# Սալիցիլատային թունավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Սալիցիլատային թունավորում |
| --- |
| Բժշկական մասնագիտություն | անհետաձգելի բժշկություն |
| ՀՄԴ-9 | 965.1 |
| ՀՄԴ-10 | T39.0 |
| Բուժում | ակտիվացրած ածուխ |

```
**Սալիցիլատային թունավորում**, հայտնի է նաև որպես *ասպիրինային թունավորում*, սուր կամ քրոնիկ թունավորում այնպիսի սալիցիլատներով, ինչպիսին է ասպիրինը։ Դասական ախտանշաններն են ականջներում աղմուկի զգացողություն, սրտխառնոց, որովայնային ցավը և հաճախաշնչությունը։ Ավելի մեծ դեղաչափերը կարող են հանգեցնել տենդի։ Բարդությունները կարող են ներառել ուղեղի կամ թոքի այտուց, ցնցումներ, արյան գլյուկոզի ցածր մակարդակ կամ սրտի կանգ։
```

Չնայած սովորաբար պատճառը ասպիրինն է՝ այլ հնարավոր պատճառներից կարող են լինել մեթիլսալիցիլատը և բիսմութի սուբսալիցիլատը։ Գերդոզավորումը կարող է լինել միտումնավոր կամ պատահական։ Մեթիլսալիցիլատի փոքր դեղաչափը կարող է թունավոր լինել։ Ախտորոշումը հիմնականում հիմնված է արյան մեջ ասպիրինի մակարդակի և արյան գազերի չափման վրա։ Չնայած ախտորոշմանը օժանդակելու համար ստեղծվել է հատուկ գրաֆիկ պատկեր, նրա օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում։ Գերդոզավորման ժամանակ արյան մեջ դեղամիջոցի առավելագույն մակարդակը կարող է չհայտնաբերվել առաջին ավելի քան 12 ժամերի ընթացքում։

Թունավորման կանխարգելման միջոցները ներառում են երեխաների համար անհասանելի փաթեթավորում և մեկ փաթեթում հաբերի քիչ քանակը։ Բուժումը կարող է ներառել ակտիվացված ածուխ, ներերակային նատրիումի բիկարբոնատ՝ դեքստրոզով և կալիումի քլորիդով, և հեմոդիալիզ։ Դեքստրոզայի կիրառումը խորհուրդ է տրվում նույնիսկ այն դեպքերում, երբ գլուկոզի մակարդակը նորմալ է։ Դիալիզը խորհուրդ է տրվում երիկամային անբավարարությամբ, գիտակցության մթագնմամբ, արյան pH- ը 7.2-ից պակաս կամ արյան բարձր սալիցիլատային մակարդակով հիվանդների դեպքում։ Եթե կա ինտուբացիայի անհրաժեշտություն, ապա կարող է հաճախակի շնչառական շարժումների կարիք լինել։

Սալիցիլատների թունավոր ազդեցությունները նկարագրվել են դեռևս 1877 թվականից։ 2004 թվականին ԱՄՆ-ում հայտնաբերվել է ավելի քան 20.000 դեպք, որից 43- ը մահվան ելքով։ Սուր գերդոզավորմամբ հիվանդների մոտ 1%- ն է մահանում, մինչդեռ քրոնիկը կարող է ավելի վատ արդյունքներ ունենալ։ Ծեր մարդկանց մոտ գերդոզավորման ռիսկն ավելի բարձր է ցանկացած դեղաչափի դեպքում։

## Նշաններ և ախտանիշներ

 Ասպիրինային թունավորման հիմնական ախտանշանները։
Ասպիրինային գերդոզավորումը ունի պոտենցիալ լուրջ հետևանքներ, երբեմն հանգեցնում է զգալի հիվանդացության և մահվան։ Թեթև թունավորմամբ հիվանդները հաճախ ունենում են սրտխառնոց և փսխում, որովայնային ցավ, քնկոտություն, ականջներում աղմուկ և գլխապտույտ։ Ավելի նշանակալի նշաններ և ախտանշանները ի հայտ են գալիս ավելի ծանր թունավորումների դեպքում և ներառում են մարմնի բարձր ջերմաստիճան, հաճախաշնչություն, շնչառական ալկալոզ, մետաբոլիկ ացիդոզ, հիպոկալեմիա, հիպոգլիկեմիա, հալյուցինացիաներ, շփոթվածություն, ցնցումներ, գլխուղեղի այտուց և կոմա։ Ասպիրինային թունավորման հետևանքով մահվան ամենատարածված պատճառը սրտի կանգն է՝ պայմանավորված թոքերի այտուցով։

