Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Դիվերգենցիա (կենսաբանություն)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դիվերգենցիա (այլ կիրառումներ)
Դարվինի սերինոսները տարամիտող էվոլյուցիայի պարզ և հայտնի օրինակ են։ Տեսակի նախնուց արտաքին պայմանների ազդեցությամբ առաջացել են միմյանցից տարբերվող տեսակներ
**Դիվերգենցիա** (լատիներեն՝ divergentia՝ տարամիտում, անջատում), կենսաբանության մեջ, էվոլյուցիայի ընթացքում օրգանիզմների հատկանիշների տարամիտում։ «Դիվերգենցիա» երևույթը բացահայտել է Դարվինը՝ բացատրելով մշակովի բույսերի բազմաթիվ սորտերի, ընտանի կենդանիների տեսակների, ինչպես նաև բնության մեջ գոյություն ունեցող կենսաբանական տարբեր ձևերի առաջացումը։ Արհեստական ընտրությամբ ստացված մշակովի բույսերի և ընտանի կենդանիների յուրաքանչյուր խմբի դիվերգենցիան պայմանավորված է մարդու պահանջներով։ Դարվինը դիվերգենցիայի սկզբունքով է բացատրել բնության մեջ տեսակառաջացման, կարգաբանական խոշոր խմբերի ու նրանց միջև ստեղծվող խզումների առաջացման պրոցեսը։ Դիվերգենցիան պահպանվում է գոյության պայքարով և հանգեցնում կազմությամբ ու ֆունկցիաներով միմյանցից տարբերվող օրգանիզմների ստեղծման։ «Տարամիտող էվոլյուցիա» տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Գուլիքը (1832-1923)։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 408)։*  |
# Հիբրիդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Kultorios & Agulegias hybrid
Spiraeas & Rubellas hybrid
Հիբրիդ (լատ.` hibrida, hybrida` խառնածին), ժառանգականորեն տարբեր երկու օրգանիզմների խաչասերումից ստացված սեռական սերունդ։

Խաչասերվող օրգանիզմները կոչվում են ծնողական ձևեր և նշանակվում են լատիներեն այբուբենի՝ p տառով, մայրական ձևը կամ իգական անհատը՝ ♀ նշանով, հայրականը՝ ♂ խաչասերումը՝ x նշանով, հիբրիդային առաջին սերունդը՝ լատիներեն F տառով և 1 ինդեքսով՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , երկրորդ սերունդը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 և այլն։

## Տես նաև

* Խաչասերում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հիբրիդ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 387)։*  |
# Երկատոմ մոլեկուլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազոտի մոլեկուլի համակարգչային մոդելը N2
**Երկատոմ մոլեկուլ**, մոլեկուլ, որը կազմված է միևնույն կամ տարբեր տարրերի երկու ատոմներից։ Եթե երկատոմ մոլեկուլը կազմված է միևնույն տարրի երկու ատոմներից, օրինակ ջրածնի (H2) կամ ազոտի (N2) մոլեկուլները, ապա այն կոչվում է հոմոմիջուկային։ Մյուս դեպքում, եթե երկատոմ մոլեկուլը կազմված է երկու տարբեր տարրերի ատոմներից, օրինակ ածխածնի մոնօքսիդը (CO) կամ ազոտի (II) օքսիդը (NO), ապա այն կոչվում է հետերոմիջուկային:Երկատոմ մոլեկուլների ատոմները միմյանց միացած են կովալենտային կապի միջոցով։

Նորմալ պայմաններում կայուն հոմոմիջուկային երկատոմ մոլեկուլները գտնվում են միայն գազային ագրեգատային վիճակում (բացառություն են կազմում ազնիվ գազերը, ինչպիսիք են հելիումը, նեոնը, (He) կամ նեոնը (Ne), որոնք միատոմային գազեր են։

* ջրածին H2
* ազոտ N2
* թթվածին O2
* ֆտոր F2
* քլոր Cl2

Մի փոքր բարձր ջերմաստիճանում հոմոմիջուկային են`

* յոդ I2
* աստատ At2 (հնարավոր է լինի անկայուն)

Նույնը վերաբերվում է մյուս շատ տարրերի զույգերին բավականին բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում։

## Մոդելներ

Երկատոմ մոլեկուլների քվանտամեխանիկական դիտարկումների համար օգտագործվում է միջատոմային փոխազդեցությունների պոտենցիալ էներգիաների տարբեր արժեքներ։ Դրանցից ամենատարածվածները Մորզեի և Պյոշել- Տելլերի պոտենցիալներն են։ Երկատոմ մոլեկուլների էլեկտրոնային կառուցվածքի և մոլեկուլի կառուցվածքի բացահայտման գործում մեծ ներդրում ունի Գերհարդ Հերբերգը, որը քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակի է արժանացել 1971 թվականին։

