# Կատակոմբային համայնք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատակոմբային համայնք

հնագիտական մշակույթ| Մասն է | Late Neolithic in Central Europe, Էնեոլիթ |
| Հաջորդ | • Corded Ware culture |
| Սկսած | 2500 BC |
| Ավարտված | 2000 BC |

**Կատակոմբային մշակութային-պատմական համայնք**, միջին բրոնզե դարի (մ.թ.ա. 25-20-րդ դարեր) էթնոմշակութային միավորում, որը լայնորեն տարածված է եղել տափաստանային և անտառային-տափաստանային գոտում՝ Ուրալից և Հյուսիսային Կովկասից մինչև ստորին Դանուբ։ Այն սկզբնապես նույնականացվել է որպես հնագիտական մշակույթ 1901-1903 թվականներին Վասիլի Գորոդցովի կողմից։

Հետագայում հետազոտողները նույնականացրել են տեղական տարբերակներ, որոնք դասակարգվել են որպես անկախ հնագիտական մշակույթներ։ «Կատակոմբային մշակութային-պատմական համայնք» տերմինը մտցվել է գիտական շրջանառության մեջ։ Այն ներկայացված է հետևյալ կատակոմբային մշակույթների հուշարձաններով՝

* վաղ կատակոմբային (մ.թ.ա. 25-23-րդ դարեր),
* դոնեցկյան (մ.թ.ա. 23-20-րդ դարեր),
* խարկովյան-վորոնեժյան կամ միջին դոնյան (մ.թ.ա. 28/27-20-րդ դարեր),
* ինգուլյան (մ.թ.ա. 28-20-րդ դարեր)։

## Հետազոտության պատմություն

Վասիլի Ալեքսեևիչ Գորոդցով (կատակոմբային մշակույթի առաջին հայտնաբերողը)
Վասիլի Ալեքսեևիչ Գորոդցովը համարվում է կատակոմբային մշակույթի առաջին հայտնաբերողը, որը 1901-1903 թվականներին, Սևերսկի Դոնեցում դամբարանաբլուրների հնություններն ուսումնասիրելիս ուշադրություն է դարձրել կատակոմբային թաղումների վրա, որը հատուկ դամբարանային կառույց է՝ բաղկացած ուղղահայաց հորանից (մուտքի փոս), դրոմոսից (միջանցքի նման անցում) և դամբարանային խցիկից (թաղման վայր): Դամբարանային կառույցի կառուցվածքային առանձնահատկությունների հիման վրա նրա կողմից հայտնաբերված մշակույթը կոչվել է Կատակոմբային մշակույթ: Ամենահարավային հուշարձանները հայտնի են Ղրիմի տափաստաններում, իսկ ամենահյուսիսայինները՝ Կուրսկի և Ելեցի մոտակայքում: Կատակոմբային բնակավայրեր են հայտնաբերվել Դոնում (Դոնի Ռոստովի մոտ), Լուգանսկի մոտ Կիբիկինսկոյեում, Վոլգայի մոտ Կամիշինի մոտ Տերնովսկոյեում և այլն: Հետագայում հետազոտողները ուշադրությունը սևեռել են տարբեր տարածքներում գտնվող կատակոմբային հուշարձանների տարասեռության վրա, ինչը նպաստել է 1950-1960-ական թվականներին մի շարք տեղական տարբերակների բացահայտմանը: Հնագիտական նյութի կուտակման հետ մեկտեղ ստեղծվել են նախադրյալներ տեղական տարբերակները որպես մեկ կատակոմբային մշակութային-պատմական համայնքի անկախ հնագիտական մշակույթներ հասկանալու համար, ինչն, ի վերջո, իրականացվել է 1970-ականների սկզբին հետազոտողներ Լև Կլեյնի և Օ. Գ. Շապոշնիկովայի կողմից:

## Կատակոմբային համայնքի ծագում

Կատակոմբային մշակույթի (հետագայում՝ Կատակոմբային մշակութային-պատմական համայնքի) ծագումը 20-րդ դարի սկզբին առաջադրել է Վասիլի Գորոդցովը՝ Սևերսկի Դոնեցի կատակոմբներում դամբարանների հայտնաբերումից գրեթե անմիջապես հետո, սակայն այն մնում է վիճահարույց։ Հետազոտողները քննարկում են Կատակոմբային համայնքի ցեղերի ծագման անդրենածին և միգրացիոն տեսությունները։ Անդրենածին տեսության կողմնակիցները կարծում են, որ Կատակոմբային համայնքի ի հայտ գալը պետք է կապված լինի տեղական Յամնայա բնակչության հետագա զարգացման հետ: Միգրացիոն տեսության կողմնակիցները ենթադրում են, որ Կատակոմբային ցեղերը գենետիկորեն սերում են Յամնայայից, բայց առաջացել են Անդրկովկասից եկած բնակչության ուժեղ միգրացիոն հոսքերի ազդեցության ներքո։

### Վաղ կատակոմբային մշակույթ

«Վաղ կատակոմբային շրջան» և «Վաղ կատակոմբային մշակույթ» տերմինները լայնորեն օգտագործվում են հետազոտողների կողմից, չնայած դրանք չունեն հստակ սահմանված կարգավիճակ: Վաղ կատակոմբային շրջանում կատակոմբային թաղման ծեսը լայն տարածում է գտել Յամնայա ցեղերի շրջանում, սակայն այդ փոփոխությունները չեն ուղեկցվել բնակչության տեղաշարժով: Այդ մասին են վկայում մարդաբանական նյութերը և նյութական մշակույթի բնույթը, որը դեռևս հագեցած է Յամնայայի առանձնահատկություններով: Նշվում է ուշ Յամնայա և վաղ կատակոմբային մշակույթների որոշակի համակեցություն, որի արդյունքում վերջինս գերիշխում է:

## Տնտեսության տիպ

Կատակոմբների մշակութային և պատմական համայնքի տնտեսության տիպը որոշվել է տափաստանային և անտառա-տափաստանային գոտիների շրջակա միջավայրի պայմաններով: Տափաստանային գոտում արմատավորվել է քոչվորական տիպի անասնապահությունը կամ արածեցման անասնապահությունը՝ հիմնված խոշոր և մանր եղջերավոր կենդանիների բուծման վրա: Անտառա-տափաստանային գոտում գերակշռում է տավարաբուծական կամ մսուրապահային մոդելը, որտեղ հոտերում գերակշռում են խոշոր եղջերավոր կենդանիներն ու խոզերը:

Հացահատիկային աղացները վկայում են, որ գործել է նաև ալյուրի վրա հիմնված սննդակարգ:

## Նյութական մշակույթ

Կատակոմբների մշակութային և պատմական համայնքը բնութագրվում են ցեղային բնակավայրերով և ցածր (մինչև 1 մ) դամբարաններով՝ առանց դիակիզման, կատակոմբային թաղման կառույցներով, ծիսական կերամիկական բուրվառներով, քուղակապով դրոշմված զարդարանքներով, հարթ հատակով բաժակներով և կուչ եկած կողային դիրքով թաղումներով: Թաղման կառույցներում հանդիպում են փայտե սայլակառքեր: Կերամիկական գույքը իր վրա կրում է Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի գնդաձև սափորների և քուղակապային կերամիկայի մշակույթների տարրեր: Կատակոմբների բնակիչների խեցեղենը տարբերվում էր հին յամնայա մշակույթի պարզունակ և միատարր ձևի խեցեղենից: Հայտնի են հարթ հատակով կճուճներ՝ ուռուցիկ կողերով և նեղ վզիկով, որոնց մակերեսը զարդարված է ոլորված պարանի, սանրի ատամների կամ պարզապես սուր առարկայի դրոշմներից պատրաստված զարդարանքներով: Զարդաքանդակների բաղադրիչ տարրերից են եռանկյունիները և զիգզագները, սակայն ավելի տարածված են շրջանակներն ու պարույրները, որոնք արտացոլում են հին հողագործների տիեզերական պատկերացումները արևային աստվածության և խորհրդավոր բույսերի սկզբունքների մասին, որոնք հատիկները վերածում են ցողունների, որոնք, իրենց հերթին, արտադրում են շատ ավելի շատ հատիկներ։

