Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ժամանուններ

**Ժամանուններ**, օրվա ժամերի անունները Հայկյան տոմարում։ Օրը հավասար ժամանակահատվածների (6, 8, 12, 24 ևն) բաժանելը և դրանց հատուկ անուններ տալը հայտնի է հնուց։ Մեզ հասած տվյալներով հայկական տոմարի առաջին ռեֆորմը կատարվել է Արտաշես Ա–ի (մ. թ. ա. 189–160) օրոք։ Հավանաբար այդ ժամանակ էլ սահմանվել են հայկական ժամանունները։

Ըստ օրվա տվյալ ժամանակամիջոցի լուսավորվածության, երբեմն էլ ջերմացման աստիճանի, ժամերին տրվել են հետևյալ անունները (տես Ղ. Ալիշան, Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հայոց, Վնտ., 1895).

* Ցերեկվա ժամերը՝ Այգ, Ծայգ, Զայրացյալ (Զորացյալ), Ճառագայթյալ, Շառավիղյալ, Երկրատես, Շանթակող, Հրակաթ, Հուրափայլյալ, Թաղանթյալ, Արագոտ, Արփող։
* Գիշերվա ժամեր՝ Խավարակ, Աղջամուղջ, Մթացյալ, Շաղավոտ, Կամավոտ, Բավական, Խոթափյալ, Գիզակ (Գիջակ), Լուսակն (Լուսագայն), Առավոտ, Լուսափայլ, Փայլածու։

| Ժամանակ | Գիշերվա ժամեր | Անվանում |
| --- | --- | --- |
| 00։00 |  | Խավարակ |
| 01։00 |  | Աղջամուղջ |
| 02։00 |  | Մթացյալ |
| 03։00 |  | Շաղավոտ |
| 04։00 |  | Կամավոտ |
| 05։00 |  | Բավական |
| 06։00 |  | Խոթափյալ |
| 07։00 |  | Գիզակ |
| 08։00 |  | Լուսակն |
| 09։00 |  | Առավոտ |
| 10։00 |  | Լուսափայլ |
| 11։00 |  | Փայլածու |
| 12։00 | **Ցերեկվա ժամեր** | Այգ |
| 13։00 |  | Ցայգ |
| 14։00 |  | Զորացյալ |
| 15։00 |  | Ճառագայթյալ |
| 16։00 |  | Շառավիղյալ |
| 17։00 |  | Երկրատես |
| 18։00 |  | Շանթակող |
| 19։00 |  | Հրակաթ |
| 20։00 |  | Հուրափայլյալ |
| 21։00 |  | Թաղանթյալ |
| 22։00 |  | Արագոտ |
| 23։00 |  | Արփող |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 275)։*  |
# Հրեական օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Հրեական տոմար** (եբրայերեն՝ הלוח העברי
‎, *հալուախ հաիվրի*), հրեաների ավանդական տոմար, Իսրայելի պետության պաշտոնական տոմարը (Գրիգորյան տոմարի հետ միասին)։ Այս տոմարով են տոնվում հրեական տոները, սինագոգներում ընթերցվում են թորայի համապատասխան մասերը, տոնում են ծնունդներ և հիշվում են մահացածները, օգտագործում են պաշտոնական և կոմերցիոն փաստաթղթեր կազմելիս։ Հրեական տարեթվերի մաթեմատիկայի ժամանակակից օգտագործումը Լուսնի փուլերին հետևելու փոխարեն առաջ է դրվել Հիլել Բ-ի որոշմամբ 359 թվականին։

Հրեական տոմարը լուսնա-արևային է, ինչի շնորհիվ ամեն օրացուցային տարին միշտ գալիս է ոչ թե միայն տարվա մեկ սեզոնին, այլ նաև Լուսնի նույն փուլին։ Ամիսները սկսվում են միայն նորալուսնի ժամանակ, ինչպես նաև Հրեական նոտ տարին։ Փեսախը՝ հրեական զատիկը, միշտ լինում է լիալուսնին աշնան սկզբին։

