Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Հռոմեական Իտալիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Իտալիա**՝ հռոմեական պրովինցիա Ապենինյան թերակղզում։

Իտալիան կայսրության կազմում
Հռոմեական կայսրության ժամանակ Իտալիան,որը ներառում էր իր մեջ Ռուբիկոնից մինչև Կալաբրիա ընկած տարածքները, չէր համարվում պրովինցիա, միայն տարածք էր Հռոմ կենտրոնով, ինչը նրան տալիս էր յուրահատուկ կարգավիճակ։ Օրինակ՝ զորահրամանատարները իրավունք չունեին զորք մտցնել նրա տարածք, երբ Հուլիոս Կեսարը հրամայեց ներխուժել Ռուբիկոն, սկիզբ դրեց քաղաքական պատերազմին։

Սկզբնապես *Իտալիա* չէր նշանակում ամբողջ թերակղզին։ Ըստ Ստրաբոնի Իտալիան տարածք է Մեսսինյան նեղուցից մինչև Սալերնո և Տարանտո ծոցերը միացնող գիծը։ Հետագայում Իտալիան ընդարձակվեց ամբողջ թերակղզում և նույնիսկ իստրիական Պուլա քաղաքը մտնում էր նրա կազմի մեջ։ Պրովինցիայի ձևավորումը ավարտվեց այն ժամանակ, երբ Հուլիոս Կեսարը քաղաքացիության իրավունք տվեց Ցիզալպյան Գալլիայի բնակիչներ և այդպիսով ընդարձակեց Իտալիայի սահմանները մինչև Ալպեր։

## Հռոմեական Իտալիայի վարչական բաժանումը

Օգոստոսի վերափոխումներից հետո Իտալիան բաժանվեց 11 շրջանների՝

* Շրջան I *Latium et Campania*
* Շրջան II *Apulia et Calabria*
* Շրջան III *Lucania et Calabria*
* Շրջան IV *Samnium*
* Շրջան V *Picenum*
* Շրջան VI *Umbria et Ager Gallicus*
* Շրջան VII *Etruria*
* Շրջան VIII *Aemilia*
* Շրջան IX *Liguria*
* Շրջան X *Triveneto|Venetia et Histria*
* Շրջան XI *Transpadana*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Potter, Timothy W. (1990). *Roman Italy*. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-06975-7.
* Salmon, Edward T. (1982). *The Making of Roman Italy*. Ithaca: Cornell University Press. ISBN 978-0801414381.
* Whatmough, Joshua (1937). *The Foundations of Roman Italy*. London: Methuen & Company.
* Lomas, Kathryn (1996). *Roman Italy, 338 BC-AD 200*. New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-16072-2.
* Launaro, Alessandro (2011). *Peasants and Slaves: The Rural Population of Roman Italy*. Cambridge University Press. ISBN 978-1107004795.
* Hin, Saskia (2013). *The Demography of Roman Italy*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-00393-4.
* Clarke, John R. (1991). *The Houses of Roman Italy, 100 BC-AD 250*. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07267-7.
* Laurence, Ray (2002). *The Roads of Roman Italy: Mobility and Cultural Change*. London: Routledge. ISBN 0-415-16616-0.
* Geographical regions in Roman history: Italy
# Ջինիի գործակից

**Ջինիի գործակից** (0÷1), Ջինիի ինդեքս (0÷100 %)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|      < 0.25
     0.25–0.29 |      0.30–0.34
     0.35–0.39
     0.40–0.44 |      0.45–0.49
     0.50–0.54
     0.55–0.59
     ≥ 0.60 |      N/A |

**Ջինիի գործակիցը**, կամ **Ջինիի ինդեքսը** վիճակագրական ցուցանիշ է, որը վկայում է տվյալ պետության կամ երկրամասի հասարակության շերտավորման աստիճանի մասին վերաբերյալ այլ ուսումնասիրվող հատկանիշի, օրինակ՝ ամենահաճախը տարեկան եկամուտի աստիճանը որոշելու համար, որը հիմնականում օգտագործում են ժամանակակից տնտեսական հաշվավորումների համար։

