Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ֆիտոֆտորոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

լոլիկի ֆիտոֆտորոզ
**Ֆիտոֆտորոզ** (հին հունարեն՝ φῠτόν
 — «բույսը» + հին հունարեն՝ φθαρτικός
 — «քանդող, ոչնչացնող, մահաբեր»), բույսերի հիվանդություններ, որոնք հարուցվում են ֆիաոֆտոորա ցեղի սնկերով։

Առավել վնասակար է կարտոֆիլի, լոլիկի և մորմազգիների ընտանիքի շատ բույսերի ֆիտոֆտորոզի հարուցիչ Phytophthora infestans սունկը։ Եվրոպայում և Ասիայում առավել հաճախ հասունանում է մայիսի վերջերից մինչև օգոստոս։ Հատկապես արագ է տարածվում անձրևաշատ տարիներին, նաև գիշերվա և ցերեկվա ջերմաստիճանների կտրուկ փոփոխության ժամանակ, երբ եղանակը ուղակցվում է մառախուղով և ցողով։

## Կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզ

Կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզան բնութագրվում է տերևների (մեծ մասամբ եզրերի) վրա խոշոր բծերի առաջացմամբ։ Տերևի հակառակ կողմում խոնավ եղանակին առաջանում է սպիտակ փառ՝ սնկի բազմացման օրգանները (կոնիդիումակիրներ և կոնիդիումներ)։ Հիվանդ տերևները մահանում են։ Պալարների վրա հիվանդությունն սկսվում է գորշ, մոխրակապարագույն բծերի առաջացմամբ, որոնք, աստիճանաբար խորանալով, առաջացնում են պալարների փտում։

### Պայքարի միջոցառումները

Կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզի դեմ պայքարը կատարվում է առողջ տնկանյութի (պալարների) ընտրություն, դրանց թունաքիմիկատներով մշակմամբ, բուկլիցի ժամկետների պահպանման, ֆոսֆոր–կալիումական պարարտանյութերով սնուցման, պղինձ պարունակող միկրոպարարտանյութերով սրսկման միջոցով, սնկասպաններով, բերքահավաքից առաջ փրերի հեռացում, ինչպես նաև ֆիտոֆտորոզի նկատմամբ դիմացկուն սորտերի ցանքով։

## Լոլիկի ֆիտոֆտորոզ

Լոլիկի ֆիտոֆտորոզը վնասում է հասուն բույսերին, տերևների հակառակ կողմում առաջանում են գորշ բծեր սպիտակ փառով, ցողունների վրա՝ գորշ բծեր առանց փառի, պտուղների վրա գորշ փտում։

Պայքարի միջոցառումներն են կարտոֆիլի և լոլիկի դաշտերի առանձնացումը, սնուցումը ֆոսֆոր–կալիումական պարարտանյութերով, սնկասպանների սրսկումը, պտուղների վաղ բերքահավաքը։ Տարածված են նաև լոլիկի հարավային ֆիտոֆտորոզ (վնասում է սածիլները և հասուն բույսերը), ցիտրուսայինների ֆիտոֆտորոզ, խնձորենու ֆիտոֆտորոզ և այլն։

## Phytophthora fragariae

*Phytophthora fragariae* Hick, այս տեսակը ներկայացվում է հատուկ ձևերով՝ *fragariae* և *rubi*: Ելակի և ազնվամորու բերքի հիվանդությանը ամեն տարի համաշխարհային տնտեսությանը այս հիվանդության հետևանքով պատճառվում է մոտ 10 միլիոն եվրո վնաս։ Այս տեսքով առաջին անգամ հիվանդության այս տեսակը նկարագրվել է Մեծ Բրիտանիայում։ Ներկայումս հարուցիչը լայն տարածված է Եվրոպայում և Հյուսիասային Ամերիկայում։ Ռուսաստանի Դաշնությունում եզակի դեպքեր են հայտաբերվել Կրասնոդարի երկրամասում.

