# Արեգակնային ժամացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Արեգակնային ժամացույց Զվարթնոց, 7-րդ դար**

Մակագրություն՝ «ԱՂՕԹԵՍՑԵՆ ԱՌ Տ[Է]Ր ԱՄԵՆԱՅՆ ՍՈՒՐԲ Ի ԺԱՄ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ»։
Թվագրություն՝ Ա - 1, Բ - 2, Գ - 3, Դ - 4, Ե - 5, Զ - 6, Է - 7, Ը - 8, Թ - 9, Ժ - 10, ԺԱ - 11, ԺԲ - 12։
**Արեգակնային ժամացույց**, սարք, որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային արեգակնային ժամանակը։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ։

Ըստ թվատախտակի դիրքի, արեգակնային ժամացույցները լինում են՝ հասարակածային, հորիզոնական և ուղղաձիգ (ստվերաչափ)։

Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը (այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է 90°- WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 անկյուն, որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 -ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է)։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե' վերին և թե' ստորին երեսներին։ Գարնանն ու ամռանը, երբ Արեգակը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, օգտվում են վերին, իսկ աշնանն ու ձմռանը՝ ստորին երեսից։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների (15°) վրա, և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի։ Ժամագծերը կեսօրի (ժամը 12-ի) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 բանաձևի ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 -ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է, WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 -ն՝ Արեգակի ժամային անկյունը)։

Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 բանաձևի։ Հին ու միջնադարյան Հայաստանում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ։

Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են Զվարթնոցում, Դսեղում, Ծաղկաձորում, Դիլիջանում, Նոյեմբերյանում, Լեռնային Ղարաբաղում և այլուր գտնվող վանքերի ու տաճարների պատերին։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է *եկեղեցի*-ն *ժամ* կոչելու ավանդությամբ։

Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու։

Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից, Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը։

## Պատկերասրահ

Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին

* Հաղարծին վանք
* Էջմիածին
* Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կարբի)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճար (Երևան)
* Թանահատի վանք
* Հաղպատավանք
* Աղջոց վանք
* Խոր Վիրապ
* Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Գյումրի)
* Գեղարդի Կաթողիկե եկեղեցի

Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա

* Կրակով, Լեհաստան
* Մակարավանք
* Վատիկան

Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում

* Վերածնված Հայաստան հուշակոթող Երևանի կասկադ համալիրում
* Երևանի կասկադ համալիր
* Ճարտարապետ Հովհաննես Մարգարյանի հուշաքարը, Երևան
* Արեգակնային ժամացույցներ Մատենադարանի մուտքի դռների վրա
* Ակադեմիկոս Պարիս Հերունու գիտցող-ստվերաչափը՝ արեգակնային ժամացույցն ու օրացույցը Օրգովի ռադիո-օպտիկական աստղադիտարանում
* Արևի ժամացույց ԵՊՀ պատին։

## Տես նաև

* Ստվերաչափ
* Գնոմոն

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Թումանյան Բ․ Ե․, Հայ աստղագիտության պատմություն, hատոր 1, Ե․, 1964։
* Բ. Ե. Թումանյան, Հայկական արեգակնային ժամացույցները։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 3, 1964, էջ 109-131
* Բ. Ե. Թումանյան, Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 1, 1960, էջ 74-82
* Էյնաթյան Ջուլիետա, Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ, Երևան, 2015, 412 էջ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 20)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արեգակնային ժամացույց» հոդվածին։ |