Իրաքի հրթիռային հարձակումները Իսրայելի վրա։

Իցհակ Ռաբինը և Յասեր Արաֆաթը ձեռքերը թափահարել են նախագահ Բիլ Քլինթոնի կողքին, Օսլոյում պայմանագրերի ստորագրման ժամանակ, 1993 թվականի սեպտեմբերի 13-ին
Այն բանից հետո, երբ 1992 թվականին Իսրայելի վարչապետ է դարձել Իցհակ Ռաբինը, Իսրայելը առաջ է տարել արաբ հարևանների հետ փոխզիջման քաղաքականությունը։ Արդեն 1993 թվականին Շիմոն Պերեսը և Մահմուդ Աբբասը Օսլոյում ստորագրել են խաղաղության համաձայնագրեր, որոնց համաձայն ՊԱԿ-ը պարտավորվել էր ճանաչել Իսրայելի խաղաղության և անվտանգության իրավունքը և դադարեցնել ահաբեկչական գործունեությունը։ Համաձայն պայմանավորվածությունների՝ ստեղծվել է Պաղեստինյան ազգային վարչությունը՝ վերահսկողություն ձեռք բերելով Հորդանան գետի արևմտյան ափի մի մասի վրա։ Հորդանանը և Գազայի հատվածը 5 տարվա ընթացքում նախատեսվել է հասնել հակամարտության վերջնական կարգավորման։

Իսրայելական հասարակության և պաղեստինցիների կողմից խաղաղության համաձայնագրերի աջակցությունը անկում է ապրել՝ համաձայնագրերի ստորագրումից անմիջապես հետո պաղեստինյան իսլամիստական խմբավորումների կողմից իսրայելական խաղաղ և ռազմական թիրախների վրա հարձակումների շարունակումից հետո, պաղեստինյան խմբավորումների դեմ իսրայելական բանակի պատասխան գործողությունների շարունակումից հետո, որոնց ընթացքում զոհվել են նաև խաղաղ բնակիչներ, հրեական ահաբեկչի կողմից Հեբրոնի պատրիարքների քարանձավում իրականացված ահաբեկչությունից և թշնամական ահաբեկչական խմբավորումներից պաղեստինցի մահապարտ ահաբեկիչների մշտական ահաբեկչություններից հետո։

1995 թվականի նոյեմբերին Իցհակ Ռաբինը սպանվել է հրեա ծայրահեղական Իգալ Ամիրի կողմից։

1990-ական թվականների վերջին վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն զորքերը դուրս են բերվել Քեբրոնից և ստորագրել Վայ-Ռիվերի հուշագիրը, որը պաղեստինցիներին ավելի շատ ինքնակառավարման իրավունքներ է տվել։

2000 թվականի հուլիսին վարչապետ Էհուդ Բարաքը բանակցություններ է վարել Յասեր Արաֆաթի հետ Քեմփ Դեյվիդի վեհաժողովում՝ ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնի միջնորդությամբ։ Այդ վեհաժողովում Էհուդ Բարաքը պաղեստինյան պետության ստեղծման ծրագիր է առաջարկել Հորդանան գետի արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի 97 %-ի վրա։ Միևնույն ժամանակ, նա առաջարկել է անհապաղ Պաղեստինյան պետությանը հանձնել Գազայի ամբողջ հատվածը և արևմտյան ափի տարածքի 73 %-ը, իսկ 10-25 տարվա ընթացքում պաղեստինյան վերահսկողության տակ դնել արևմտյան ափի տարածքի ևս 20 %-ը։ Նման առաջարկի իրականացման դեպքում սկզբնական շրջանում Պաղեստինյան պետությունը կազմված պետք է լիներ 4 մասերից, որոնց միջև կլինեին Իսրայելի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ և արտաքին սահմաններ չէին ունենա ոչ մի պետության հետ, բացի Իսրայելից։ Ըստ իսրայելական առաջարկների՝ Երուսաղեմի մեծ մասը, ներառյալ Արևելյան Երուսաղեմը, կմնար իսրայելական ինքնիշխանության ներքո։ Պաղեստինյան պետությունը պետք է սպառազմականացված լիներ։ Արաֆաթը մերժել է այդ առաջարկները։ Բանակցությունների ձախողումից և «Լիկուդ» կուսակցության առաջնորդ Արիել Շարոնի՝ Տաճարի լեռ կատարած շատ պաղեստինցիների սադրիչ այցից հետո պաղեստինցի արաբները սկսել են Ալ-Ակսայի ապստամբությունը։