## Արտաքին հղումներ

* Հրեական տոմարը և թվականների փոխարկիչ.
* Հրեական տոմարի կառուցվածքը
# Արևադարձային գոտիներ

Երկրի արևադարձային գոտին (կարմիր)
**Արևադարձային գոտիները** երկրի երկու բնական գոտիներ են հյուսիսային և հարավային կիսագնդերում, մոտ 20° և 30° լայնությունների միջև։ Բնութագրվում է օդի բարձր ջերմաստիճաններով (ամսական միջինը 10°-ից բարձր), պասատային շրջանառության տիրապետությամբ և տեղումների սակավությամբ՝ տարեկան 200 մմ-ից պակաս (բացառությամբ մայրցամաքների արևելյան լեռնային շրջանների)։ Արևադարձային գոտիների ցամաքային մասում տիրապետում են անապատներն ու կիսաանապատները, որոնք առավել խոնավ շրջաններում փոխարինվում են սավաննային և անտառային լանդշաֆտներով։ Այստեղ առանձնացվում են արևադարձային խոնավ անտառների, արևադարձային նոսր անտառների, չոր անտառների և սավաննաների, արևադարձային կիսանապատների և արևադարձային անապատների զոնաները։ Արևադարձային գոտիների սահմաններում օվկիանոսը բնութագրվում է ջրի բարձր ջերմաստիճանով և աղիությամբ, թթվածնի սակավությամբ և դրանցով պայմանավորված կենսաքիմիական առանձնահատկություններով։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արևադարձային գոտիներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 25)։*  |
# Կոորդինացիոն վայրկյան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| տարի | հունիսի 30 23։59։60 | դեկտեմբերի 31 23։59։60 |
| --- | --- | --- |
| 1972 | +1 վայրկյան | +1 վայրկյան |
| 1973 |   | +1 վայրկյան |
| 1974 |   | +1 վայրկյան |
| 1975 |   | +1 վայրկյան |
| 1976 |   | +1 վայրկյան |
| 1977 |   | +1 վայրկյան |
| 1978 |   | +1 վայրկյան |
| 1981 | +1 վայրկյան |   |
| 1982 | +1 վայրկյան |   |
| 1983 | +1 վայրկյան |   |
| 1985 | +1 վայրկյան |   |
| 1987 |   | +1 վայրկյան |
| 1989 |   | +1 վայրկյան |
| 1990 |   | +1 վայրկյան |
| 1992 | +1 վայրկյան |   |
| 1993 | +1 վայրկյան |   |
| 1994 | +1 վայրկյան |   |
| 1995 |   | +1 վայրկյան |
| 1997 | +1 վայրկյան |   |
| 1998 |   | +1 վայրկյան |
| 2005 |   | +1 վայրկյան |
| 2008 |   | +1 վայրկյան |
| 2012 | +1 վայրկյան |   |
| 2015 | +1 секунда |  |
| 2016 |  | +1 секунда |

 |

UTC ժամացույցի էկրանապատկեր time.gov Արխիվացված 2012-07-17 Wayback Machine կայքից՝ կոորդինացիոն վայրկյանի ավելացումով, 2012 թվականի հունիսի, 23:59:60:
**Կոորդինացիոն վայրկյան** (անգլ.՝ leap second, ռուս.՝ Секу́нда координа́ции), լրացուցիչ մեկ վայրկյան, որն ավելացվում է Համաշխարհային կոորդինացված ժամանակին միջին արևային ժամանակին համաձայնեցվելու համար։ Առաջին անգամ կիրառվել է 1972 թ. հունիսի 30-ին։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* How to watсh a Leap Second (Ինչպես «տեսնել» թռիչքային վայրկյանը
# Ամառային ժամանակ

**Ամառային ժամանակ**, ամառվա ընթացքում ժամանակի տարբերակ, որն 1 ժամ առաջ է տրվում այն ժամանակից, որն օգտագործվում է տվյալ ժամային գոտում։

2012 թվականին ամառային ժամանակը կիրառվել է 78 երկրներում և 161 երկրներում չի կիրառվում։