### Ծանրություն

Թունավորման ծանրությունը կախված է մարմնի քաշի մեկ կիլոգրամի համար ստացված ասպիրինի քանակից։

| Ծանրություն | Թեթև (150 մգ/կգ) | Միջին (150-300 մգ/կգ) | Ծանր (300-500   մգ/կգ) |
| --- | --- | --- | --- |
| Թունավորություն | Թունավորում չի սպառնում | թեթև կամ չափավոր թունավորում | Ակնկալվում է կյանքին սպառնացող թունավորում |
| Ախտանիշներ | Սրտխառնոց, փսխում, գլխապտույտ | Սրտխառնոց, փսխում, ականջներում աղմուկ, գլխացավ, շփոթվածություն, գերօդափոխում, հաճախասրտություն, տենդ | Դելիրիում, հալյուցինացիաներ, ցնցումներ, կոմա, շնչառական կանգ |

## Ախտաֆիզիոլոգիա

Սուր ասպիրինային կամ սալիցիլատային գերդոզավորումը կամ թունավորումը կարող է հանգեցնել նախնական շնչառական ալկալոզի, սակայն այնուհետև միանում է մետաբոլիկ ացիդոզը։ Սալիցիլատային թունավորման ժամանակ նկատվող թթվահիմնային հաշվեկշռի, հեղուկների և էլեկտրոլիտային շեղումները կարող են խմբավորվել երեք մեծ փուլերում.

* **Փուլ I**։ Բնութագրվում է գերօդափոխությամբ, որը առաջանում է շնչառական կենտրոնի ուղղակի խթանման արդյունքում` հանգեցնելով շնչառական ալկալոզի և կոմպենսատոր ալկալուրիայի։ Կալիումը և նատրիումի բիկարբոնատը արտազատվում են մեզի մեջ։ Այս փուլը կարող է տևել մինչեւ 12 ժամ։
* **Փուլ II**։ Պարադոքսալ ացիդուրիա՝ շարունակվող շնչառական ալկալոզի առկայության դեպքում առաջանում է, երբ բավարար քանակությամբ կալիում է հեռացվել երիկամներով։ Այս փուլը կարող է սկսվել մի քանի ժամում և կարող է տևել 12-24 ժամ։
* **Փուլ III**։ Բնութագրվում է ջրազրկմամբ, հիպոկալեմիայով և խորացող մետաբոլիկ ացիդոզով։ Այս փուլը նորածինների մոտ կարող է սկսվել 4-6 ժամվա մեջ կամ 24 ժամվա ընթացքում կամ ավելի ուշ դեռահասների կամ մեծահասակների մոտ։

## Ախտորոշում

Ասպիրինի խիստ թունավոր դեղաչափը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է ավելի քան 150 մգ/կգ- ը։ Միջին աստիճանի թունավորումը առաջանում է մինչեւ 300 մգ/կգ դեղաչափի դեպքում, ծանր թունավորումը՝ 300-500 մգ/կգ դեղաչափի դեպքում, իսկ պոտենցիալ մահացու չափաբաժինը 500 մգ/կգ-ից բարձրն է։ Քրոնիկ թունավորում կարող է առաջանալ օրական 100 մգ/կգ դեղաչափի կիրառումը 2 կամ ավել օրերի ընթացքում։

Իրականացվում է կենսաքիմիական այնպիսի պարամետրերի մոնիտորինգ, ինչպիսիք են էլեկտրոլիտները և լուծույթները, լյարդային և երիկամային մարկերները, մեզի և արյան ընդհանուր հետազոտությունները, ինչպես նաև սալիցիլատի և գլյուկոզի մակարդակի հաճախակի ստուգումը։ Զարկերակային արյան գազերի գնահատումը սովորաբար հայտնաբերում է շնչառական ալկալոզ, որը առաջանում է շնչառական կենտրոնի դրդման հետևանքով և կարող է լինել թեթև թունավորման միակ նշանը։ Անիոնպակասորդային մետաբոլիկ ացիդոզը ի հայտ է գալիս ավելի ուշ, հատկապես չափավոր կամ ծանր թունավորման դեպքում։

Թունավորման ախտորոշումը սովորաբար ներառում է պլազմայում ասպիրինի մետաբոլիտի՝ սալիցիլատի մակարդակի որոշումը ավտոմատացված սպեկտրոֆոտոմետրիկ մեթոդներով։ Սալիցիլատի պլազմային մակարդակը ընդհանուր առմամբ կազմում է 30-100 մգ/լ (3-10 մգ/դլ) թերապևտիկ դեղաչափերից հետո, 50-300 մգ/լ՝ բարձր դեղաչափ ստացող հիվանդների մոտ և 700-1400 մգ/լ սուր գերդոզավորման դեպքում։ Հիվանդները կարող են կրկնակի հետազոտություններ անցնել, մինչև նրանց մոտ պլազմայում սալիցիլատի գագաթնակետային մակարդակը որոշվի։ Լավագույն դեպքում, պլազմային մակարդակները պետք է գնահատվեն դեղի ընդունումից չորս ժամ անց և դրանից հետո յուրաքանչյուր երկու ժամը մեկ, որպեսզի գնահատվի առավելագույն մակարդակը, ինչը կարող է օգտագործվել որպես ակնկալվող թունավորման ծանրության աստիճանի ուղեցույց։ Հիվանդները կարող են նաև բուժվել ըստ իրենց անհատական ախտանիշների։