2001 թվականին Իսրայելի վարչապետ է դարձել Արիել Շարոնը։ Նրա վարչապետության սկզբում Իսրայելի և ԽՎ-ի միջև խաղաղ բանակցությունները գրեթե դադարել են։ Շարոնի վարչապետության տարիներին Պաղեստինյան ահաբեկչական կազմակերպությունները կտրուկ ուժեղացրել են իրենց գործունեությունը։ «Բեցելեմ» իրավապաշտպան կազմակերպության տվյալներով՝ 2000-2008 թվականներին զոհվել են ավելի քան 1053 իսրայելցիներ, որոնցից 335-ը զինծառայողներ են եղել (նրանց մեծ մասը ծնված են եղել 2001-2005 թվականներին)։ Այս թիվը գերազանցել է վեցօրյա պատերազմի ընթացքում զոհված իսրայելցիների թիվը։ Ըստ Շաբակի տվյալների՝ ինթիֆադայի առաջին 4 տարիների ընթացքում զոհվել է 1017 իսրայելցի, վիրավորվել՝ 5598-ը։ Այդ ընթացքում կատարվել է 138 ահաբեկչություն մահապարտների մասնակցությամբ, արձակվել է 480 Քասամ հրթիռ և 313 այլ հրթիռներ և արկեր։ Հրետակոծությունների թիվը հասել է 13.730-ի։

2005 թվականին Շարոնի կառավարությունը իրականացրել է Գազայի հատվածից միակողմանի դուրս գալու ծրագիր, որի արդյունքում ավերվել են 25 հրեական բնակավայրեր և ավելի քան 7 հազար մարդ կորցրել է իրենց տները (որոնց խոստացել էին, բայց այդպես էլ չստացան փոխհատուցում Իսրայելի պետությունից՝ միջինը 300 հազար դոլար մեկ ընտանիքի համար): Շարոնը նաև սկսել է Իսրայելի տարածքի և Արևմտյան ափի միջև անվտանգության արգելապատի կառուցումը։ 2006 թվականի հունվարին Արիել Շարոնը ինսուլտ է տարել, որից հետո մնացել է կոմայի մեջ, և վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել է Էհուդ Օլմերտը։

2007 թվականի նոյեմբերի 27-ին Էհուդ Օլմերտը և Մահմուդ Աբբասը համաձայնել են բանակցություններ սկսել և վերջնական համաձայնության եկել պաղեստինյան պետության շուրջ մինչև 2008 թվականի վերջը։ Սակայն դա անել չի հաջողվել, բանակցություններն ընդհատվել են 2008 թվականի դեկտեմբերի վերջին։ Իսրայելը «Թափվող արճիճ» գործողության անցկացումը բացատրել է Գազայից բազմամյա հրթիռակոծությունները դադարեցնելու անհրաժեշտությամբ։ Գործողության արդյունքում զոհվել է ավելի քան 1300 պաղեստինցի և 14 իսրայելցի։

2009 թվականին բանակցությունները շարունակվել են Իսրայելի նոր վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուի և ԱՄՆ նոր նախագահ Բարաք Օբամայի մասնակցությամբ։ Հունիսի 21-ին Նեթանյահուն հանդես է եկել մերձավորարևելյան կարգավորման իր ծրագրով, որի շրջանակներում համաձայնություն է հայտնել ստեղծել սահմանափակ իրավունքներով պաղեստինյան պետություն, եթե պաղեստինցիները ճանաչեն Իսրայելը որպես հրեա ժողովրդի ազգային տուն և ստանան Իսրայելի անվտանգության երաշխիքներ, այդ թվում՝ միջազգային։