## Տես նաև

* Դիպոլ
* Գլիկոլներ

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Երկատոմ մոլեկուլ» հոդվածին։ |
# Տիտանի օքսիդ(II)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տիտանի օքսիդ |
| --- |
| Ընդհանուր տեղեկություններ |
| Դասական անվանակարգում | TiO |
| Ավանդական անվանում | Տիտանի օքսիդ (II) |
| Քիմիական բանաձև | TiO |
| Ֆիզիկական հատկություններ |
| Ագրեգատային վիճակ | դեղին բյուրեղ |
| Մոլային զանգված | 63,90 գ/մոլ |
| Խտություն | 4,88; 4,93 գ/սմ³ |
| Ջերմային հատկություններ |
| Հալման ջերմաստիճան | 1750; 1780 °C |
| Գոյացան էնթալպիա | -526 կՋ/մոլ |
| Դասակարգում |
| CAS համար | 12137-20-1 |
| PubChem | 61685 |
| EINECS համար | 235-236-5 |
| SMILES | O=[Ti] |
| ЕС | 235-236-5 |
| ChEBI | 55588 |
| Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են **ստանդարտ պայմանների** համար (25 °C, 100 կՊա) |

**Տիտանի օքսիդը (II)** տիտանի մետաղի և թթվածնի երկուական անօրգանական միացություն է` TiO բանաձևով, որն առաջացնում է ոսկեգույն-դեղինից մինչև դարչնագույն-մանուշակագույն գույնի բյուրեղներ՝ ջրի մեջ չլուծվող։

## Ստացումը

* Տիտանի, ցինկի կամ ածխածնի հետ տիտանի (IV) օքսիդի իներտ մթնոլորտում վերականգնում.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
Տիտանի օքսիդը ստացվում է վակուումում տիտանի գոլորշիացումով՝ գազային միջավայրում՝ ստեղծելով գերհաղորդիչ ատոմային նանո ծածկույթ։
## Ֆիզիկական հատկություններ

Տիտանի (II) օքսիդը կազմում է խորանարդային համակարգի դեղին բյուրեղներ, F m3m, բջիջների պարամետրեր *a* = 0,4244 նմ, Z = 4:

Տաքացվելիս մի քանի պոլիմորֆային անցումներ են տեղի ունենում 720, 820, 940 և 1250 °C ջերմաստիճանում։

940 °C ջերմաստիճանի փուլը կարող է «սառեցվել» և մետաստաբիլ վիճակում կայուն է սենյակային ջերմաստիճանում, պատկանում է մոնոկլինիկական համակարգին, տիեզերական խմբին A2 / m, բջիջների պարամետրեր *a* = 0,5855 nm, *b* = 0,9340 nm, *c* = 0, 4142 նմ, β = 107,53 °:

## Քիմիական հատկություններ

* Արձագանքում է ջրածին արտադրող թթուների հետ.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Գրականություն

* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4. — 639 с. — ISBN 5-82270-092-4
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 2-е изд., испр. — М.-Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
* Справочник химика / Редкол.: Никольский Б.П. и др.. — 3-е изд., испр. — Л.: Химия, 1971. — Т. 2. — 1168 с.
* *Рипан Р., Четяну И.* Неорганическая химия. Химия металлов. — М.: Мир, 1972. — Т. 2. — 871 с.
# Մեթիլամին