## Կանխարգելում

Ասպիրինի շիշ երեխաների համար դժվար բացվող գլխարկով, որի վրա գրված է հրահանգ «բացելու համար սեղմել և պտտել»:
Թունավորման կանխարգելման միջոցառումները ներառում են երեխաների համար դժվար բացվող փաթեթավորում և փաթեթում հաբերի քիչ քանակություն։

## Բուժում

Սուր գերդոզավորման սկզբնական բուժումը ներառում է վերակենդանացում, որին հաջորդում է ստամոքսաղիքային մաքրումը` ակտիվացված ածուխի կիրառմամբ, որը ադսորբում է ասպիրինը ստամոքս-աղիքային համակարգից։ Ստամոքսի լվացումը այլևս ռուտին չի օգտագործվում թունավորումների բուժման մեջ, բայց երբեմն համարվում է արդյունավետ, եթե հիվանդը ընդունել է պոտենցիալ մահացու դեղաչափ 1 ժամից ոչ ավելի շուտ։ Փսխման արհեստական առաջացումը խորհուրդ չի տրվում։ Ածխի կրկնակի չափաքանակները կարող են օգտակար լինել ասպիրինային թունավորման դեպքում, այնուամենայնիվ մեկ հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ դա կարող է նշանակալի արդյունք չունենալ։ Չնայած սրան, կլինիցիստների մեծամասնությունը սալիցիլատի մակարդակի բարձրացման դեպքում կկիրառեն հավելյալ դեղաչափերով ակտիվացրած ածուխ։

### Ներերակային հեղուկներ

Դեքստրոզ պարունակող ներերակային հեղուկները, ինչպիսիք են ջրի մեջ 5% դեքստրոզան (D5W), խորհուրդ են տրվում՝ միզարձակումը 2-3 մլ/կգ/ժամ չափի պահելու համար։

Նատրիումի բիկարբոնատը տրվում է ասպիրինով ծանր թունավորման դեպքում (սալիցիլատի մակարդակը 35 մգ/դլ-ից բարձր է ընդունումից 6 ժամ անց), անկախ շիճուկի pH-ից, քանի որ այն նպաստում է մեզով ասպիրինի արտազատմանը։ Այն տրվում է մինչև մեզի pH- ը 7.5-8.0-ի հասնի։

### Դիալիզ

Հեմոդիալիզը կարող է կիրառվել արյունից սալիցիլատի հեռացման արագացման համար։ Հեմոդիալիզը սովորաբար օգտագործվում է այն մարդկանց մեջ, ում մոտ առկա է ծանր թունավորվում։ Ծանր թունավորման դեպքերում ներառում են արյան մեջ սալիցիլատի բարձր մակարդակ ունեցող մարդկանց` 7.25 մմոլ/լ (100 մգ/դլ) սուր թունավորման դեպքում կամ 40 մգ/դլ՝ քրոնիկի դեպքում, զգալի նյարդային ախտահարման դեպքերը (ագիտացիա, կոմա, ցնցումներ), երիկամային անբավարարությունը, թոքերի այտուցը կամ սիրտանոթային անկայունություն։ Հեմոդիալիզը ունի նաև էլեկտրոլիտների և թթվահիմնային հաշվեկշռի շեղումների վերականգնման առավելություն՝ միաժամանակ հեռացնելով սալիցիլատը։

## Համաճարակաբանություն

20-րդ դարի վերջին հատվածում, սալիցալատային թունավորումների քանակը նվազել է, հիմնականում այն պատճառով, որ կիրառվում են այլ ցավազրկողներ, օրինակ՝ պարացետամոլ (ացետամինոֆեն)։ 2000 թվականին ԱՄՆ- ում գրանցվել է ասպիրինային թունավորման 50 մահացու ելքով դեպք, սակայն, բոլոր դեպքերում, բացի երեքից, գերդոզավորումը դիտավորյալ էր, հիմնականում ինքնասպանության նպատակով։

## Պատմություն

Ասպիրինային թունավորումը հակասականորեն նշվել է, որպես 1918 թվականի Գրիպի պանդեմիայի ընթացքում բարձր մահացության դեպքերի հնարավոր պատճառ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Reingardiene, D; Lazauskas, R (2006). «[Acute salicylate poisoning]». *Medicina (Kaunas, Lithuania)*. **42** (1): 79–83. PMID 16467617.