2012 թվականից Հայաստանի Ազգային ժողովի որոշմամբ ամառային ժամանակի օգտագործումը Հայաստանում դադարեցվում է։

## Ծանոթագրություններ
# Հին անգլերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Հին անգլերեն** Ænglisc, Anglisc, Englisc |
| --- |
| Պատառիկ «Բեովուլֆ» ձեռագրի առաջին էջից։ |
| Տեսակ | բնական լեզու, chronolect?, պատմական լեզու և մեռած լեզու |
| Ենթադաս | անգլիական լեզուներ |
| Շրջաններ | Անգլիա (բացի ծայրագույն հարավ-արևմուտքից և հյուսիս-արևմուտքից), հարավային և արևելյան Շոտլանդիա և ժամանակակից Ուելսի արևելյան հատվածը |
| Խոսողների քանակ | 0 մարդ |
| Դասակարգում | Հնդեվրոպական լեզուներ
Գերմանական լեզուներ
Արևմտագերմանական լեզուներ
Ինգվիոնական լեզուներ
Անգլո-ֆրիզյան լեզուներ
Անգլիական լեզուներ |
| Գրերի համակարգ | Ռունական, ապա լատինական գիր |
| IETF | ang |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | ста 623 |
| ISO 639-2 | ang |
| ISO 639-3 | ang |
| ISO 639-6 | ango |
|  Old English language Վիքիպահեստում |

**Հին անգլերեն** կամ **անգլո-սաքսոներեն** ([*Ænglisc, Anglisc, Englisc*] error: {{lang}}: text has italic markup (help)
), 5-6-րդ դարերում Անգլիան նվաճած ցեղերի՝ անգլերի, սաքսերի, յուտերի լեզուն։ Սա անգլերենի զարգացման հին շրջանն է, որը ներառում է զարգացման սկզբից մինչև 11-րդ դարի վերջերը։ Ունի գրավոր հուշարձաններ։ Մինչ 9-րդ դարն օգտագործվել է ռունական գիրը, ապա՝ անգլո-սաքսոնական գիրը, որը 9-րդ դարի լատինական գրի ձևափոխությունն է։ Նրանում կա ռունագիր երկու նշան։ Պահպանվել են այս գրով գրված ոտանավորներ և արձակ գործեր։

Այս լեզվով խոսում էին Անգլիայում, հարավային և արևելյան Շոտլանդիայում՝ վաղ Միջնադարում։ Լեզուն Անգլիա են բերել անգլո-սաքսոնյան ցեղերը ենթադրաբար 5-րդ դարի կեսերին. առաջին հին անգլերեն գրական գործը թվագրվում է 7-րդ դարի կեսերով։ 1066 թվականին Նորմանդական նվաճումից հետո, հին անգլերենը որոշ ժամանակահատվածով փոխարինվում է անգլո-նորմաներենով, որը ֆրանսերենի ազգակից լեզու է, հին անգլերենը սկսում է ձևափոխվել միջին անգլերենի։

Հին անգլերենը ձևավորվել է անգլո-ֆրիզերեն կամ հյուսիսծովյան գերմանական բարբառներից, որոնցով սկզբնապես խոսում էին գերմանական ցեղերը՝ անգլերը, սաքսերը ու յուտերը։ Անգլիայում անգլո-սաքսոներենի գերակշռման հետ նրանց լեզուն փոխարինեց հռոմեական Բրիտանիայի լեզուներին՝ կելտական լեզու ընդհանուր բրիտոներենին և լատիներենին, որը Հռոմեական նվաճման արդյունք էր։ Հին անգլերենն ուներ չորս հիմնական բարբառ, որոնք հիմնականում կապված էին անգլ-սաքսոնական թագավորությունների հետ՝ մերսյան, նորթումբրյան, քենթիշ և արևմտասաքսոնական բարբառները։ Հենց արևմտյան սաքսոներենի հիման վրա էր ձևավորվել է հին անգլերեն գրական լեզուն, այն դեպքում, երբ միջին և ժամանակակից անգլերեն լեզուները ձևավորվել են մերսյան բարբառի հիման վրա։ Անգլիայի արևելյան և հյուսիսային հատվածները սկանդինավյան իշխանության հետևանքով մեծ ազդեցություն են կրել հին նորվեգերենից։

