# Տիեզերք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսանելի տիեզերքից մի հատված (լուսանկարված Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի կողմից):
**Տիեզերք**, տարածության և ժամանակի ամբողջությունն է և դրանց պարունակությունը։ Այն ներառում է ողջ գոյությունը, ցանկացած հիմնարար փոխազդեցություն, ֆիզիկական գործընթաց և ֆիզիկական հաստատուն, և հետևաբար նյութի և էներգիայի բոլոր ձևերը, ինչպես նաև դրանց կողմից ձևավորվող կառուցվածքները՝ ենթաատոմային մասնիկներից մինչև ամբողջական գալակտիկական թելիկներ, ընդհանուր առմամբ՝ գոյություն ունեցող ողջ էներգիան և մատերիան։

Գիտության մեջ տարբերակվում են «տեսանելի տիեզերք» և «տեսական տիեզերք» հասկացությունները։ Քանի որ լույսի արագությունը սահմանափակ է, մեզ հասանելի են տիեզերքի միայն մեկ հատվածից եկող լուսային ճառագայթները։ Ըստ որում՝ տիեզերքի որքան ավելի հեռավոր հատվածներ ենք դիտարկում, այնքան ավելի հեռավոր անցյալից է պատկերը (լուսային ճառագայթը ավելի երկար ժամանակում է հասել մեզ մոտ)։ Ներկա տվյալներով՝ տեսանելի տիեզերքի տրամագիծը կազմում է մոտավորապես 93 միլիարդ լուսային տարի։

Ըստ Մեծ պայթյունի տեսության՝ տիեզերքն առաջացել է 13,787 միլիարդ (± 0,020 միլիարդ) տարի առաջ։

Տիեզերքը մեզ շրջապատող անսահման և հավերժական նյութական աշխարհն է, Երկրից մինչև տիեզերական տարածության ամենահեռուներում ֆիզիկապես գոյություն ունեցող ամեն ինչը։

Տիեզերքն ընդգրկում է անթիվ բազմությամբ գալակտիկաներ։ Մեզ տեսանելի ամենահեռավոր գալակտիկաներն այնքան հեռու են մեզանից, որ դրանցից եկող լույսը մեզ է հասնում միլիարդավոր տարիների ընթացքում։

Մեզանից շատ առաջ մարդիկ կարծում էին, թե Երկիրը Տիեզերքի կենտրոնն է։ Այժմ մենք գիտենք, որ չնայած Երկիրը բացառիկ կարևորություն ունի մեզ համար, բայց այն Արեգակի շուրջը պտտվող ընդամենը մի փոքրիկ մոլորակ է, իսկ Արեգակը՝ ընդամենը մեր Գալակտիկայի միլիոնավոր սովորական աստղերից մեկը։

Աստղերն ինքնալուսարձակող, ջրածնի ու հելիումի գազային վիթխարի գնդեր են, որոնց կենտրոնում ջերմաստիճանը հասնում է միլիոնավոր, իսկ մակերևույթին՝ հազարավոր աստիճանների։ Բացի Երկրից, Արեգակի շուրջը պտտվում են ևս 7 մեծ մոլորակներ (Մերկուրին, Վեներան, Մարսը, Յուպիտերը, Սատուրնը, Ուրանը ու Նեպտունը) և հազարավոր փոքր մարմիններ՝ աստղակերպներ, գիսավորներ ու գաճաճ մոլորակներ։ Բայց դրանք, նույնիսկ միասին վերցրած, զանգվածով շուրջ 100 անգամ փոքր են Արեգակից։

Որպեսզի գաղափար կազմենք Տիեզերքի չափերի մասին, դրանք համեմատենք Երկրից դիտվող երկնային մարմինների հեռավորությունների հետ։ Լույսի ճառագայթը, որը տարածվում է 300.000 կմ/վ արագությամբ, 1 վայրկյանում կարող է մոտ 8 անգամ պտտվել երկրագնդի շուրջը։ Որպեսզի լույսն Արեգակից Երկիր հասնի, հարկավոր է 8 րոպեից մի փոքր ավելին ժամանակ։ Մինչդեռ մեզ ամենամոտ Պրոքսիմա աստղից, որը գտնվում է Կենտավրոս համաստեղությունում, լույսը Երկիր է հասնում միայն 4 տարի 4 ամսում։ Գիտնականներին հայտնի են բազմաթիվ աստղեր, որոնցից լույսի ճառագայթները մեզ հասնում են հարյուրավոր, հազարավոր, միլիոնավոր, նույնիսկ միլիարդավոր տարիների ընթացքում։

Քանի որ աստղերից եկող լույսը մեզ է հասնում այդքան երկար ժամանակամիջոցում, մենք այժմ աստղերը տեսնում ենք այնպիսին, ինչպիսին դրանք իրականում եղել են հարյուրավոր, հազարավոր, միլիոնավոր տարիներ առաջ։ Այսինքն՝ երբ նայում ենք Տիեզերքի խորքերը, մենք, ըստ էության, նայում ենք վաղուց անցած-գնացած ժամանակներին։

## Տես նաև

* Տիեզերք (փիլիսոփայություն)
* Անվերջություն
* Մեծ պայթյուն

## Գրականություն

* Bartel, Leendert van der Waerden (1987). «The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy». *Annals of the New York Academy of Sciences*. **500** (1): 525–45. Bibcode:1987NYASA.500..525V. doi:10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x.
* Landau L, Lifshitz E (1975). *The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics)*. Vol. 2 (revised 4th English ed.). New York: Pergamon Press. էջեր 358–97. ISBN 978-0-08-018176-9.
* Liddell, H. G.; Scott, R. (1968). *A Greek-English Lexicon*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-864214-5. `{{cite book}}`: Invalid `|name-list-style=yes` (օգնություն)
* Misner, C.W., Thorne, Kip, Wheeler, J.A. (1973). *Gravitation*. San Francisco: W. H. Freeman. էջեր 703–816. ISBN 978-0-7167-0344-0.
* Raine, D. J.; Thomas, E. G. (2001). *An Introduction to the Science of Cosmology*. Institute of Physics Publishing.
* Rindler, W. (1977). *Essential Relativity: Special, General, and Cosmological*. New York: Springer Verlag. էջեր 193–244. ISBN 978-0-387-10090-6.
* Martin Rees, ed. (2012). *Smithsonian Universe* (2nd ed.). London: Dorling Kindersley. ISBN 978-0-7566-9841-6.

## Արտաքին հղումներ

* Lectures on Cosmology by David Tong
* NASA/IPAC Extragalactic Database (NED)
* NED-Distances

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տիեզերք» հոդվածին։ |