Դոնբասի տարածքում հայտնաբերվել է մետաղագործական կենտրոն, որը հաստատվում է Դոնեցկի կատակոմբային թաղումներում հայտնաբերված քարե մուրճերի առկայությամբ, որոնք օգտագործվել են հանքաքարը մանրացնելու համար՝ լվանալուց և հալեցնելուց առաջ: Կատակոմբային մշակույթի գույքերում առկա են բրոնզե առարկաներ՝ տերևաձև դանակներ, բլթանցքերով կացիններ, մախաթներ և բրոնզե զարդեր, բայց աշխատանքային գործիքների մեծ մասը պատրաստված է քարից և ոսկորից: Հյուսիսկովկասյան ավանդույթները ակնհայտ են կատակոմբային մշակույթի բրոնզե գործիքներում, սակայն կատակոմբների մշակույթի վրա իրենց ազդեցությունն են ունեցել նաև միջերկրածովյան երկրները։

Զապորոժիեի մարզի դմիտրովյան № 6 դամբանաթմբի թաղման խցիկի մուտքի մոտ հայտնաբերվել է կատակոմբների բնակիչներին պատկանող փայտե սայլակառք ամբողջությամբ պահպանված անիվով, որը 5000 տարվա հնություն է։ Զապորոժիեի մարզի Մարևկա գյուղի «Տյագունովի գերեզման» կատակոմբային թաղման խցում հայտնաբերվել է մոտ 5000 տարվա հնության երկանիվ սայլ, 0.6 մ տրամագծով պահպանված անիվով։ Ռոստովի մարզի Արևմտյան Մանիչի կատակոմբային մշակույթի Ուլան IV թաղման համալիրում հայտնաբերվել է մ.թ.ա. 23-րդ դարում (ավելի քան 4200 տարի առաջ) պատրաստված քառանիվ սայլ։

## Էթնիկ պատկանելություն

Կատակոմբների մշակույթի էթնիկ պատկանելության վերաբերյալ արժանահավատ տեղեկություններ չկան: Կատակոմբների ժողովրդի ծագման ադրենածին տեսությունը այդ մշակույթը վերագրում է ավելի վաղ շրջանի Յամնայա մշակույթին: Անցյալում եղել են ենթադրություններ ուշ շրջանի Յամնայա մշակույթի և Կատակոմբների մշակույթի հնդիրանական (կամ նույնիսկ հնդկաարիական) մշակույթին էթնիկ պատկանելության մասին։ Այդ տեսության հեղինակներից մեկը՝ Լև Կլեյնը, կարծել է, որ իրեն հաջողվել է Ռիգվեդայում հայտնաբերել կատակոմբային թաղման մեթոդի մասին հիշատակումներ․ «Կգա այն օրը, երբ ինձ կդնեն հողի մեջ, ինչպես աղեղն է դրվում նետի մեջ» (RV X, 18.16): Հետազոտողի կարծիքով, այդ համեմատությունը չի վերաբերում մահացածի սովորական թաղմանը, այլ վերաբերում է նրա կողային իջեցմանը կատակոմբի մեջ: Ըստ Կլեյնի՝ կատակոմբականների «արիական» մշակույթի էթնիկ պատկանելության մասին ևս մեկ փաստարկ է «հողե տան» մուտքի «քարով փակումը» (RV V, 5.81; X, 18.4)։ Նրա կարծիքով, Ռիգվեդայում խոսք է գնում կատակոմբային գերեզմանների մուտքի քարով փակման մասին: Կլեյնի վարկածը բազմիցս քննադատվել է հնդիրանական համայնքի փլուզման ժամանակագրության, ինչպես նաև Ռիգվեդայի առաջարկվող մեկնաբանությունների ճշգրտության տեսանկյունից:

Վերջին ծագումնաբանական ուսումնասիրությունները բացահայտել են Յամնայա և Կատակոմբային մշակույթների ուշ շրջանի բնակչության և Սևծովյան տարածաշրջանի իրանախոս քոչվորների, ինչպես նաև Հարավային Ասիայի ժամանակակից բնակչության միջև ժառանգականության բացակայությունը, չնայած նրանք խոսում են հնդիրանական լեզուներով: Ինչպես ցույց են տվել այդ ուսումնասիրությունները, հնդկա-իրանական լեզուների պատմականորեն կրողները մոտ են անդրոնովյան, սինտաշտինյան, աբաշևյան և Ֆատյանովյան մշակույթների հին բնակչությանը և վերջին հաշվով, սկիզբ են առել քուղային կերամիկայի մշակույթի Կենտրոնական Եվրոպայի պոպուլյացիայից: Ժամանակակից հնագենետիկական հայացքների համակարգում ուշ շրջանի Յամնայա և Կատակոմբային մշակույթների կրողներ են համարվում հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հունա-հայկական ճյուղի ժողովուրդների՝ հույների, փռյուգիացիների, հայերի և որոշ պալեոբալկանյան խմբերի նախնիները:

## Մարդաբանություն

Կատակոմբների ժամանակաշրջանի գանգերը տարբերվում են բրախիկրանիայով և ավելի բարձր կամարով, քան Յամնայա մշակույթի գանգերը։

Տղամարդկանց գանգերը բնութագրվում են բարձր մեզոկրանային գանգով, ուժեղ պրոֆիլավորված, լայն դեմքով, լայն այտոսկրերով, բարձր քթային կամրջով և ցցված քթոսկրով: Մերձդնեպրյան տափաստանային շրջանում առանձնանում են գանգաբանական երեք տարբերակ՝

* բրախիկրանային - չի ունեցել նմանօրինակ բրոնզի դարաշրջանում
* մեզոկրանային - հեռավոր նմանություն ունի Ալթայի Աֆանասևյան մշակույթի գանգերի հետ
* դոլիխոկրանային - նման է Նոուա և Սրուբնայա մշակութային խմբերին։

Միջին բրոնզի դարի վերջում կատակոմբներին բնորոշ մարդկանց մարդաբանական տիպը գործնականում անհետացել է, ինչը կարող է պայմանավորված լինել կլիմայի աղետալի փոփոխություններով։

## Պալեոգենետիկա

2014 թվականին D1.11 (3720±70 л. н.) և D1.12 (3900±80 л. н.) կատակոմբային մշակույթների ներկայացուցիչների մոտ ձևավորվել էր միտոխոնդրիալ հապլոխումբ H, у R3.13 (3940±60 л. н.) և միտոխոնդրիալ հապլոխումբ U5-ը։

Ռոստովի մարզի Ուլան IV տեղանքից վերցված RISE552 նմուշը (2849-2146 տարի մ.թ.ա.) նույնականացվել էր որպես Y-քրոմոսոմային հապլոխումբ I2a2a1b1b (L699, L703)>I2a2a1b1b1b-Y5669 և միտոխոնդրիալ հապլոխումբ T2a1a ունեցող։ RK4002 (2831-2489 տարի մ. թ. ա.), RK4001 (2451—2203 տարի մ. թ. ա.) կատակոմբիկների մոտ «Ռաշևսկայա-4» դամբարանադաշտից և Ստավրոպոլի երկրամասի Շարախալսուն-6 դամբարանադաշտից SA6003 (2474-2211 տարի մ. թ. ա.) համապատասխանաբար նույնականացվել են Y-քրոմոսոմային հապլոխումբը՝ R1b1a2, և U4d3, U5a1i և U2e3a միտոխոնդրիալ հապլոխմբերը: Կատակոմբային մշակույթի ներկայացուցիչների մոտ հայտնաբերվել է լակտոզայի անհանդուրժողականություն։ Կալմիկիայի Էրգենինսկի ավանի մոտ գտնվող Էրգենինսկի դամբարանադաշտի երկու կատակոմբիկների մոտ (մ.թ.ա. 25-23-րդ դարեր) Y-քրոմոսոմի STR անալիզը ցույց է տվել, որ երկու անհատներն էլ պատկանում են Y-քրոմոսոմային R1b-M343 հապլոխմբին: Միտոխոնդրիալ ԴՆԹ-ի վարիացիոն անալիզը ցույց է տվել, որ K2P1 նմուշն ունի H միտոխոնդրիալ հապլոխումբ, իսկ K4P5 նմուշը՝ N միտոխոնդրիալ հապլոխումբ: Քսիզովո 6 գերեզմանատնից (Քսիզովո, Լիպեցկի մարզ) Միջին Դոնի կատակոմբային մշակույթի ներկայացուցիչների մոտ հայտնաբերվել էին R1b (NEO172), I2a (NEO175) Y-քրոմոսոմային հապլոխմբեր և U5a2b2 (n=2), U2e1'2'3, W6a միտոխոնդրիալ հապլոխմբեր:

## Պատկերասրահ

Կատակոմբային մշակութային և պատմական համայնքի իրեր։ Էրմիտաժի և Պետական պատմական թանգարանի հավաքածու|  |  |  |  |  |

## Ծանոթագրություններ

## Մատենագիտություն

* Allentoft, ME (2015 թ․ հունիսի 11). «Population genomics of Bronze Age Eurasia». *Nature*. **522** (7555): 167–172. Bibcode:2015Natur.522..167A. doi:10.1038/nature14507. PMID 26062507. S2CID 4399103.
* Anthony, David W. (2007). *The horse, the wheel, and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world*. Princeton, N.J.: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05887-0.
* Juras, Anna (2018 թ․ օգոստոսի 2). «Mitochondrial genomes reveal an east to west cline of steppe ancestry in Corded Ware populations». *Scientific Reports*. Nature Research. **8** (1): 11603. Bibcode:2018NatSR...811603J. doi:10.1038/s41598-018-29914-5. PMC 6072757. PMID 30072694.
* Kuzmina, Elena E. (2007). Mallory, J. P. (ed.). *The Origin of the Indo-Iranians*. BRILL. ISBN 978-90-04-16054-5.
* Mallory, J. P.; Adams, Douglas Q. (1997). *Encyclopedia of Indo-European Culture*. Taylor & Francis. ISBN 1-884964-98-2.
* Narasimhan, Vagheesh M. (2019 թ․ սեպտեմբերի 6). «The formation of human populations in South and Central Asia». *Science*. American Association for the Advancement of Science. **365** (6457) eaat7487. bioRxiv 10.1101/292581. doi:10.1126/science.aat7487. PMC 6822619. PMID 31488661.
* Nikitin, Alexey G. (2017 թ․ փետրվարի 2). «Subdivisions of haplogroups U and C encompass mitochondrial DNA lineages of Eneolithic-Early Bronze Age Kurgan populations of western North Pontic steppe». *Journal of Human Genetics*. Nature Research. **62** (6): 605–613. doi:10.1038/jhg.2017.12. PMID 28148921. S2CID 7459815.
* Pashnick, Jeff (2014 թ․ օգոստոս). «Genetic Analysis of Ancient Human Remains from the Early Bronze Age Cultures of the North PonticSteppe Region». *Masters These*. Nature Research. **737**. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 12-ին.
* Wang, Chuan-Chao (2019 թ․ փետրվարի 4). «Ancient human genome-wide data from a 3000-year interval in the Caucasus corresponds with eco-geographic regions Eurasia». *Nature Communications*. **10** (1): 590. Bibcode:2019NatCo..10..590W. bioRxiv 10.1101/322347. doi:10.1038/s41467-018-08220-8. PMC 6360191. PMID 30713341.

## Գրականություն

* Катакомбная культура // Большая российская энциклопедия. — М., 2008. — Т. 13.
* Михайловское поселение // Большая российская энциклопедия. — М., 2012. — Т. 20.
* *Андреева М. В.* Восточноманычская катакомбная культура: анализ материалов погребальных памятников. М.: ТАУС, 2014.
* *Василий Иванович Никитин.* Матвеевка I — поселение катакомбной культуры на Южном Буге : [арх. 14 օգոստոսի 2015] // Советская археология. — 1989. — № 2. — С. 136-150. — ISSN 0038-5034.
* *Валерий Иосифович Мельник* Особые виды погребений катакомбной общности / Отв. ред. В. Шилов. — М.: Наука, 1991. — 136 с. — 950 экз. — ISBN 5-02-010034-X

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կատակոմբային համայնք» հոդվածին։ |