Հին անգլերենը երևմտագերմանական լեզուներից մեկն է, որը շատ մոտ է հին ֆրիզերենին և հին սաքսոներենին։ Ինչպես մյուս գերմանական լեզուները, այն շատ տարբեր է ժամանակակից անգլերենից. ժամանակակից անգլերենով խոսողները չեն կարողանում հասկանալ այն։ Հին անգլերենի քերականությունը նման է ժամանակակից գերմաներենի քերականությանը՝ գոյականները, ածականները, դերանուններն ու բայերը ունեն շատ թեքումային վերջավորություններ և ձևեր, բառերի դասավորությունն ավելի շարժուն է։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հին անգլերեն» հոդվածին։ |
# Նորվեգերեն

| **Նորվեգերեն**
[*norsk*] error: {{lang}}: text has italic markup (help)
 |
| --- |
|  |
| Տեսակ | լեզու, մակրոլեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | սկանդինավյան լեզուներ և արևմտաեվրոպական լեզուներ |
| Երկրներ | Նորվեգիա |
| Խոսողների քանակ | 5 200 000 մարդ (2015) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Նորվեգերենի խորհուրդ, Նորվեգիայի լեզվի և գրականության ակադեմիա և Ivar Aasen-sambandet? |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն |
| IETF | no |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | нор 506 |
| ISO 639-1 | no |
| ISO 639-2 | nor |
| ISO 639-3 | nor |
|  |
| Կարմիրով նշված է բուկմոլի, իսկ կապույտով՝ նյունորսկի տարածվածության սահմանները |
|  Norwegian language Վիքիպահեստում |

**Նորվեգերեն** (ինքնանվանումը՝ «norsk» [nɔʂːk]), գերմանական խմբի լեզու, որով խոսում են Նորվեգիայում։ Պատմականորեն նորվեգերենը համեմատաբար մոտ է ֆարյորերենին և իսլանդերենին։ Սակայն դանիերենի խոշոր և շվեդերենի որոշակի ազդեցության պատճառով նորվեգերենը մոտ է նաև այդ լեզուների հետ։ Առավել նոր դասակարգումը նորվեգերենը տեղակարգում է դանիերենի և շվեդերենի հետ մայրցամաքային սկանդինավյան խմբի մեջ՝ ի տարբերություն կղզային սկանդինավյան լեզուների։

Նորվեգիայի որոշ շրջանների մեկուսացման պատճառով գոյություն ունեն նորվեգերենի բարբառների բազմազանություն՝ կապված բառապաշարի կազմի, քերականության և շարադասության հետ։ Հարյուրամյակի ընթացքում Նորվեգերենի գրավոր լեզուն եղել է դանիերենը։ Դրա արդյունքում ժամանակակից նորվեգերենի զարգացումը հակասական երևույթ էր՝ սերտորեն կապված ազգայնականության, գյուղաքաղաքային տրամասության և Նորվեգայի գրական պատմության հետ։

Օրենսդրության և կառավարական քաղաքականության համաձայն՝ այժմ երկրում կա երկու «պաշտոնական» նորվեգերեն՝ բուկմոլ (նորվ.՝ bokmål՝ «գրքային լեզու») և նյունորսկ (նորվ.՝ nynorsk՝ «նոր նորվեգերեն»)։