## Հարցի պատմությունը

Այս վիճակագրական մոդելը առաջարվել և մշակվել է իտալացի վիճակագիր և ժողովրդագիր Կորադո Ջինիի կողմից (*Corrado Gini*, 1884—1965) և հրապարակվել է 1912 թվականին իր «Գործոնի փոփոխականությունը և փոփոխելիությունը» աշխատության մեջ («Փոփոխականությունը և անհաստատունությունը»)։

## Հաշվարկը

Գործակիցը կարելի է հաշվել որպես Լորենցի կորի և հավասարակշռության կորի հատումից առաջացած մարմնի մակերեսի հարաբերությունը այն եռանկյան մակերեսին, որը առաջացել է հավասարության և անհավասարության կորերի հատումից։ Այլ կեսպ ասած՝ հարկավոր է գտնել առաջին մարմնի մակերեսը և բաժանել երկրորդի մակերեսի վրա։ Լիովին հավասարության դեպքում գործակիցը հավասար կլինի 0–ի, իսկ լիովին անհավասարության դեպքում՝ 1–ի։

Ջոնիի գործակիցը կարելի է հաշվարկել Բրաունի բանաձևի միջոցով․

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,

կամ Ջինիի բանաձևի միջոցով․

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ,

որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ՝ Ջինիի գործակից, WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ՝ կուտակված բնակչության թիվ (բնակչությունը բաժանվում է ըստ եկամտի աճի), WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ՝ եկամտի չափը, որը ամբողջությամբ ստանում է WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ՝ տնային տնտեսությունների թիվը, WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ՝ տնային տնտեսությունների բաժին ընդհանուր եկամտի մեջ, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ՝ տնային տնտեսւոթյւոննեի եկամուտների միջին թվաբանականը։

Սովորաբար շուկայական տնտեսությանն անցնող երկրներում ռեսուրսների և եկամուտների բաշխումն ուղեկցվում է բնակչության եկամուտների մեծ դիֆերենցումով, իսկ դա ենթադրում է, Ջինի բարձր գործակից, որը պայմանավորված է նաև այդ երկրներում նոր ձևավորվող հարկային համակարգի անկատարությամբ։

## Աղբյուրներ
# Սան Ժորժի (պանիր)

| Սան Ժորժի
Queijo São Jorge |
| --- |
|  |
| Տեսակ | պանիր կովի կաթից |
| Առաջացման երկիր |  Պորտուգալիա |
| Տարածաշրջան | Սան Ժորժի |
| Կաթ | կովի կաթ |
| Պաստերիզացում | ոչ |
| Սերտիֆիկացում | PDO |
| Քաշ | 7-12 կգ |
|  Queijo São Jorge Վիքիպահեստում |

**Սան Ժորժի** (պորտ.՝ queijo São Jorge), կոշտ կամ կիսակոշտ պանիր, որն արտադրվում է Սան Ժորժի կղզում, որը Ազորյան կղզիների մաս է կազմում։ Այս պանիրը պատրաստում է կովի պաստերացված կաթից։ Պանրի քաշը կազմում է 7-12 կգ, ունի մուգ դեղին գույն, որը երբեմն պատված է պարաֆինով։ Սան Ժորժի պանիրը սկսեցին արտադրել Ազորյան կղզիների գաղութացումից հետո։ Կղզում կառուցեցին գործարան, որը XVIII դարում մատակարարվեց ամբողջ կղզուն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* EU PDO Status — S.Jorge
* Պորտուգալիայի պանիրներ Արխիվացված 2010-09-27 Wayback Machine
# Ակտիվ ընտրական իրավունք

**Ակտիվ ընտրական իրավունք**, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ձևավորման ընտրություններին և հանրաքվեներին քաղաքացիների մասնակցելու իրավունքը։

