# Ագրարային հասարակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ագրարային հասարակություն

Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա| Ենթակատեգորիա | համայնք, classification of societies |

**Ագրարային հասարակություն** (անգլ.՝ agrarian society), բերքի և գյուղատնտեսական հողերի պահպանմամբ և զարգացմամբ զբաղվող ցանկացած համայնք։

Ագրարային հասարակության սահմանման մեկ այլ եղանակ է հաշվարկել, թե ազգի ընդհանուր արտադրանքի որքան մասն է բաժին ընկնում գյուղատնտեսությանը: Ագրարային հասարակությունում հող մշակելը հարստության առաջնային աղբյուրն է։ Նման հասարակությունները կարող են ստանալ ապրուստի այլ միջոցներ և աշխատանքային սովորություններ, սակայն շեշտված է գյուղատնտեսության և հողագործության կարևորությունը: Ագրարային հասարակությունները աշխարհի տարբեր մասերում գոյություն են ունեցել դեռևս 10000 տարի առաջ և շարունակում են գոյություն ունենալ այսօր: Դրանք եղել են մարդկության պատմության մեծ մասի սոցիալ-տնտեսական կազմակերպման ամենատարածված ձևը:

## Պատմություն

Ագրարային հասարակությանը նախորդել են որսորդներն և բուսաբուծական հասարակությունները և անցում կատարել արդյունաբերական հասարակության: Անցումը դեպի գյուղատնտեսություն, որը կոչվում է նեոլիթյան հեղափոխություն, բազմիցս տեղի է ունեցել ինքնաբերաբար: Այգեգործությունը և գյուղատնտեսությունը, որպես գոյատևման տեսակներ, զարգացել են 10,000-ից 8,000 տարի առաջ Մերձավոր Արևելքի Բարեբեր մահիկի շրջանում: Գյուղատնտեսության զարգացման պատճառները կարող են ներառել կլիմայի փոփոխությունը և մրցակցային արդյունք տալու համար պարենային ավելցուկի կուտակումը: Անշուշտ, որսորդ-հավաքողից գյուղատնտեսական տնտեսությունների անցումը կատարվել է աստիճանաբար ՝ երկար ժամանակվա ընթացքում, երբ որոշ մշակաբույսեր տնկվել են հատուկ, իսկ այլ մթերքներ հավաքվել են վայրի բնությունից: Այս անցման օրինակներից է Կենտրոնական Սահարայում որսորդ-հավաքողների՝ վայրի հացահատիկային բույսերի մշակումը: Մ.թ.ա. 7500-ից մինչև մ.թ.ա. 3500-ը Կենտրոնական Սահարայի անմշակ ֆլորան զարգացվում էր, իսկ որսորդ-հավաքողները պահում էին ընտանի կենդանիներ (օրինակ՝ ոչխարները) Տակարկորի ժայռաբեկորների տարածքում․ սա շարունակվել է մինչև Սահարայում հովվական նեոլիթյան սկիզբը։ Ի հավելումն Բարեբեր մահիկում հողագործության առաջացմանը, գյուղատնտեսությունը հայտնվել է մ.թ.ա. առնվազն 6800 թվականին Արևելյան Ասիայում (բրինձ), իսկ ավելի ուշ՝ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում (եգիպտացորեն և դդում): Փոքրածավալ գյուղատնտեսությունը նույնպես, հավանաբար, ինքնուրույն է առաջացել վաղ նեոլիթյան փուլում Հնդկաստանում և Հարավարևելյան Ասիայում: Այնուամենայնիվ, լիարժեք կախվածությունը ընտանի մշակաբույսերից և կենդանիներից, երբ վայրի ռեսուրսները սննդակարգում սնուցման առումով աննշան բաղադրիչ էին ներկայացնում, մինչև բրոնզի դարը տեղի չունեցավ:

Գյուղատնտեսությունը թույլ է տալիս բնակչության շատ ավելի մեծ խտության ապահովել, քան կարելի է ապահովել որսով և հավաքելով, և թույլ է տալիս ավելցուկային արտադրանքի կուտակում՝ ձմռանը օգտագործելու կամ շահույթ ստանալու նպատակով վաճառելու համար: Ֆերմերների կարողությունը կերակրելու մեծ թվով մարդկանց, որոնց գործունեությունը կապ չունի նյութական արտադրության հետ, վճռորոշ գործոնն էր ավելցուկի, մասնագիտացման, առաջադեմ տեխնոլոգիաների, հիերարխիկ սոցիալական կառուցվածքների, անհավասարության և մշտական ​​բանակների աճի համար: Ագրարային հասարակություններն այսպիսով աջակցում են ավելի բարդ սոցիալական կառուցվածքի առաջացմանը:

Մինչև վերջին տասնամյակները գյուղատնտեսության անցումը դիտվում էր որպես ի սկզբանե առաջադեմ քայլ. մարդիկ սովորեցին, որ սերմերի տնկումը բերում է բերքի աճի, և այս նոր բարելավված սննդի աղբյուրը հանգեցրել է ավելի մեծ բնակչության, նստակյաց ագարակային և քաղաքային կյանքի, ավելի շատ ժամանցի և այլնի մասնագիտացման (գիր, տեխնոլոգիական առաջընթաց և քաղաքակրթություն)։ Այժմ պարզ է, որ գյուղատնտեսությունն ընդունվել է՝ չնայած այդ ապրելակերպի որոշակի թերություններին։ Հնագիտական ​​ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հացահատիկային գյուղատնտեսություն ընդունած բնակչության առողջությունը վատթարացել է: Սա մասամբ վերագրվում է մարդաշատ քաղաքներում վարակի տարածմանը, բայց հիմնականում պայմանավորված է սննդի որակի անկմամբ, որն ուղեկցել է հացահատիկային ինտենսիվ գյուղատնտեսությանը: Աշխարհի շատ մասերում մարդիկ մինչև վերջերս մնացին որսորդ-հավաքողներ. թեև նրանք լավ տեղյակ էին գյուղատնտեսության գոյությանը և մեթոդներին, սակայն հրաժարվել են դրանով զբաղվել: Բազմաթիվ բացատրություններ են առաջարկվել, որոնք սովորաբար կենտրոնացած են որոշակի գործոնի շուրջ, որը ստիպել է ընդունել գյուղատնտեսությունը, ինչպիսին է շրջակա միջավայրի կամ բնակչության ճնշումը: Եկամտի հիմնական աղբյուրը մշակությունն ու հողագործությունն էր։

## Ժամանակակից աշխարհում

Ագրարային հասարակություններն անցնում են արդյունաբերական հասարակությունների, երբ բնակչության կեսից քիչն ուղղակիորեն զբաղվում է գյուղատնտեսական արտադրությամբ: Նման հասարակությունները սկսել են ի հայտ գալ առևտրային և արդյունաբերական հեղափոխության պատճառով, որը կարելի է տեսնել միջերկրածովյան քաղաք-պետություններում՝ մ.թ. 1000-ից մինչև 1500 թվականը։

Բույսերի սելեկցիան, հողի սննդանյութերի ավելի լավ կառավարումը և մոլախոտերի դեմ պայքարի բարելավումը մեծապես մեծացրել են մեկ միավոր մակերեսի բերքատվությունը: Միևնույն ժամանակ, մեքենայացման կիրառումը նվազեցրել է աշխատուժի ներդրումը։ Զարգացող աշխարհը, ընդհանուր առմամբ, ավելի ցածր եկամտաբերություն է տալիս՝ ունենալով ավելի քիչ նորագույն գիտական, կապիտալ և տեխնոլոգիական բազա: Աշխարհում ավելի շատ մարդիկ ներգրավված են գյուղատնտեսությամբ որպես իրենց առաջնային տնտեսական գործունեություն, քան որևէ այլ գործունեությամբ, սակայն այն կազմում է աշխարհի ՀՆԱ-ի միայն չորս տոկոսը: 20-րդ դարում մեքենայացման արագ աճը, հատկապես տրակտորի տեսքով, նվազեցրել է մարդկանց՝ ցանքի, բերքահավաքի և կալսելու առաջադրանքները կատարելու անհրաժեշտությունը: Մեխանիզացիայի միջոցով այս առաջադրանքները կարող էին կատարվել արագությամբ և նախկինում հազիվ պատկերացնելի մասշտաբով: Այս առաջընթացները հանգեցրել են գյուղատնտեսական տեխնիկայի բերքատվության էական աճի, ինչը նաև վերածվել է զարգացած երկրներում բնակչության տոկոսի նվազման, որոնցից պահանջվում է աշխատել գյուղատնտեսությունում՝ մնացած բնակչությանը կերակրելու համար:

## Ժողովրդագրություն

Ագրարային տեխնոլոգիայի հիմնական ժողովրդագրական հետևանքները պարզապես բնակչության ավելի մեծ խտության և ավելի մեծ բնակավայրերի տենդենցի շարունակությունն էին: Վերջինս, հավանաբար, ագրարային տեխնոլոգիայի ավելի ապահով հետևանք է, քան առաջինը: Սկզբունքորեն անասունները մրցում են մարդկանց հետ սննդի համար, և որոշ միջավայրերում առաջադեմ այգեգործական տեխնիկան, հավանաբար, կարող է աջակցել ավելի շատ մարդկանց մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա, քան ագրարային տեխնիկան:

Բացի միջին խտությունից, ագրարային տեխնոլոգիան թույլ է տվել բնակչության ավելի մեծ չափով ուրբանիզացում, քան հնարավոր էր այգեգործության պայմաններում երկու պատճառով: Նախ, բնակավայրերի չափերն աճեցին ագրարային տեխնոլոգիայի շնորհիվ, քանի որ ավելի արդյունավետ ֆերմերները ավելի շատ մարդկանց ազատեցին քաղաքային մասնագիտացված զբաղմունքների համար: Երկրորդ, ցամաքային և ծովային փոխադրումների բարելավումը հնարավորություն է տվել մատակարարել 1,000,000-անոց մեծ քաղաքներին, գումարած այնպիսի քաղաքների, ինչպիսիք են Հռոմը, Բաղդադը և Չինաստանի մայրաքաղաքները: Հռոմը, օրինակ, կարող էր հացահատիկ և այլ հիմնական հումք ստանալ Սիցիլիայից, Հյուսիսային Աֆրիկայից, Եգիպտոսից և Հարավային Ֆրանսիայից՝ նույնիսկ ժամանակակից չափանիշներով մեծ պոպուլյացիաներ պահպանելու համար: Սա պահանջում էր ծովային տրանսպորտ Միջերկրական ծովով: Աշխատանքի մեկ միավորի հաշվով արտադրողականությունն ու ագրարային տեխնոլոգիայի տրանսպորտի արդյունավետության բարելավումն է, որն ամենամեծ ազդեցությունն ունեցավ ագրարային հասարակությունների առավել ծայրամասային մշակույթի հիմնական հատկանիշների վրա:

## Էներգիա

Ագրարային հասարակություններում էներգիայի առաջնային աղբյուրը բույսերի կենսազանգվածն է: Սա նշանակում է, որ ինչպես որսորդ-հավաքող հասարակությունները, այնպես էլ ագրարային հասարակությունները կախված են արևային էներգիայի բնական հոսքերից: Այսպիսով, ագրարային հասարակությունները բնութագրվում են արտաքին էներգիայի հոսքերից իրենց կախվածությամբ, էներգիայի ցածր խտությամբ և էներգիայի մի ձևը մյուսի վերածելու սահմանափակ հնարավորություններով։

Արտադրությունը մեծացնելու համար ագրարային հասարակությունը պետք է կա՛մ մեծացնի արտադրության ինտենսիվությունը, կա՛մ ավելի շատ հող ստանա ընդարձակման համար: Ընդլայնումը կարող է տեղի ունենալ կա՛մ այլ համայնքների կողմից զբաղեցրած տարածքների, կա՛մ այլ կենդանի տեսակների խորշերի ներգրավմամբ: Հասարակությունները սահմանափակված են օգտակարության նվազող սահմանով, քանի որ գյուղատնտեսության համար լավագույն հողերը սովորաբար արդեն մշակման փուլում են, ինչը մարդկանց ստիպում է գնալ ավելի ու ավելի քիչ վարելահողեր:

## Ագրարիզմ

Ագրարիզմը ամենից հաճախ վերաբերում է սոցիալական այն փիլիսոփայությանը, որը գնահատում է ագրարային հասարակությունը որպես արդյունաբերական հասարակությունից բարձր և ընդգծում է ավելի պարզ գյուղական կյանքի առավելությունը՝ ի տարբերություն ուրբանիզացված, արդյունաբերական կյանքի բարդության և քաոսի: Այս տեսանկյունից ֆերմերը իդեալականացվում է որպես ինքնաբավ և, հետևաբար, անկախ, ի տարբերություն ժամանակակից հասարակության խոցելի և օտարված վարձատրվող բանվորի: Գյուղատնտեսական համայնքն իր աշխատանքի և համագործակցության ընկերակցությամբ հանդիսանում է մոդելային հասարակություն:

Ագրարիզմը կենտրոնանում է երկրի հիմնական բարիքների և պարզ կյանքի վրա, նույնիսկ երբ այս փոփոխությունը ենթադրում է կասկածի տակ դնել որոշ վերջին սոցիալական և տնտեսական զարգացումների «առաջադեմ» բնույթը:

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ

* Barth, F. 2001. *Features of Person and Society under Agrarianism: Collected Essays*. London: Routledge & Kegan Paul.
* Brown, D.E. 1988. *Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness*. Tucson: University of Arizona Press.
* Cohen, M. N. 1989. *Health and the Rise of Civilization*. New Haven: Yale University Press.
* Johnson, A. W. 2000. *The Evolution of Human Societies: from Foraging Group to Agrarian State*. Stanford: Stanford University Press.
* Langlois, S. 2001. "Traditions: Social." In Neil J. Smelser and Paul B. Baltes, Editors, *International Encyclopedia of the Social & Behavioral Science*s, Pergamon, Oxford, 15829–15833.
* Lenski, Gerhard. "Agrarian Societies [Parts I & II]." In *Power and Privilege: A Theory of Social Stratification*, 189–296. 1966. Reprinted, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984.
* Nolan, Patrick, and Gerhard Lenski. 2014. "The Agricultural Economy." In *Human Societies: An Introduction to Macrosociology*, 156–201. 12th ed. New York: Oxford University Press.
* Pryor, F. L. 2006. "The Adoption of Agriculture: Some Theoretical and Empirical Evidence." *American Anthropologist* 88:879–97.
* Renfrew, C. (ed.) 1993. *The Explanation of Culture Change*. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.
* Thompson, Paul B. 2010. *The Agrarian Vision: Sustainability and Environmental Ethics*. Lexington: University of Kentucky Press.