Նորվեգիայի լեզվի հարցը բավականին հակասական է։ Թեպետ դա ուղղակիորեն կապված չէ քաղաքական իրադրության հետ, սակայն գրական նորվեգերենը հաճախ բնութագրվում է որպես «պահպանողական-արմատականների» տարրապատկեր։ Բուկմոլի և նյունորսկի այժմյան ձևերը համարվում են գրավոր նորվեգերենի համապատասխանաբար պահպանողական և արմատական միջին ձևերը։ ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Olav T. Beito, *Nynorsk grammatikk. Lyd- og ordlære,* Det Norske Samlaget, Oslo 1986, ISBN 82-521-2801-7
* Jan Terje Faarlund, Svein Lie, Kjell Ivar Vannebo, *Norsk referansegrammatikk,* Universitetsforlaget, Oslo 1997, 2002 (3rd edition), ISBN 82-00-22569-0 (Bokmål and Nynorsk)
* Rolf Theil Endresen, Hanne Gram Simonsen, Andreas Sveen, *Innføring i lingvistikk* (2002), ISBN 82-00-45273-5
* Arne Torp, Lars S. Vikør (1993), *Hovuddrag i norsk språkhistorie (3.utgåve)*, Gyldendal Norsk Forlag AS 2003

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նորվեգերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 385)։*  |
# Շվեդերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Շվեդերեն** svenska |
| --- |
| Շվեդական թերթի շապիկը |
| Տեսակ | լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | արևելյան սկանդինավական լեզուներ |
| Երկրներ |  Շվեդիա  Ֆինլանդիա |
| Շրջաններ | Հյուսիսային Եվրոպա |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Շվեդիա  Ֆինլանդիա  Ալանդյան կղզիներ  Եվրամիություն |
| Խոսողների քանակ | 9 244 250 մարդ (2012) և 3 118 000 մարդ (2012) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Swedish Language Council?, Շվեդական ակադեմիա և Ֆինլանդիայի լեզուների հետազոտական ինստիտուտ |
| Լեզվակիրների թիվը | ~ 10 մլն. |
| Ռեյտինգ | 89 |
| Դասակարգում | լատինական այբուբեն (շվեդական այբուբեն)
Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք
Գերմանական ճյուղ
Սկանդինավյան խումբ
Մայրցամաքային ենթախումբ |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն և Swedish alphabet? |
| IETF | sv |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | շվե 805 |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2 | swe |
| ISO 639-3 | swe |
|  |
| Շվեդերեն խոսողների տարածվածությունը |
|  Swedish language Վիքիպահեստում |

**Շվեդերեն** (ինքնանունը՝ svenska *սվենսկա*)՝ Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հյուսիս-գերմանական լեզվախմբի լեզու է։ Աշխարհում շվեդերեն խոսում է մոտ 9 միլիոն մարդ։ Շվեդերենը պետական լեզու է Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում և Եվրամիությունում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման շվեդերենը 89-րդն է։

## Ընդհանուր տեղեկություններ

* **Խոսողների թիվը**՝ 10 մլն.
* **Լեզվի կոդը**՝ sv
* **Անունը**՝ շվեդերեն՝ svenska; անգլերեն՝ Swedish; eo Sveda
* **Տառատեսակը**՝ Լատինական այբուբեն

## Պետական կարգավիճակ

**Պետական լեզու է՝ Ֆինլանդիա - ֆիններենի հետ
* Շվեդիա
* Եվրամիություն

## Բառապաշար

**Արտահայտություններ Բարի լույս/ողջույն/բարև - God dag; Hejsan
* Բարի գալուստ - Välkommen
* Շնորհակալություն - Tack; Tackar så mycket
* Այո / ոչ - Ja / Nej
* Խնդրեմ - Tack; Varsågod
* Ցտեսություն - Adjö; Hej då

**Թիվ և հաշիվ 1 - en, 2 - två, 3 - tre, 4 - fyra, 5 - fem, 6 - sex, 7 - sju, 8 - åtta, 9 - nio, 10 - tio

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* GeoNames
* Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շվեդերեն» հոդվածին։ |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«շվեդերեն»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 555)։*  |
# Հոլանդերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Հոլանդերեն / Նիդերլանդերեն** Nederlands |
| --- |
| Հայաստանը լեռնային երկիր է Հարավային Կովկասում, Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասում։ |
| Տեսակ | modern natural language? |
| Ենթադաս | ստորինֆրանկյան լեզուներ |
| Երկրներ |  Նիդերլանդներ  Բելգիա  Սուրինամ  Նիդերլանդական Անտիլներ  Արուբա |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Նիդերլանդներ
 Բելգիա
* Ֆլանդրիա
* Բրյուսել