Պետությունների գերակշիռ մասում ակտիվ ընտրական իրավունքից օգտվում են բոլոր չափահաս քաղաքացիներն անկախ սեռից, զբաղմունքից, գույքային դրությունից, կրթությունից և այլն։ Հայաստանում ակտիվ ընտրական իրավունք վերապահված է 18 տարեկան դարձած բոլոր քաղաքացիներին։ Ակտիվ ընտանեկան իրավունքը, ինչպես և պասիվ ընտրական իրավունքից չեն կարող օգտվել միայն դատարանի վճռով անգործունակ ճանաչված, ինչպես նաև օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով ազատազրկման դատապարտված և պատիժը կրող քաղաքացիները (ՀՀ Սահմանադրություն)։

## Աղբյուրներ

Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
# Բրիտանական Գվիանա

**Բրիտանական Գվիանա
British Guiana**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  **→** |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **Քարտեզ** |
|
British Guiana - 1908 - WDL.png *(1908*) |
| **Ընդհանուր տեղեկանք** |
| **Մայրաքաղաք** | Ջորջթաուն |
| **Հիմն** | «Աստված, պահպանիր թագուհուն» |
| **Իշխանություն** |
| **Պետական կարգ** | Բրիտանական գաղութ |

**Բրիտանական Գվիանա** (անգլ.՝ *British Guiana*), Հարավային Ամերիկայում գտնվող բրիտանական նախկին գաղութի անվանումը։ 1966 թ.-ից՝ Գայանա անկախ պետություն է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 187)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բրիտանական Գվիանա» հոդվածին։ |
# Ֆինվալ

| **՞**Ֆինվալ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կետանմաններ |
| Ընտանիք | Դելֆիններ |
| Ցեղ | Մոխրագույն կետեր |
| Տեսակ | Կետեր |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Balaenoptera physalus
(Linnaeus, 1758) |
|  Հատուկ պահպանություն |
| Խոցելի տեսակ IUCN 3.1 *Vulnerable* : 2478 |
|  Արեալ |
|  |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերների որոնում Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ֆինվալ**  (անգլ.՝ *Balaenoptera physalus*), Սկանդինավյան երկրներում «վալ»-ն օգտագործել են որպես «կետ», որտեղից էլ առաջացել է Ֆինվալ անվանումը։ Այն նույնպես հսկա կետ է և իր մեծությամբ զիջում է միայն կապույտ կետին։ Այս կենդանին կետորսության համար մեծ արժեք է ներկայացնում, որն իր քանակով և տնտեսական նշանակությամբ գրավում է առաջին տեղը։ Երկարությունը հասնում է 27 մ-ի, արտաքինից գրեթե չի տարբերվում կետից։ Ֆինվալը տարածված է Խաղաղ օվկիանոսի ու Անտարկտիդայի ջրերում։

## Պատմություն

Մարմնի արտաքին ձևից ու զանգվածից ելնելով հույներն անվանել են «կետա», այսինքն՝ «Հսկա ձկներ»։ Հետագայում պարզվել է, որ «հսկա ձկներ»-ն իրենց մարմնի ներքին կառուցվածքով՝ կաթնասուններ են։
Կետերի ձուկ լինելը հատկապես շատ էին պնդում միջնադարյան Իսպանիայի կուսակրոնները, որպեսզի պասի օրերին կարողանային ճաշակել կետի լեզուն։

## Գրականություն

* Ս. Գ. Ստեփանյան, Գ. Ե. Ավագյան-«Կենդանական աշխարհի հսկաները», Երևան, 1975. 94 էջ

## Արտաքին հղումներ

* Ռուսաստանի ողնաշարավորներ։ Ֆինվալ Արխիվացված 2021-01-22 Wayback Machine
* Ֆինվալի մասին (անգլերեն) Արխիվացված 2006-09-27 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆինվալ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆինվալ» հոդվածին։ |
# Եկամտային հարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Եկամտահարկ**, հարկային վճարման տեսակ, որի ժամանակ հարկվում է իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձի եկամուտը՝ ստացած նրա գործունեության արդյունքից։ Եկամտահարկը կարող է լինել համամասնական, երբ սահմանվում է միասնական դրույքաչափ եկամտի ցանկացած մեծության դեպքում և վճարման մեծությունը համամասնական է եկամտի գումարին, և աստիճանական (պրոգրեսիվ), երբ եկամտի աճի հետ բարձրանում է հարկի դրույքաչափը։ Կիրառվում է նաև համամասնական-աստիճանական մոտեցում, որը նախատեսում է հարկի առաջին և երկրորդ տեսակների տարբեր զուգակցումներ։