**Մեթիլամին CH3NH2** , ամոնիակի օրգանական ածանցյալ ,առաջնային ալիֆատիկ ամին։

| Մեթիլամին |
| --- |
|  |
|  |
| Ընդհանուր տեղեկություններ |
| Ավանդական անվանում | մոնոմեթիլամին ամինոմեթան MMA |
| Քիմիական բանաձև | CH3NH2 |
| Ռացիոնալ բանաձև | CH3NH2 |
| Ֆիզիկական հատկություններ |
| Ագրեգատային վիճակ | Գազ |
| Մոլային զանգված | 31,1 գ/մոլ |
| Խտություն | 0,7 g/cm³ գ/սմ³ |
| Դինամիկ մածուցիկություն | 0,23 Պա/վ |
| Իոնիզացման էներգիա | 1,4E−18 ջոուլ կՋ/մոլ |
| Ջերմային հատկություններ |
| Հալման ջերմաստիճան | -94 °C |
| Եռման ջերմաստիճան | -6 °C |
| Այրման ջերմաստիճան | 14 ℉ |
| Բռնկման ջերմաստիճան | 8 °C |
| Գոլորշու ճնշում | 303 975 Pa |
| Քիմիական հատկություններ |
| Լուծելիությունը ջրում | 108 գ/100 մլ |
| pKa | 10,62 |
| Կառուցվածք |
| Դիպոլ մոմենտ | 1,31 |
| Դասակարգում |
| CAS համար | 74-89-5 |
| PubChem | 6329 |
| EINECS համար | 200-820-0 |
| SMILES | CN |
| ЕС | 200-820-0 |
| RTECS | PF6300000 |
| ChEBI | 6089 |
| IDLH | 127 mg/m³ |
| Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են **ստանդարտ պայմանների** համար (25 °C, 100 կՊա) |

## Հատկություններ

Նորմալ պայմաններում գազ է , ամոնիակի հոտով ։

Մեթիլամինն իրենից ներկայացնում է տիպիկ առաջնային ամին։ Թթուների հետ առաջացնում է աղեր։ Ալդեհիդների հետ ռեակցիաները տանում են Շիֆֆի հիմքերի առաջացման ։ Էսթերների հետ փոխազդելիս առաջացնում է ամիդներ ։

Հիմնականում տարածված է 40 %-անոց ջրային լուծույթի ձևով։

Օժտված է ջրում լավ լուծելիությամբ ։

## Ստացում

Արդյունաբերության մեջ ստացվում է մեթանոլի և ամոնիակի բարձրջերմաստիճանային (370-430oC ) փոխազդեցությունից 20-30 բար ճնշման տակ ։ Ռեակցիան ընթանում է գազային ֆազում ցեոլիտ կատակիզատորի առկայությամբ ։ Ռեակցիայի կողմանկի արգասիքներ են երկմեթիլամինը և եռմեթիլամինը ։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Մաքրումն իրականացվում է բազմակի թորման միջոցով։

## Կիրառություն

Օգտագործում են ներկանյութերի և դեղերի արտադրության մեջ ,որոնցից առավել կարևոր են N-մեթիլ-2-պիրրոլիդոնը (NMP) , մեթիլֆորմամիդը , կոֆեինը ,էֆեդրինը և երկմեթիլմիզանյութը։

## Ազդեցությունը օրգանիզմի վրա

Ինհալյացիայի դեպքում առաջացնում է մաշկի ,աչքերի և վերին շնչուղիների գրգռում ։ Շնչառության կանգից կարող է վրա գալ մահ։

## Ծանոթագրություններ
# Քրիստոնեական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնյա բնակչության տոկոսն ըստ երկրների (2014 թվականի տվյալներ)
**Քրիստոնեական աշխարհ**, պատմականորեն քրիստոնեական երկրներ, քրիստոնյա մեծամասնություն ունեցող երկրներ, երկրներ, որտեղ քրիստոնեությունը գերիշխող է կամ որոնց հետ այն մշակութային կամ պատմականորեն սերտորեն կապված է։

Քրիստոնեության տարածումից հետո Լևանտից դեպի Եվրոպա և Հյուսիսային Աֆրիկա վաղ Հռոմեական կայսրության ժամանակ քրիստոնեական աշխարհը բաժանվել է արևելյան քրիստոնեության և արևմտյան քրիստոնեության (համապատասխանաբար ձևավորելով կաթոլիկություն և ուղղափառություն): Արևմտյան քրիստոնեությունը, որի համայնքը կոչվում է արևմտյան քրիստոնեական (լատիներեն` քրիստոնեական աշխարհ), կենտրոնացած էր Հռոմում, իսկ Արևելյան քրիստոնեության համայնքը՝ արևելյան քրիստոնեական աշխարհը, իր կենտրոնն է ունեցել Կոստանդնուպոլսում։ 11-13-րդ դարերում Լատինական քրիստոնեական աշխարհը դարձել է արևմտյան աշխարհի հիմքը։ Քրիստոնեական աշխարհի պատմությունը մոտ 1700 տարեկան է:

## Տերմինաբանություն

Անգլո-սաքսոնական *«Քրիստոնեական աշխարհ*» (*cristendom*) տերմինը հանդիպել է դեռևս 9-րդ դարում Հարավային Անգլիայից եկած մի դպիրի մոտ, որը հավանաբար, տեղի է ունեցել Ուեսեքսի թագավոր Ալֆրեդ Մեծի արքունիքում: Դպիրը թարգմանել է Պոլ Օրոսիուսի *«Պատմություն հեթանոսների դեմ»* (մոտ 416 թվական) և նրան անհրաժեշտ է եղել մի տերմին, որը կարտահայտի Հիսուս Քրիստոսի շուրջ ձևավորված մշակույթի գաղափարը:

*Cristendom-*ի ժամանակակից իմաստը «տարածք, որտեղ քրիստոնեությունը գերիշխող կրոնն է», հայտնվել է ուշ միջին անգլերենում` 1400 թվականին:

Կանադացի աստվածաբանության պրոֆեսոր Դուգլաս Ջոն Հոլը 1997 թվականին նշել է, որ «Քրիստոնեական աշխարհ» բառացիորեն նշանակում է քրիստոնեական կրոնի գերակայություն։ Լոս Անջելեսի հռոմեական կաթոլիկ եպիսկոպոս Թոմաս Ջոն Քարրին 2001 թվականին առաջարկել է քրիստոնեական աշխարհի սահմանումը որպես «չորրորդ դարից սկիզբ առած համակարգ, որի միջոցով կառավարությունները աջակցում և քարոզել են քրիստոնեությունը»: Թոմաս Ջոն Քարրին պնդել է, որ քրիստոնեական աշխարհի վերջը եկել է այն պատճառով, որ ժամանակակից պետությունները հրաժարվել են «աջակցել քրիստոնեության վարդապետություններին, սովորույթներին, իդեալներին և գործելակերպին»: Բրիտանացի եկեղեցու պատմաբան Դիարմեյդ ՄաքՔալոքը 2010 թվականին քրիստոնեական աշխարհը սահմանել է որպես պետությունների հավաքածու, որտեղ կա «դաշինք քրիստոնեության և աշխարհիկ իշխանության միջև»:

*Orbis terrae* - 1472 թվականի քարտեզ, որի վրա այն ժամանակ հայտնի աշխարհը պատկերված է շրջանագծի մեջ գրված T-աձև խաչի տեսքով։ Այս տիպի որոշ քարտեզներում Երուսաղեմն ու Սուրբ Երկիրը դրվել են քարտեզի կենտրոնում (աշխարհի կենտրոնում)։
Այս բառը ունի բառացի և փոխաբերական իմաստներ, փոխաբերական իմաստը մոտ է *արևմտյան աշխարհ*, *հայտնի աշխարհ* կամ *ազատ աշխարհ* տերմինների իմաստներին: «Եվրոպա» և «Արևմտյան աշխարհ» հասկացությունները սերտորեն կապված են «Քրիստոնեություն և քրիստոնեական աշխարհ» հասկացության հետ։ Շատերը նույնիսկ քրիստոնեությունը համարում են եվրոպական միասնական ինքնություն կերտած կապող օղակ:

## Ծանոթագրություններ
# Աղեղնավոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղեղնավոր| Համաստեղություն |
| Աղեղնավորի աստղերի ցանկ |
| Լատիներեն անվանում | Sagittarius |
| Հապավում | Sgr |
| Մասն է | Հարավային երկնային կիսագունդ |
| Հակում | −25 |
| Մակերես | 867 °² |
| Հիմնական աստղեր | 12, 8 |
| Բայեր/Ֆլեմստիդ աստղեր | 68 |
| Ճանաչված մոլորակներով աստղեր | 16 |
| Պայծառ աստղեր | 7 |
| Մոտակա աստղեր | 4 |
| Ամենապայծառ աստղ | ε Sgr (Kaus Australis) (1.9մ) |
| Ամենամոտիկ աստղ | Ross 154 (9.68 լտ) |
| Հարևան համաստեղությունները | Արծիվ Վահան Օձ Օձակիր Կարիճ Հարավային թագ Հեռադիտակ Հնդկացի (անկյունում) Մանրադիտակ Այծեղջյուր |
| Անվանված է | Ներգալ, Pabilsaĝ?, Կենտավրոս, Խիրոն և Crotus? |
|  |
|  |
| Տեսանելի է +55° և −90°. լայնությունների միջև: Ամենատեսանելին է օգոստոս ամսում ժամը 21:00-ին (երեկոյան 9-ին): |

**Աղեղնավոր** կենդանակերպի համաստեղություններից, որի սիմվոլը  (Յունիկոդ՝ ♐) է, մի ոճավորված աղեղ։ Աղեղնավորը գտնվում է Օձակիր համաստեղության արևելքում և Այծեղջյուր համաստեղության արևմուտքում։