Սուրինամ
**Կախյալ տարածքներ**
 Նիդերլանդներ
* Արուբա
* Բոնեյրե
* Կյուրասաո
* Սաբա
* Սինտ Մարտեն
* Սինտ Էվստատիուս
 |
| Խոսողների քանակ | 23 100 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Նիդերլանդական լեզվական միություն |
| Լեզվակիրների թիվը | 22 մլն․ (2005) |
| Ռեյտինգ | 37—48 |
| Գրերի համակարգ | լատինական այբուբեն |
| IETF | nl |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | 495 |
| ISO 639-1 | nl |
| ISO 639-2 | dut (B); nld (T) |
| ISO 639-3 | nld |
|  |
| Նիդերլանդներենի տարածվածությունը աշխարհում |
|  |
| Նիդերլանդներենի տարածվածությունը Եվրոպայում |
|  Dutch language Վիքիպահեստում |

**Հոլանդերեն** կամ **նիդերլանդերեն** (ինքնանուն՝ *Nederlands*), հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևմտա-գերմանական լեզվախմբի լեզու։ Հոլանդերեն խոսում են աշխարհում 24 միլիոն մարդ։ Հոլանդերենը պետական լեզու է Նիդերլանդներում, Բելգիայում (Ֆլանդրիայում), Արուբայում, Կյուրասաոյում և Սուրինամում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ հոլանդերենը 48-րդն է։

## Բնութագիր

Հոլանդերենն ազգակից է անգլերենին և գերմաներենին և լեզվաբանական հատկանիշներով գտնվում է երկուսի միջև։ Սակայն, բացի նրանից, որ հոլանդերենը չի ենթարկվել վերին գերմաներենի հնչյունափոխությանը, այն գերմաներենից տարբերվում է նաև հոլովների սակավությամբ (ինչպես անգլերենը), գերմաներեն ումլաութի գրեթե բացակայությամբ և զգալիորեն ավելի կանոնավոր ձևաբանությամբ։

Ժամանակակից հոլանդերենն սկզբում ուներ երեք գոյականական սեռ, որոնցից երկուսը՝ արականը և իգականը, մեծ մասամբ համընկնում են (ստանում են նույն՝ *de* որոշիչ հոդը)։ Որպես հետևանք՝ գոյականական սեռը շատ ավելի քիչ քերական դեր է խաղում հոլանդերենում, քան գերմաներենում։

Գլխավոր նախադասություններում նախադասության անդամները սովորաբար ունեն SVO (ենթակա֊ստորոգյալ֊ուղիղ խնդիր) շարադասություն, որը հարցական և երկրորդական նախադասություններում կարող է դառնալ շրջուն (SOV)։

Հոլանդերենի բառապաշարը մեծ մասամբ ժառանգված է գերմանական լեզվաընտանիքից․ գերմանական ծագման բառերի քանակը ավելի զգալի է, քան ռոմանական ազդեցության ենթարկված անգլերենում։

## Տես նաև

* Woordenboek der Nederlandsche Taal‎

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հոլանդերեն» հոդվածին։ |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«հոլանդերեն»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 510)։*  |
# Միջօրեական

Միջօրեականները պատկերված են դեղինով, հասարակածը՝ կապույտով։ Զուգահեռականնները պատկերված են կետագծերով։
**Միջօրեականը** Երկրի մակերևույթի միևնույն երկայնության կետերը միացնող կորն է։ Միջօրեականներն ձգվում են մի բևեռից մինչև մյուսը՝ զուգահեռականների հետ հատվելով ուղիղ անկյան տակ։