**Եկամտահարկ վճարողներն են՝**

1. Հայաստանի Հանրապետությունում եկամտային հարկ վճարողներ են համարվում ՀՀ ռեզիդենտ և ՀՀ ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձինք, այդ թվում՝ անհատ ձեռնարկատերերը և նոտարները,
2. ռեզիդենտ է համարվում այն ֆիզիկական անձը, որը հարկային տարումսկսվող կամ ավարտվող տասներկուամսյա ցանկացած ժամանակահատվածում գտնվել է ՀՀ-ում ընդհանուր առմամբ 183 օր և ավելի, կամ որի կենսական շահերի կենտրոնը ՀՀ-ում է, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ծառայության մեջ գտնվող ժամանակավորապես ՀՀ տարածքից դուրս աշխատող ֆիզիկական անձը։

Հարկվող օբյեկտներն են՝

1. Ռեզիդենտի համար հարկվող օբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում և նրա սահմաններից դուրս ստացման ենթակա՝ հաշվեգրված հարկվող եկամուտը,
2. ոչ ռեզիդենտի համար հարկվող օբյեկտ է համարվում հայաստանյան աղբյուրներից ստացման ենթակա՝ հաշվեգրված հարկվող եկամուտը,
3. հարկվող եկամուտը հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկ վճարողի համախառն եկամտի և օրենքով սահմանված նվազեցվող եկամուտների ու ծախսերի դրական տարբերությունն է, եթե հարկվող օբյեկտի որոշման առումով այլ բան սահմանված չէ։

## Աղբյուրներ

* Մ. Խ. Չոբանյան «Բիզնեսի համառոտ բառարան», 1992 թ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եկամտային հարկ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 494)։*  |
# The Independent[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| The Independent անգլ.՝ The Independent |
| --- |
| Տեսակ | օրաթերթ և առցանց լրագիր |
| Լեզու | բրիտանական անգլերեն և անգլերեն |
| Գլխավոր խմբագիր | Andreas Whittam Smith? |
| Հիմնադրվել է | 1986 |
| Հիմնադիր | Andreas Whittam Smith? |
| Սեփականատեր | Ալեքսանդր Լեբեդև |
| Երկիր |  Միացյալ Թագավորություն |
| Հրատարակման վայր | Միացյալ Թագավորություն |
| Գրասենյակ | Լոնդոն, Միացյալ Թագավորություն |
| ISSN | 1741-9743 |
| OCLC | 185201487 |
| Կայք | independent.co.uk​(անգլ.) և the-independent.com​(անգլ.) |
|  The Independent Վիքիպահեստում |

**«Ինդեփենդենտ»** (անգլ.՝ The Independent՝ «անկախ»), բրիտանական օրաթերթ։ Գաղափարապես մոտ է լիբերալ դեմոկրատ կուսակցությանը, հատուկ ուշադրություն է դարձնում մարդու իրավունքներին վերաբերող խնդիրներին։ 2009 թվականին պարբերականի շրջանառությունը եղել է 183,5 հազար օրինակ (ամենաքիչը բրիտանական օրաթերթերի շարքում), շաբաթօրյա թողարկման («The Independent on Sunday») շրջանառությունը՝ 155,6 հազար օրինակ։ 2013 թվականի նոյեմբերին, ABC հետազոտական ընկերության տվյալներով, պարբերականի շրջանառությունը եղել է 67,7 հազար օրինակ, 2014 թվականի ապրիլին՝ 63,4 հազար օրինակ։

Հիմնադրվել է 1986 թվականին The Daily Telegraph պարբերականի նախկին երեք լրագրողների կողմից՝ Անդրեաս Ուիտտամ Սմիթի, Ստիվեն Գլովերի և Մեթյու Սիմոնդսի։