Աղեղնավոր համաստեղությունում են գտնվում հետևյալ Մեսյե առարկաները՝

| Մեսյե առարկա | Տեսակ | Ուղղակի ծագում | Հակում | Մեծություն | NGC համար |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| M8 | աստղաբույլ/միգամածություն | 18ժ 3.1 | -24ա 23 | 5.0 | 6523 |
| M17 | աստղաբույլ/միգամածություն | 18ժ 20.8 | -16ա 11 | 7.0 | 6618 |
| M18 | բաց աստղաբույլ | 18ժ 19.9 | -17ա 8 | 8.0 | 6613 |
| M20 | աստղաբույլ/միգամածություն | 18ժ 2.3 | -23ա 2 | 5.0 | 6514 |
| M21 | բաց աստղաբույլ | 18ժ 4.6 | -22ա 30 | 7.0 | 6531 |
| M22 | գնդային աստղաբույլ | 18ժ 36.4 | -29ա 54 | 6.5 | 6656 |
| M23 | բաց աստղաբույլ | 17ժ 56.8 | -19ա 1 | 6.0 | 6494 |
| M24 | բաց աստղաբույլ | 18ժ 18.4 | -18ա 25 | 11.5 | 6603 |
| M25 | բաց աստղաբույլ | 18ժ 28.8 | -19ա 17 | 4.9 | 4725 |
| M28 | գնդային աստղաբույլ | 18ժ 24.5 | -24ա 52 | 8.5 | 6715 |
| M54 | գնդային աստղաբույլ | 18ժ 55.1 | -30ա 29 | 8.5 | 6715 |
| M55 | գնդային աստղաբույլ | 19ժ 40.0 | -30ա 58 | 7.0 | 6809 |
| M69 | գնդային աստղաբույլ | 18ժ 34.4 | -32ա 21 | 9.0 | 6637 |
| M70 | գնդային աստղաբույլ | 18ժ 43.2 | -32ա 18 | 9.0 | 6681 |
| M75 | գնդային աստղաբույլ | 20ժ 6.1 | -21ա 55 | 9.5 | 6864 |

Նաև Աղեղնավորում են գտնվում NGC 6522 և NGC 6528 գնդային աստղաբույլերը, NGC 6520 աստղաբույլը և B86 (Թանակի Կետ) միգամածությունը։

## Աղբյուրներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աղեղնավոր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 252)։*  |
# Լուսնային պրեցեսիա

Արեգակի ազդեցությունը Լուսնի ուղեծրի վրա
**Լուսնային պրեցեսիա**, երևույթ, որի ժամանակ մարմնի ուղեծրի պտույտը փոխում է ուղղությունը տարածության մեջ ուժի մոմենտի ազդեցությամբ։ Լուսնի ուղեծիրը ունի երկու կարևոր պրեցեսիոն շարժումներ։ Լուսնային պրեցեսիայի պատճառ է հանդիսանում Արեգակնային հոսանքների մեծ ակտիվությունը։

Պատկեր:Moon apsidal precession.svgՕրբիտալային պրեցեսիա Լուսնային ուղեծրի ասպիդային գծերի ուղղության փոփոխությունը 8,85 տարում
## Ուղեծրային պրեցեսիա

Լուսնի ուղեծիրը առաջին աստիճանում Երկրից ունենում է էլիպսի տեսք։ Սակայն այդ էլիպսի ասպիդի գիծը տարածության մեջ չի հանդիսանում անշարժ, այն պտտվում է արևելյան ուղղությամբ (այսինքն հենց այն ուղղությամբ, ինչ որ Լուսինը պտտվում է Երկրագնդի շուրջ)։ Ուղեծրային պրեցեսիայի հետևանքով արևադարձային ամիսը (Լուսնի՝ Երկրի շուրջ պտտվելու պարբերությունը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , կամ 27 օր 13 ժամ, 18 րոպե 33,2 վայրկյան) մի փոքր գերազանցում է Լուսնի պտույտին Արեգակի շուրջ (աստղային ամիս՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , կամ 27 օր 7 ժամ 43 րոպե 11,5 վայրկյան)։ Լուսնային ուղեծրի պրեցեսիայի ժամանակահատվածը WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 կազմում է մոտավորապես 3233 օր, կամ 8,85 տարի (մոտ 8 տարի 10 ամիս)։ Այս մեծությունը հաշվվում է հետևյալ բանաձևով՝