## Տես նաև

* Հրեաների պատմություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Горохов А. А. Иудео-Израильское раннее государство: история формирования и развития (X в. до н. э.) / А. А. Горохов. — СПб.: Алетейя, 2021. — 300 с.: ил. ISBN 978-5-00165-347-9.
* *Грант Майкл.* История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1.
* *Грей Джон.* Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4.
* *Даймонт Макс И.* Евреи, Бог и история / Пер. Р. И. Нудельмана. — М.; Иерусалим: Изд-во «Мосты культуры / Гешарим», 2010. — 570 c. — Серия «Верхняя полка». — ISBN 978-5-93273-436-0.
* *Еврейские культуры: новый взгляд на историю:* Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1.
* *Косидовский Зенон.* Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* *Крывелёв И. А.* Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* *Липовский И. П.* Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8.
* *Нот Мартин.* История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5.
* *Нудельман Р. И.* Библейская археология. Научный подход к тайнам тысячелетий. — Ростов-на-Дону: Феникс; Неоглори, 2008. — 640 с.: ил. — Серия «Загадки истории». — ISBN 978-5-222-12851-0.
* *Тантлевский И. Р.* История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9.
* *Хэнкок Грэм.* Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3.
* *Церен Эрих.* Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* *Циркин Ю. Б.* История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6.
* *Шифман И. Ш.* Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* *Шифман И. Ш.* Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.

## Արտաքին հղումներ

* Իսրայելի պատմություն. գրքեր 1, 2 ((չաշխատող հղում)
)
* Գլուխ 14 «Իսրայելի Հանրապետության ձևավորումը»,
* Արաբները մեկ անգամ արդեն ճանաչել են Իսրայելը,
* Bregman, Ahron (2002), *A History of Israel*, Palgrave Macmillan, ISBN 0333676319
* Crowdy, Terry (2006), *The Enemy Within: A History of Espionage*, Osprey Publishing, ISBN 1841769339
* Fraser, T. G. (2004), *The Arab-Israeli conflict*, Palgrave Macmillan, ISBN 9780333717066
* Gelvin, James L. (2005), *The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War*, Cambridge University Press, ISBN 0521852897
* Gilbert, Martin (2005), *The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict* (8th ed.), Routledge, ISBN 0415359007
* Harkavy, Robert E.; Neuman, Stephanie G. (2001), *Warfare and the Third World*, Palgrave Macmillan, ISBN 0312240120
* Herzl, Theodor (1946), *The Jewish State*, American Zionist Emergency Council, ISBN 0486258491
* Kornberg, Jacques (1993), *Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism*, Indiana University Press, ISBN 0253332036
* Liebreich, Fritz (2005), *Britain’s Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945—1948*, Routledge, ISBN 0714656372
* Lustick, Ian (1988), *For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel*, Council on Foreign Relations Press, ISBN 0876090366
* Mazie, Steven (2006), *Israel’s Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State*, Lexington Books, ISBN 0739114859
* Mowlana, Hamid; Gerbner, George; Schiller, Herbert I. (1992), *Triumph of the Image: The Media’s War in the Persian Gulf — A Global Perspective*, Westview Press, ISBN 0813316103
* Reveron, Derek S.; Murer, Jeffrey Stevenson (2006), *Flashpoints in the War on Terrorism*, Routledge, ISBN 0415954908
* Romano, Amy (2003), *A Historical Atlas of Israel*, The Rosen Publishing Group, ISBN 0823939782
* Scharfstein, Sol (1996), *Understanding Jewish History*, KTAV Publishing House, ISBN 0881255459
* Shindler, Colin (2002), *The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream*, I. B. Tauris Publishers, ISBN 186064774X
* Smith, Derek (2006), *Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction*, Cambridge University Press, ISBN 0521864658
* Stein, Leslie (2003), *The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel*, Greenwood Press, ISBN 0275971414
* Stone, Russell A.; Zenner, Walter P. (1994), *Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship*, SUNY Press, ISBN 0791419592