2010 թվականի մարտին հայտարարվեց, որ պարբերականը գնվել է ռուս գործարար Ալեքսանդր Լեբեդևի կողմից։ Գործի գինը խորհրդանշական 1 ֆունտ էր։ Վաճառքի հետ միաժամանակ հայտարարվեց նաև Այվեն Ֆալլոնի հրաժարականի մասին, ով «Ինդեփենդենտ» и «Independent on Sunday» պարբերականների անմիջական ղեկավարն էր։

2010 թվականի հոկտեմբերի 26-ին սկսեց լույս տեսնել նոր ամենօրյա սեղմ ծրագիր՝ «i», օրաթերթ երիտասարդ ընթերցողների համար։

Համաձայն ռուսական Բի-Բի-Սի ծառայության, 2012 թվականի հունվարի 3-ին պարբերականի սեփականատերն Ալեքսանդր Լեբեդևի որդին է՝ Եվգենի Լեբեդևը։

2014 թվականի հունվարին The Guardian պարբերականը հայտարարեց, որ Ալեքսանդր Լեբեդևը վաճառքի է հանել «Ինդեփենդենտ», «The Independent on Sunday» և «i» պարբերականները։ Վաճառքի պատճառը խմբագրության կորուստներն էին։ 2012 թվականին, համաձայն «Ինդեփենդենտ» պարբերականի հաշվետվության, մաքուր կորուստը կազմել է 14 միլիոն ֆունտ (2011 թվականին՝ 18 միլիոն ֆունտ)։

Համաձայն ռուսական «Կոմերսանտ» պարբերականի, «Ինդեփենդենտ» պարբերականի և դրա հետ կապված ապրանքանիշների վաճառքը կապված էր Ալեքսանդր Լեբեդևի ֆինանսական ծանր դրության հետ։

Համաձայն The Guardian պարբերականի տեղեկատվության, նոր ներդրողների փնտրտուքով զբաղվում էր «Independent Print» հրատարակչության տնօրենների խորհրդի նախագահ և պարբերականի հիմնադիրներից մեկը համարվող Անդրեաս Ուիտտամ Սմիթը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք
* Ալեքսանդր Լեբեդևը գնում է բրիտանական Independent պարբերականը
# Տրիստան դա Կունյա

| Տրիստան դա Կունյա |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Դրոշ** |  **Զինանշան** |

 |
| **Նշանաբան՝** "Մեր ուժը մեր հավատքն է" |
| **Ազգային օրհներգ՝Տե՛ր Աստված, օրհնի՛ր Թագուհուն* |
| Տրիստան դա Կունյա դիրքը  |
| **Մայրաքաղաք** | Յոթ ծովերի Էդինբուրգ  37°4′S, 12°19′W |
| Ամենամեծ քաղաք
  | մայրաքաղաքը |
| Պետական լեզուներ | Անգլերեն |
| Կառավարում | Բրիտանիայի ծովային տերիտորիա |
|  -  | Միապետ | Եղիսաբեթ II |
|  -  | Նահանգապետ | Մարկ Քեյպս |
|  -  | Ադմինիստրատոր | Շոն Բըրնս |
|  -  | Գլխավոր կղզապետ | Յան Լավարելլո |
|  |
| Սուրբ Հեղինեի, Համբարձման և Տրիստան դա Կունյա կղզիների մաս |
|  | Առաջին բնակության հաստատում | 1810  |
|  | Քեյփի գաղութի կաղյալ մաս (ՄԹ) | 14 օգոստոսի, 1816  |
|  | Սուրբ Հեղինեի կախյալ մաս | 12 հունվարի, 1938  |
|  | Ներկայիս սահմանադրություն | 1 սեպտեմբերի, 2009  |
| Բնակչություն |
|  -  | 2010 մարդահամարը | 293  |
| Արժույթ | Ֆունտ ստեռլինգ (£) (GBP)  |
| Ժամային գոտի | GMT (ՀԿԺ+0) |
| Ազգային դոմեն | (.sh կամ .uk) |
| Հեռախոսային կոդ | +290 |