Երկրի միջօրեական մագնիսականը երկրամագնիսական դաշտի ուժագծի պրոյեկցիան Երկրի մակերևույթի վրա։ Մագնիսական բոլոր **միջօրեական**ները, որոնք բարդ կորեր են, հատվում են Երկրի հյուսիսային և հարավային մագնիսական բևեռներում։ Մագնիսական միջօրեականի հարթություն է կոչվում այն ուղղաձիգ հարթությունը, որն անցնում է դիտորդով (սարքով) և պարունակում երկրամագնիսական դաշտի լարվածության վեկտորն այդ կետում։ Միջօրեականի հարթության (այդտեղ տեղադրվում է մագնիսական կողմնացույցի սլաքը) և աշխարհագրական միջօրեականի հարթության կազմած անկյունը Երկրի մակերևույթի տվյալ կետում կոչվում է մագնիսական հակում։ Երկրի մագնիսական միջօրեականի հետ մեկտեղ հաճախ դիտարկում են երկրամագնիսական միջօրեականը Երկրի մակերևույթի դիտարկվող կետով և հյուսիսային ու հարավային երկրամագնիսական բևեռները միացնող ուղիղ գծով տարված հարթության և Երկրի մակերևույթի հատման գիծը։ Ի տարբերություն մագնիսական միջօրեականի, որը նկարագրում է Երկրի իրական մագնիսական դաշտը, երկրամագնիսական միջօրեականները նկարագրում են դրա առաջին մոտավորությունը՝ համասեռ մագնիսացած երկրագնդի դաշտը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 606)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Միջօրեական» հոդվածին։ |
# Գագաթնակետ (աստղագիտություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գագաթնակետը** աստղագիտական դիտարկումներում երկնային մարմնի (օրինակ՝ Արևի, Լուսնի, մոլորակի, աստղի, համաստեղության կամ այլ մարմնի) անցումն է դիտորդի տեղական միջօրեականով։ Մարմինների գագաթնակետով անցումների իրադարձությունները հայտնի են նաև որպես *միջօրեականների անցումներ*, որոնք օգտագործվում են ժամանակի հաշվարկման և նավավարության մեջ և ճշգրտորեն չափվում են տարանցիկ աստղադիտակի միջոցով։

Յուրաքանչյուր օրվա ընթացքում յուրաքանչյուր երկնային մարմին, կարծես, շարժվում է շրջանաձև հետագծով երկնոլորտում՝ Երկրի պտույտի պատճառով, ստեղծելով երկու պահ, երբ այն հատում է միջօրեականը։ Բացառությամբ աշխարհագրական բևեռների, միջօրեականով անցնող ցանկացած երկնային մարմին ունի *վերին գագաթնակետը*, երբ այն հասնում է իր ամենաբարձր կետին (այն պահը, երբ այն ամենամոտն է զենիթին), և գրեթե տասներկու ժամ անց, այն անցնում է իր *ստորին գագաթնակետով*, երբ այն հասնում է իր ամենացածր կետին (ամենամոտ նադիրին)։ Մարմնի գագաթնակետին հասնելու ժամանակը (երբ օբյեկտը գագաթնակետ է գրանցում) հաճախ օգտագործվում է վերին գագաթնակետի ժամանակը:

Մարմնի բարձրությունը (A) աստիճաններով վերին գագաթնակետում հավասար է 90-ից հանած դիտորդի լայնությունը (L) գումարած մարմնի թեքումը (δ):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
Այս հավասարումը հիմք է հանդիսանում լայնության որոշման համար միջօրեական բարձրության մեթոդի համար:

## Դեպքեր

Կան երեք դեպքեր, որոնք կախում ունեն դիտորդի աշխարհագրական լայնությունից (L) և երկնային մարմնի թեքումից (δ):

* Մարմինը հորիզոնից վեր է նույնիսկ իր ստորին գագաթնակետում, այսինքն՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 (այսինքն՝ եթե բացարձակ արժեքով թեքումը ավելի մեծ է, քան համալայնությունը, այդ կիսագնդում):
* Մարմինը հորիզոնից ներքև է նույնիսկ իր վերին գագաթնակետում, այսինքն՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (այսինքն՝ եթե բացարձակ արժեքով թեքումը ավելի մեծ է, քան համալայնությունը, հակառակ կիսագնդում):
* Վերին գագաթնակետը հորիզոնից վերև է, իսկ ստորինը՝ ներքև, ուստի դիտարկվում է, որ մարմինը ամեն օր բարձրանում և մայր է մտնում:

## Տես նաև

* Երկնոլորտ
* Միջօրեական (աստղագիտություն)
* Նադիր (աստղագիտություն)
* Զենիթ

## Ծանոթագրություններ
# Երկնային հասարակած[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկնային հասարակածը ներկայումս մոտ 23.44°-ով թեքված է խավարածրի հարթության նկատմամբ։ Պատկերը ցույց է տալիս Երկրի առանցքի թեքման, պտտման առանցքի և ուղեծրային հարթության միջև եղած կապը։
**Երկնային հասարակած**, Երկրի հասարակածի հետ նույն հարթության վրա գտնվող երևակայական երկնոլորտի մեծ շրջան։ Ավելի լայն առումով, այն նաև հասարակածային կոորդինատային համակարգում հանդիսանում է հղման հարթություն։ Երկրի առանցքի թեքման պատճառով երկնային հասարակածը ներկայումս թեքված է մոտ 23.44°-ով խավարածրի (Երկրի ուղեծրի հարթության) նկատմամբ, բայց վերջին 5 միլիոն տարվա ընթացքում այն տատանվել է մոտ 22.0°-ից մինչև 24.5°՝ Միլանկովիչի ցիկլերի և այլ մոլորակներից եկող պերտուրբացիաների պատճառով։

Երկրի հասարակածի վրա կանգնած դիտորդը երկնային հասարակածը պատկերացնում է որպես կիսաշրջան, որն անցնում է զենիթով՝ ուղիղ գլխավերևում գտնվող կետով։ Երբ դիտորդը շարժվում է դեպի հյուսիս (կամ հարավ), երկնային հասարակածը թեքվում է դեպի հակառակ հորիզոնը։ Երկնային հասարակածը սահմանվում է որպես անսահման հեռավորության վրա (քանի որ այն գտնվում է երկնային գնդի վրա). այսպիսով, կիսաշրջանի ծայրերը միշտ հատում են հորիզոնը՝ ուղիղ արևելք և ուղիղ արևմուտք, անկախ դիտորդի դիրքից Երկրի վրա։ Բևեռներում երկնային հասարակածը համընկնում է աստղագիտական ​​հորիզոնի հետ։ Բոլոր լայնություններում երկնային հասարակածը միատարր աղեղ կամ շրջան է, քանի որ դիտորդը գտնվում է երկնային հասարակածի հարթությունից միայն վերջավոր հեռավորության վրա, բայց անսահման հեռու է հենց երկնային հասարակածից։

Երկնային հասարակածին մոտ գտնվող աստղագիտական մարմինները հորիզոնի վերևում երևում են Երկրի վրա գտնվող գրեթե բոլոր վայրերից, բայց դրանք ամենաբարձր գագաթնակետին են հասնում հասարակածի մոտ։ Երկնային հասարակածը ներկայումս անցնում է հետևյալ համաստեղություններով`

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Ձկներ
* Կետ
* Ցուլ
* Էրիդանոս
* Հայկ (Օրիոն, Օրիոնի գոտու մոտ)
 | * Միաեղջյուր
* Փոքր շուն
* Հիդրա
* Սեքստան
* Առյուծ
 | * Կույս (պարունակում է Կշեռքի առաջին կետը)
* Օձ (գլխի մասը)
* Օձակիր
* Օձ (պոչի մասը)
* Արծիվ
* Ջրհոս
 |

Հազարավոր տարիների ընթացքում Երկրի հասարակածի և, հետևաբար, այն համաստեղությունները, որոնց միջով անցնում է երկնային հասարակածը, կփոխվի առանցքային պրեցեսիայի պատճառով։

Երկրից բացի այլ երկնային մարմիններն էլ ունեն նմանատիպ սահմանված երկնային հասարակածներ:

## Տես նաև

* Երկնային բևեռ
* Թեքում
* Պտտական շարժում

## Ծանոթագրություններ