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

## Հանգույցների պրեցեսիա

Լուսնի հանգույցներ, Լուսնի ուղեծրի և Խավարածրի հանդիպման կետեր
Լուսնի ուղեծրի մակերևույթը ևս պտտվում է, տարածության մեջ հետագծելով լայն կոն։ Դրա պատճառով Լուսնի ուղեծրի հանգույցները շարժվում են երկնքի տարածքով դեպի արևմուտք (այսինքն Լուսնի պտտման ուղղությանը ճիշտ հակառակ ուղղությամբ)։ Պրեցեսիայի հետևանքով Դրակոնիական ամսի (Դրակոնիկական ամիսը երկու համանուն հանգույցներով Լուսնի կենտրոնի երկու հաջորդական անցումների միջև ընկած ժամանակամիջոցն է WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ։ Նրա տևողությունը հավասար է 27 օր 5ժ 5ր 35,8վ կամ 27,21 օր։) հանգույցները մի փոքր քիչ են Աստղային ամսից։ Հանգույցների պրեցեսիայի ժամանակահատվածը WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 հավասար է 6793 օր, կամ 18,6 տարի։ Այս մեծությունը որոշվում է հետևյալ բանաձևով՝

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

Ուղեծրային պրեցեսիայի շնորհիվ ամեն 18,6 տարին մեկ Լուսնի դիապազոնի Թեքումը հասնում է առավելագույն նշանակության։

## Տես նաև

* Լուսնի ուղեծիր
* Պրեցեսիա

## Գրականություն

* *Бронштэн В. А.* Как движется Луна?. — М.: Наука, 1990.
# Իոնային փոշիացում

Կաթոդային փոշիացման ագրեգատ
**Իոնային փոշիացում**, գազային պարպման ընթացքում կաթոդի նյութի ատոմների կամ մոլեկուլների անջատման և ցրման երևույթը, պայմանավորված է կաթոդի մակերևույթին գազի դրական իոնների հարվածներով։ Բնութագրվում է կաթոդային փոշիացումման գործակցով, որը կախված է կաթոդի նյութից, հարվածող իոնների էներգիայից, զանգվածից, անկման անկյունից և գազի ճնշումից։ Իոնային սարքերում կաթոդային փոշիացում առաջացնում է կաթոդի քայքայում, խողովակի ներսում ցրված նյութի նստվածքներ, գազի ճնշման անկում և այլն։ Կաթոդային փոշիացման օգտակար կիրառումներից են մակերևույթների մաքրումը, նյութի կառուցվածքի ուսումնասիրումը, ուղղորդված ատոմային փնջերի ստացումը և, հատկապես, մետաղյա ծածկույթների ու թիթեղների գերբարակ շերտերի պատրաստումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 161)։*  |
# Գրիգորյան օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1982 թվականի արևմտագերմանական նամականիշ` ի նշան Գրիգորյան օրացույցի ընդունման 400 ամյակի։ Նամականիշի վրայի պատկերը վերցված է 1956 թվականին՝ Յոհանն Ռաշեմի հեղինակային գրքից
**Գրիգորյան օրացույց**, աստղագիտական հաշվումների վրա հիմնված՝ տարեթվերի և ժամանակահատվածների որոշման համակարգ, տարեցույց։

Ժամանակակից՝ Գրիգորյան կամ նոր տոմարը հաջորդել է հին հռոմեական՝ Հուլիոսի կամ հին տոմարին, որի համաձայն տարվա միջին տևողությունը կազմում էր 365,25 օր։ Քանի որ հուլիոսյան տարվա տևողությունը 11 ր 14 վրկ-ով ավելի է արևադարձայինից, ապա 128 տարվա ընթացքում կուտակված սխալը կազմում էր մի ամբողջ օր, իսկ մինչև 1582 թվականը տարբերությունը դարձել էր 10 օր։ Սխալն ուղղվեց 16-րդ դարում՝ Հռոմի Գրիգորիս XIII պապի ռեֆորմով, ըստ որի 1582 թվականի հոկտեմբերի 4-ին հաջորդեց հոկտեմբերի 15-ը։ Այդ ժամանակից հուլիոսյան տոմարին փոխարինեց գրիգորյան տոմարը, որը տարբեր երկրներում գործածության մեջ է դրվել տարբեր ժամանակներից։

Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո՝ 1920 թվականին, նույնպես ընդունվեց նոր տոմարը։ Մինչև 20-րդ դարի կեսերը գրիգորյան տոմարից սկսել են օգտվել աշխարհի գրեթե բոլոր երկրները։

## Գրիգորյան օրացույցի կազմություն

Գրիգորյան օրացույցով տարվա տևողությունը ընդունված է համարել 365,2425 օր, նահանջ տարվանը` 366 օր։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Ամիսներ