Մայրաքաղաք Յոթ ծովերի Էդինբուրգը
**Տրիստան դա Կունյա** (իսպ.՝ *Tristan da Cunha*), Բրիտանիայի ծովային տարածքների մաս կազմող Սուրբ Հեղինեի, Համբարձման և Տրիստան դա Կունյա կղզիների կղզեխմբային միությանը պատկանող կղզեխումբ։ Կղզեխմբի մեջ է մտնում նաև Սուրբ Հեղինեի կղզին (2430 կմ)՝ Տրիստան դա Կունյայից դեպի հյուսիս և հասարակածային՝ Համբարձման կղզին։

Տրիստան դա կունյան գտնվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ծայր հարավում՝ կազմված հրաբխային ծագման կղզիներից։ Համարվում է աշխարհի առավել հեռադիր բնակեցված կղզեխմբերից։ Ամենամոտ ցամաքը Հարավային Աֆրիկան է։ Հեռավորությունը Հարավային Աֆրիկայից կազմում է 1750 կմ, իսկ Հարավային Ամերիկայից՝ 3360 կմ։

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք(անգլ.)
* «Տրիստան թայմս» Արխիվացված 2008-10-19 Wayback Machine(անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տրիստան դա Կունյա» հոդվածին։ |
# Պոլինեզիացիներ

**Պոլինեզիացիներ**, ազգակից ժողովուրդների խումբ։ Պոլինեզիայի և արևելյան Մելանեզիայի մի քանի ոչ մեծ կղզիների արմատական բնակչությունը։ Պոլինեզիացիների մեջ են մտնում տոնգացիները, սամոացիները, ուվեացիները, տուբուացիները, տաիտցիները, հավայացիները, մաորիները և այլ ժողովուրդներ։ Ընդհանուր թիվը 2 միլիոն (2020)։ Լեզուները պատկանում են մալայա-պոլինեզյան լեզուների ընտանիքին։ Տիրապետող կրոնը քրիստոնեությունն է (զուգակցվում է տեղական հին հավատալիքների հետ)։ Պոլինեզիացիների մարդաբանական տիպը ձևավորվել է հարավային մոնղոլոիդների և նեգրա-ավստրալոիդների խառնուրդից։ Թուր Հեյերդալը պաշտպանում է Պոլինեզիացիների ամերիկյան ծագման տեսությունը, սակայն ուսումնասիրողներից շատերի կարծիքով նրանց նախնիները եղել են Հարավ-Արևելյան Ասիայից Մելանեզիայով ու Միկրոնեզիայով Պոլինեզիայի արևմտյան տարածքը եկած ծովագնացների խմբերը։ Պոլինեզիայի կղզիների բնակեցումն սկսվել է հավանաբար մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի կեսից և շարունակվել գրեթե երկու հազարամյակ։ Չնայած բնական պաշարների սակավությանը, մասնավորապես՝ մետաղների բացակայությանը, Պոլինեզիացիները ստեղծել են համեմատաբար բարձր մշակույթ։ Պոլինեզիացիները զբաղվել են հիմնականում արևադարձային հողագործությամբ, ձկնորսությամբ, խոզերի, հավերի, շների բուծմամբ և արհեստներով։ Եվրոպական գաղութարարության սկզբում (18-րդ դարի վերջ) Պոլինեզիացիներ գտնվում էին նախնադարյան համայնական կարգերի քայքայման տարբեր փուլերում, իսկ Հավայան կղզիներում, Տաիտիում և Տոնգայում ձևավորվում էին վաղ դասակարգային պետություններ։ Գաղութարարության ժամանակ Պոլինեզիացիների թիվը զգալիորեն նվազեց։ Շատ կղզիներում որոշիչ դարձան կապիտալիստական հարաբերությունները, թեև պահպանվեցին նախնադարյան հասարակարգի կացութաձևի վերապրուկները։ Այժմյան Պոլինեզիացիները կիսով չափ վարում են բնատնտեսական գյուղատնտեսություն, աշխատում են կապիտալիստ, ցանքատարածություններում, առաջացել է փոքրաթիվ մտավորականություն։ Պոլինեզիացիները պայքարում են ազգային ազատագրության համար։ 1962 թվականին անկախություն ձեռք բերեց Արևմտյան Սամոան։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 358)։*  |
# Աբսորբում