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆիտոֆտորոզ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆիտոֆտորոզ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 678)։*  |
# Ավստրալիացիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Ավստրալիացիներ |
| --- |
|                |
|  |
| Ընդհանուր քանակ |
|
24 միլիոն |
| Բնակեցում |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Ավստրալիա | 23,534,699 |  |
|  Միացյալ Թագավորություն | 400,000 |  |
|  ԱՄՆ | 200,000 |  |
|  Հունաստան | 100,000 |  |
|  Հոնկոնգ | 90,000 |  |
|  Նոր Զելանդիա | 70,000 |  |
|  Կանադա | 55,000 |  |
|  Իտալիա | 30,000 |  |
|  Լիբանան | 20,000–25,000 |  |
|  ԱՄԷ | 16,000 |  |

 |
| Լեզու(ներ) |
|
Անգլերեն (Ավստրալիական անգլերեն) |
| Հավատք(ներ) |
|  |

**Ավստրալիացիներ** (անգլ.՝ *Australians*, այլ կերպ՝ *Aussies*), Ավստրալիայի բնակիչների ինքնանվանում։

## Ավստրալիայի բնիկները (աբորիգեններ)

18-րդ դարի վերջում աբորիգենները տարաբնակված էին ամբողջ մայրցամաքում։ Կազմված էին ավելի քան 500 ցեղերից (250—300 հազար)։ Զբաղվում էին որսորդությամբ և հավաքչությամբ։ Ապրում էին տոհմա-համայնքային կյանքով։ 1788 թ.-ին սկսված եվրոպական գաղութացումն ուղեկցվեց բնիկների զանգվածային բնաջնջմամբ։ 1966 թ.-ին հաշվվում էր 40 հազար աբորիգեն և նույնքան էլ խառնածին։

## Ազգ, Ավստրալիայի հիմնական բնակչություն

Ներկայիս ավստրալիացիների թվաքանակն ամբողջ աշխարհում կազմում է ավելի քան 24,5 միլիոն մարդ։ Ավստրալիացիները գրեթե բացառապես Անգլիայից, Շոտլանդիայից և Իռլանդիայից եկած վերաբնակիչների հետնորդներն են։ Առաջին վերաբնակիչները աքսորյալներն Էին։ Կամավոր ներգաղթը ծավալվել է 19-րդ դարի. 20-ական թվականներին և առավել ուժեղացել «ոսկու տենդի» ժամանակաշրջանում (1851-1861 թթ.)։ Ավստրալիացիների համախմբումը որպես ազգի արագացավ 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներին, երբ վերջնականապես ամրացավ երկրի ընդհանուր, ազգային տնտեսությունը։ Ավստրալիացիների մշակույթը ձևավորվել է Բրիտանական կղզիներից եկած վերաբնակիչների մշակույթի հիման վրա։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 630)։*  |
# Դրակոնյան լեռներ

| Դրակոնյան լեռներ |
| --- |
|  |
| Տեսակ | լեռնաշղթա և Հրաբխային սարահարթ |
| Երկիր |  ՀԱՀ և  Լեսոթո |
| Վարչատարածքային միավոր | Կվազուլու-Նատալ |
| Նյութ | բազալտ և Քվարցիտ |
| Լեռնաշղթա | Great Escarpment, Australia? |
| Բարձրություն (ԲԾՄ) | 3482 մետր |
| Երկարություն | 1000 կմ |
| Մեծագույն գագաթ | Thabana Ntlenyana? |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգություն , օբյեկտ № 985 ռուս.. • անգլ.. • ֆր. |

**Դրակոնյան լեռներ** կամ **Դրակենսբերգ** (անգլ.՝ Dragon's mountain, աֆրիկաանս՝ Drakensberg), լեռնահամակարգ Աֆրիկայի հարավ–արևելքում։ Ջրբաժան են հանդիսանում Հնդկական օվկիանոսի և Օրանժ գետի ավազանների միջև։ Բարձրությունը մինչև 3482 մ (Տաբանա–Նալենյանա լեռ)։

## Անվանում

Ենթադրում են, որ այդպես են կոչվել եվրոպացի գաղութարարներից մեկի՝ բարոն Դրակենշտայնի անունով։ Աֆրիկանս լեզվով կոչվում են Drakensberg (berg՝ «լեռ»)։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դրակոնյան լեռներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 448)։*  |
# Էկոտուրիզմ

Խնձորեսկի քարանձավները
**Էկոլոգիական զբոսաշրջությունը** (էկոտուրիզմ, էկոզբոսաշրջություն), բնության, նրա բաղադրիչների և պատմամշակութային հուշարձանների ճանաչողության նպատակով կազմակերպվող զբոսաշրջություն։ Էկոզբոսաշրջության խնդիրներն են բնական և մշակութային ժառանգության պահպանության օժանդակումը, ազգաբնակչության էկոլոգիական կրթության և իրազեկության բարձրացումը։ էկոզբոսաշրջությունը զբոսաշրջության առավել արագ զարգացող ճյուղերից է, չի նախատեսում հարմարավետ հյուրանոցներ և բարձրակարգ սպասարկման ծառայություններ իրականացվում է ավտոմեքենայով, հետիոտն, ձիով, վրանային և այլ միջոցներով։ Ըստ բնույթի՝ էկոզբոսաշրջությունը լինում է բնապահպանական, գիտաճանաչողական, մշակութային և այլն։