Գրիգորյան օրացույցի համաձայն` տարին ունի 12 ամիս, որոնք ունեն 28-ից 31 օր տևողություն։

| № | Ամիսը | Օրերի քանակը |
| --- | --- | --- |
| 1 | Հունվար | 31 |
| 2 | Փետրվար | 28 (նահանջ տարում՝ 29) |
| 3 | Մարտ | 31 |
| 4 | Ապրիլ | 30 |
| 5 | Մայիս | 31 |
| 6 | Հունիս | 30 |
| 7 | Հուլիս | 31 |
| 8 | Օգոստոս | 31 |
| 9 | Սեպտեմբեր | 30 |
| 10 | Հոկտեմբեր | 31 |
| 11 | Նոյեմբեր | 30 |
| 12 | Դեկտեմբեր | 31 |

## Հուլիոսյան և Գրիգորյան օրացույցների տարբերություններ

Ստորև ներկայացված են վերոնշյալ օրացույցների տարբերությունները.

| Օրերի տարբերությունը | Ժամանակաշրջան (հուլիոսյան օրացույց) | Ժամանակաշրջան (գրիգորյան օրացույց) |
| --- | --- | --- |
| 10 | 1582 թ-ի հոկտեմբերի 5-ից 1700 թ-ի փետրվարի 29-ը | 1582 թ-ի հոկտեմբերի 15-ից 1700 թ-ի մարտի 11-ը |
| 11 | 1700 թ-ի մարտի 1-ից 1800 թ-ի փետրվարի 29-ը | 1700 թ-ի մարտի 12-ից 1800 թ-ի մարտի 12-ը |
| 12 | 1800 թ-ի մարտի-ից 1900 թ-ի փետրվարի 29-ը | 1800 թ-ի մարտի 13-ից 1900 թ-ի մարտի 13-ը |
| 13 | 1900 թ-ի մարտի 1-ից 2100 թ-ի փետրվարի 29-ը | 1900 թ-ի մարտի 14-ից 2100 թ-ի մարտի 14-ը |
| 14 | 2100 թ-ի մարտի 1-ից 2200 թ-ի փետրվարի 29-ը | 2100 թ-ի մարտի 15-ից 2200 թ-ի մարտի 15-ը |
| 15 | 2200 թ-ի մարտի 1-ից 2300 թ-ի փետրվարի 29-ը | 2200 թ-ի մարտի 16-ից 2300 թ-ի մարտի 16-ը |

## Տես նաև

* Հայկական տոմար
* Հրեական օրացույց

## Ծանոթագրություններ
# Գետնատուն

Գետնատուն Ուկրաինայում
**Գետնատուն**, գետնափոր կամ կիսագետնափոր բնակարան՝ ծածկված մեծ մասամբ գերաններով, վրայից՝ հողով։ Հայտնի է դեռևս քարի դարից։ Կենտրոնում սովորաբար եղել է կրակնոցը, պատերի տակ՝ որմնաթախտեր։ Քսենոփոնը (մ․ թ․ ա․ 5-4-րդ դարեր) «Անաբասիս»-ում վկայում է, որ Հայաստանում եղել են գետնափոր տներ, որոնց մուտքը նման է եղել ջրհորի բերանի, իսկ ելումուտը կատարվել է սանդուղքով։ Անասունների համար փորված է եղել առանձին մուտք։ 19-րդ դարի կեսից ռազմական նպատակով օգտագործվող գետնատուն է բլինդաժը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 24)։*  |
# Արենի-1 գինեգործարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արենի-1 քարանձավային համալիրի մուտքը
**Արենի-1 գինու գործարան**, 6100 տարեկան գինեգործարան, որը հայտնաբերվել է 2007 թվականին Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղի Արենի-1 քարանձավային համալիրում՝ հայ և իռլանդացի հնագետների թիմի կողմից։ Պեղումները կատարել են Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հնագետ Բորիս Գասպարյանն ու Իռլանդիայի Քորքի ազգային համալսարանի հնագետ Ռոն Փինհասին։ Աշխատանքները հովանավորել է ԱՄՆ Gfoeller հիմնադրամը և Քորքի համալսարանի քոլեջը։ 2008 թվականին ծրագրին է միացել նաև Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանը, և պեղումները հովանավորել են նաև Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանն ու Ազգային աշխարհագրական կազմակերպությունը։ Գինեգործարանի պեղումներն ավարտվել են 2010 թվականին։