Լաբորատոր կլանիչ. 1a) CO2 մուտք; 1b) H2O մուտք; 2) ելք 3) ներծծման սյուն; 4) փաթեթավորում:
**Աբսորբում** (լատիներեն՝ absorptio - կլանում, լատիներեն՝ absorbeo - կլանում եմ), հեղուկի կամ պինդ մարմնի կողմից գազի կամ հեղուկում լուծված նյութի կլանումը, երբ այն ի տարբերություն *ադսորբման* տեղի է ունենում կլանիչի՝ աբսորբենտի ամբողջ ծավալով։

Աբսորբումը *սորբման* մասնավոր դեպք է, կարող է ուղեկցվել քիմիական փոխազդեցությամբ։ Կիրառվում է գազերը բաժանելու, ջրազրկելու, հեղուկներով կլանելու, հեղուկները մաքրելու համար և այլն։ Կարևոր է ածխաջրածինների բաժանումը **ընտրողական աբսորբման** միջոցով։ Կենսաքիմիական բազմաթիվ երևույթներ ընթանում են Աբսորբումի շնորհիվ։

Աբսբորբումը նաև էլեկտրամագնիսական և առաձգական տատանումների էներգիայի կլանում է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 39)։*  |
# Հիդրոֆիլություն

Տերմիտներն իրենց մարմնով և թևերով օգտագործում են հիդրոֆիլ մակերևույթները բույսերի վրա հաստատվելու և բազմանալու համար
**Հիդրոֆիլություն**, **ջրասիրություն**, ջրի նկատմամբ նյութի խնամակցությանը բնորոշող հատկություն, որը պայմանավորված է նյութի և ջրի միջմոլեկուլային փոխազդեցության ուժերով։ Հիդրոֆիլությունը լիոֆիլության (որևէ հեղուկի նկատմամբ նյութի խնամակցությունը բնորոշող հատկությունների) մասնավոր դեպք է։ Հիդրոֆիլության չափը մարմնի մակերևույթի և ջրի մոլեկուլների միջև կապի էներգիան է (թրջման ջերմություն)։ Քանի որ ջրի և նրա հետ հպվող ցանկացած նյութի մոլեկուլների միջև միշտ գործում են միջմոլեկուլային ձգողության ուժեր, ապա հիդրոֆոբությունը փաստորեն չափազանց փոքր հիդրոֆիլություն է։ Հիդրոֆիլությունը կարելի է գնահատել նյութի հարթ մակերևույթի հետ նրա վրա գտնվող ջրի կաթիլի կազմած եզրային անկյան՝ արժեքով։ Նյութի հիդրոֆիլությամբ է պայմանավորված նրա թրջելիությունը։ Հիդրոֆիլ են կարբոնատները, սուլֆատները, սիլիկատները, կավը, մետաղների օքսիդները։ Պինդ մարմիններին և մակերևույթներին վերագրվող հիդրոֆոբության և հիդրոֆիլության միաժամանակ առանձին մոլեկուլների և նրանց առանձին մասերի հատկություններ են։ Մակերևութային ակտիվ նյութերի մոլեկուլները ադսորբվում են մարմնի վրա և փոխում նրա մակերևույթի հիդրոֆոբությունը և հիդրոֆիլությունը։ Այդ երևույթը օգտագործվում է հանքանյութերի ֆոտացիոն հարստացման, կտորեղենը ներկելու, սպիտակեցնելու և անջրանցիկ դարձնելու նպատակով։

## Տես նաև

* Հիդրոֆոբություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 402)։*  |
# Սիլիկատներ

**Սիլիկատներ** (լատ․ silex; — կայծքար), սիլիկաթթուների աղերը։ Ջրում լուծվում են (սահմանափակ) միայն ալկալիական մետաղների սիլիկատները, որոնք լուծույթում զգալիորեն հիդրոլիզվում են։ Սիլիկատները սիլիկաթթուների նման սովորաբար բարձրամոլեկուլային պոլիմերներ են։