## Արտաքին հղումներ

* Էկոտուրիզմ - Հակոբյան բնապահպանական կենտրոն

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էկոտուրիզմ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
# Օրգան (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Օրգան
Լեոնարդո Դա Վինչի - Կնոջ ներքին օրգանները
**Օրգան**, բազմաբջիջ օրգանիզմների Ֆունկցիոնալ և անատոմիական կառուցվածքային միավոր, որը կազմված է առնվազն երկու տեսակի (հաճախ բազմաթիվ) հյուսվածքներից, որը ունակ է կատարել մեկ կամ մի քանի գործողություններ օրգանիզմում։ Որպես օրինակ կարող է հանդիսանալ արմատը, ցողունը, տերևը և այլն՝ բույսերի մոտ և երիկամը, լյարդը, մաշկը և այլն՝ կենդանիների մոտ։

Կախված զարգացումից և կառուցվածքից առանձնացնում են օրգանի խոշոր մասեր (*Բլթեր*, *Սեգմենտներ*) և մանր մասեր (*բլթակներ*)։ Օրգանի ամենափոքր կառուցվածքային միավորը հանդիսանում է *օրգանի կառուցվածքա-ֆունկցիոնալ միավորը*։ Վերջինս օրգանի ամենափոքր մասնիկն է, որն ունակ է կատարել տվյալ օրգանին հատուկ բոլոր ֆունկցիաները։ Օրինակ Նյարդային Համակարգի կառուցվածքա-ֆունկցիոնալ միավորը հանդիսանում է նեյրոնը։ Հաճախ դժվար է լինում գտնել սահմանը օրգանների և օրգան համակարգերի միջև, այդուհանդերձ՝ տարբեր օրգանների նույնատիպ ֆունկցիոնալ միավորումը մեկ ընդհանուրի մեջ հաճախ անվանում են օրգան համակարգ։

Մարդու
Օրգան համակարգեր
1Հենաշարժիչ
2Մարսողություն
3Շնչառություն
4Սիրտ-Անոթային
5Միզասեռական

Գեղձեր
1Ներզատկական գեղձ

Մակուղեղ,վահանագեղձ,
Մակերիկամներ,կոնաձև գեղձը և ուրցագեղձը։

2Արտազատական գեղ
Լյարդ,թքագեղձ,
Քրտնագեղձ,
Արցունքագեղձ,
Ճարպագեղձ,և
Կաթնագեղձ։

3Խատը գեղձ
Ենթաստամոքսային գեղձ
և սեռական գեղձ։

## Ծայրամասային նյարդային համակարգ

* Շնչառական համակարգ
* Միզասեռական համակարգ

## Աղբյուրներ

* **The Penguin Dictionary of Biology** 11th edition ISBN 0-14-101396-6
* **Анатомия Нервной Системы** Козлов В. И. Цехмистренко Т. А. 2006 ISBN 5-03-003567-2
# Գնետայիններ (կարգ)

Վելվիչիա զարմանալի
**Գնետայիններ** (լատիներեն՝ Gnetóphyta, նախկինում - *Gnetales*)՝ մերկասերմերի դասի կարգ, որն ունի երեք ընտանիք։ Երկտուն, հազվադեպ միատուն բույսեր են։ Ցողունը հասարակ է կամ ճյուղավորված, ամբողջական, հակադիր դասավորված տերևներով։ Բնափայտը խեժանցքեր չունի, տրախեիդների մեջ ունի իսկական անոթներ։ Ծաղիկները միասեռ են կամ երկսեռ, ունեն ծաղկապատ և հավաքված են ծաղկաբույլերում։ Սաղմը ունի երկու շաքիլատերևներ։

## Ընտանիքների տարածումը

* Էֆեդրազգիներ - Միջին և Հարավային Եվրոպա,
* Վելվիչիազգիներ - Հարավային Աֆրիկա,
* Գնետազգիներ - Արևադարձային Ամերիկա, Ասիա, Աֆրիկա։

## Ծանոթագրություններ