Գինեգործարանն ունեցել է գինու խմորման գուռեր, մզարան, պահեստային սափորներ, խեցեգործարան և համարվում է Իսրայելի Հուդեա և Սամարիա մարզից 1963 թվականին հայտնաբերված գինեգործարանից ավելի քան հազար տարի մեծ։

2008 թվականին նույն քարանձավում է հայտնաբերվել Արենի 1 կոշիկը։

## Հայտնաբերում

Արենի-1-ի պեղումները սկսվել են 2007 թվականին և շարունակվել մինչև 2010 թվականի սեպտեմբեր, երբ հայ, ամերիկացի և իռլանդացի հնագետներն ամբողջությամբ հայտնաբերել են լայնածավալ, լավ պահպանված 2 ոտնաչափ խորությամբ (60 սանտիմետր) գուռ 3,5 ոտնաչափ (մեկ մետր) երկարությամբ մալվիդինով պատված կավե ամանի հետ։ Բացի այդ, հայտնաբերվել են նաև խաղողի սերմեր, սեղմված խաղողի, սալորաչրերի, ընկույզի և չոր որթատունկերի մնացորդներ։ Հարևանությամբ հին գերեզմանատան մոտ հայտաբերված խմելու բաժակներից կարելի է ենթադրել, որ այդ վայրն օգտագործվել է թաղման արարողությունների և ծիսակարգերի համար։ Քարանձավը լքվել է, երբ տանիքում խոռոչ է առաջացել, իսկ օրգանական նյութը պահպանվել է ոչխարի գոմաղբի շնորհիվ, որը խոչընդոտել է սնկերին վնասելու մնացորդները։

Արենի-1-ի համայնաատկերը Արփա գետի հովտում
## Վերլուծություն

Մզարանի և գուռերի նստվածքների քիմիական անալիզի նախնական արդյունքները տպագրվել են 2011 թվականի հունվարին *Journal of Archaeological Science*-ում (Հնագիտության ամսագիր)։

Իրվայնի կալիֆորնիական և Օքսֆորդի համալսարանների հետազոտողների կողմից իրականացված բուսաբանական հետազոտություններն ու ռադիոկարբոնային փորձարկումները բացահայտել են, որ Արենի-1 գինեգործարանը ստեղծվել է մ.թ.ա. 4100 կամ մ.թ.ա. 4000 կամ ուշ էնեոլիթ ժամանակաշրջանում։ Ըստ Արեշյանի՝ գինեվաճառները կավե ամանների մեջ ոտքերով ճզմել են խաղողը, որի հյութն այնուհետև գնացել է գուռի մեջ և այնտեղ խմորվել մինչև տարրաների մեջ լցնելը։ Տակառների տարողությունը եղել է մոտ 14-15 գալոն։

## Տես նաև

* Արենի 1 կոշիկ
* Գինեգործության պատմություն
* Գինեգործությունը Հայաստանում
* Անդին. հայոց ճանապարհորդության տարեգրություն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Areshian G, et al. "The Chalcolithic of the Near East and South-Eastern Europe: Discoveries and New Perspectives from the Cave Complex Areni-1, Armenia," Antiquity 86 (2012):115–130.
# Մումիա

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մումիա (այլ կիրառումներ)
Փարավոնի մումիա Կահիրեի թանգարանում
**Մումիա** (արաբերեն և պարսկերեն), քայքայումից արհեստականորեն պահպանած դիակ։ Մահից հետո դին պահելու ձգտումը շատ ժողովուրդների մոտ կապված է եղել հանդերձյալ կյանքի և հոգու անմահության վերաբերյալ պատկերացումների հետ։ Մարդկանց և սուրբ կենդանիների դիակների զմռսումը լայնորեն կիրառվել է Հին Եգիպտոսում։ Հայտնի մումիաներից հնագույնը եգիպտական Խետեպխերես թագուհու (մ.թ.ա. III հազարամյակ) մումիան է։ Դիակների պահպանումը չորացման միջոցով հայտնի է եղել Պերուի, Մեքսիկայի, Կանարյան կղզիների հին բնակիչներին։ Մումիա հայտնաբերվել է Ալթայում, Պազիրիկյան դամբարանաբլուրների (մ.թ.ա. V - IV դարեր) պեղման ժամանակ։ Զմռսած դիակներ են հայտնաբերվել Խլաթի մերձակա քարայրերում։ Մումիաներով դամբարանները սովորաբար պարունակում են հարուստ գույք, և դրանց պեղումները արժեքավոր նյութեր են ընձեռում հին հասարակությունների կենցաղի, մշակույթի, արվեստի և կրոնի վերաբերյալ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 79)։*  |