## Սիլիկատների առաջացրած միներալները և տարածվածությունը բնության մեջ

Ալյումինի սիլիկատ
Բնական Սիլիկատները առաջացնում են ամենատարածված միներալների դասը (մոտ 500 միներալ՝ դաշտային շպատներ, ամֆիբոլներ, պիրոքսեններ, փայլարներ, օլիվին...), որոնք կազմում են երկրակեղևի զանգվածի 45% – ֊ը (քվարցի հետ՝ մոտ 87% ֊ը) և հրաբխային ապարների՝ 95%-ը։ Սիլիկատների կառուցվածքի հիմքում ընկած են [SiO4]4– քառանիստ անիոնային խմբերը, որոնք կարող են համակցվել (թթվածնի ընդհանուր ատոմով)՝ առաջացնելով շղթաներ, հարթ և տարածական ցանցեր։

Երկաթի սիլիկատ
## Սիլիկատների դասակարգումը

Սիլիկատներ դասակարգվում են ըստ SiO44– խմբերի համակցման տեսակի, ռադիկալների բաղադրության, կատիոնների բնույթի և պարունակության, ջրի և հիդրօքսիլ ու այլ անիոնային խմբերի առկայության և բնույթի։ Այլ քառանիստային անիոններ պարունակող սիլիկատներ են ալյումինասիլիկատները, բորասիլիկատները,բերիլասիլիկատները, նաև տիտանասիլիկատները և ցիրկոնասիլիկատները։ Ըստ [SiO4]4– քառանիստերի համակցման բնույթի տարբերում են․

Նատրիումի սիլիկատ
1. Կղզիային սիլիկատները բաղկացած են կատիոնային ութանիստերով իրար միացած մեկուսացված (օլիվին, ցիրկոն,տոպազ , նռնաքարեր ...) կամ զույգված (Si2O7)6- քառանիստերից։
2. Օղակավոր սիլիկատները լինում են պարզ (Si3O9)6-, (Si4O12)8-, (Si6O18)12- (բերիլ ...), (Si8O24)16- և կրկնակի երկհարկ օղակներով։
3. Շղթայական սիլիկատները [SiO4]4– խմբերն առաջացնում են անընդհատ շղթաներ կամ ժապավեններ։
4. Շերտավոր սիլիկատներ։ Այս խմբին են պատկանում փայլարները։
5. Տարածական սիլիկատները՝ Si04 խմբերն առաջացնում են եռաչափ տարածական ցանցեր (ցեոլիտներ, դաշտային շպատներ, նեֆելին ...)։

## Սիլիկատների բաղադրությունը

Կապարի Սիլիկատ
Սիլիկատների բաղադրության մեջ մտնող փոքր կատիոններն (Mg2+, Al3+, Fe2+ Mn2+ ...) առաջացնում են գագաթներում թթվածնի 6 ատոմ պարունակող ութանիստեր, մեծ կատիոնները (K+, Na+,Са2+, Ba2+, Sr2+ ...)՝ 8, 9 կամ 12 գագաթ ունեցող բազմանիստեր, որոնց կողերը համատեղելի են (Si2O7)6- խմբերին։ Սիլիկատներին բնորոշ է իզոմորֆիզմը, այդ պատճառով տարածված են նրանց պինդ լուծույթները։ Սիլիկատները կարող են պարունակել բյուրեղային ջուր, ցեոլիտային և միջշերտային ադսորբված ջուր, նաև ОН–, F+, Cl-, ՏO22-, СО32- և այլ անիոններ։

Անագի սիլիկատ
## Սիլիկատների օգտագործումը

Բազմաթիվ սիլիկատներ կարևոր օգտակար հանածոներ են (պարունակում են Li, Be, Ni ...)։ Նեֆելիններից ստանում են ալյումին, պոտաշ և սոդա։ Կարևոր են նաև ոչ հանքային օգտակար հանածոները (դաշտային շպատ, փայլար, ասբեստ, տալկ ...), թանկարժեք և այլ զարդաքարեր (զմրուխտ, տոպազ, աքվամարին ...) հանդիսացող սիլիկատները։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիլիկատներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 363)։*  |