# Բորսա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Բորսա** (գերմ.՝ *börse*), զանգվածային փոխարինելի ապրանքների կանոնավոր գործող մեծածախ շուկա, ուր վաճառքը կատարվում է ստանդարտով կամ նմուշով (ապրանքային բորսա) կամ արժեթղթերով (ֆոնդային բորսա), արտասահմանյան տարադրամով (արժութային բորսա)։ Շուկայի առավել զարգացած ձևն է։ Բորսան սովորաբար ունենում է անդամների հաստատագրված կազմ, առևտրի խիստ կանոններ։ Այն միջնորդ օղակ է, որն ապահովում է տարբեր ապրանքների ու ծառայությունների՝ ըստ պահանջարկի իրացումը։

Բորսան առաջին անգամ կազմակերպվել է Անդրվերպենում 1511թ. որպես առևտրի հրապարակ, որտեղ առևտրականները հավաքվում էին փոխանակման գործարքներ կատարելու համար։ Այնուհետև, դրանք հիմնադրվել են Լոնդոնում 1566 թ., Ռուսաստանում 1703 թ., Նյու Յորքում 1792 թ. և այլն;

1920-ականներին շուկայական էկոնոմիկայի լայն զարգացումն անհրաժեշտ դարձրեց բորսաների տարբեր տեսակների ստեղծում՝ առևտուրն ավելի օպերատիվ դարձնելու համար։ Բորսաների առավելությունները սովորական շուկաների նկատմամբ այն է, որ բորսայական առևտուրը հնարավորություն է տալիս արագ գտնել վաճառողներին, գնորդներին և ապահովել անհրաժեշտ գների սահմանումը՝ ապրանքները շտապ իրացնելու համար։

## Տնտեսական պատճառներ

Վաճառողները և գնողները ձգտում են գործարքից ստանալ առավելագույն օգուտ և այդ պատճառով ուզում են համոզված լինել նրանում, որ գործարքի գինը արտացոլում է պահանջարկի և առաջարկի ներկա հարաբերությունը։ Նման ապրանքների շուկան միացնում և ամփոփում է տեղեկատվության մեծ ծավալ, ընդ որում շատ կարճ ժամանակամիջոցում։ Այդ ֆունկցիան կատարելու համար շուկան պետք է ունենա կենտրոնացման բարձր աստիճան, որին հասնում է բորսան, որտեղ ընդհարման մեջ են մտնում ապրանքի պահանջարկը և առաջարկը։
Բորսայի տարբերիչ նշաններն են՝

* հաստատուն և որոշակի օրենքներով կազմակերպված գործելու բնութագիրը
* վաճառքը կատարվում է առանց ապրանքը ներկայացնելու
* գործարքը կատարվում է զանգվածային, փոխանակվող ապրանքներով

## Ֆունկցիաներ

Բորսան պետական կամ ակցիոներական կազմակերպություն է, որը կատարում է հետևյալ հիմնական ֆունկցիաները՝

* հադիպեցնում է ապրանքի գնորդին և վաճառողին, այսինքն դա այն տեղն է, որտեղ անմիջապես կատարվում է ապրանքի առք ու վաճառք
* գրանցվում է ապրանքի կուրսը-այսինքն ամփոփում և ի մի է բերում ինվեստորների վերաբերմունքը բորսայում ներկայացված ապրանքների վերաբերյալ։
* գնանշումներ
* կարգավորումը (արբիտրաժային) և ծագած վեճերի,
* սահմանում է բորսայական առևտրի կազմակերպման կանոնները,
* որոշակի երաշխիքներ է տրամադրում ապրանքների, ծառայությունների ու արժեթղթերի վերաբերյալ գործարքների ժամանակ և դրա դիմաց ակնկալում է եկամուտ ստանալ։

## Սուբյեկտներ

Բորսաներում մշտապես գործող սուբյեկտներն են՝

**Մակլերը՝** բորսայում մշտական աշխատող է, որը գործարքներն իրականացնում է գործակալների հանձնարարությամբ և նրանց հաշվին։ Մակլերն ունի իրավական անձի կարգավիճակ և մասնագիտացված է բորսայական կոնկրետ գործարքների կատարման մեջ։

**Բրոքերը՝** շահագրգռված կողմերի միջև գործարքների կատարմանն աջակցող միջնորդ է, որը սովորաբար պայմանագրեր է կնքում գործակալների համաձայնությամբ և նրանց հաշվին իր ծառայությունների համար վարձատրվում է; Սրանք հաճախ լրացուցիչ ծառայություններ են կատարում՝ ուսումնասիրում են շուկայի կոնյուկտուրան և անհրաժեշտ նյութեր են հաղորդում իրենց գործակալներին։

**Դիլերը՝** որոշակի ֆիզիկական անձ է կամ ֆիրմա, որը զբաղվում է ապրանքների վերավաճառման հարցերով, հաճախ իր անունից և իր հաշվին։ Դիլերի եկամուտը կազմավորվում է նրա կողմից գնվող և վաճառվող ապրանքների գների տարբերության հաշվին։

## Տեսակներ

Բորսան լինում է.

* ապրանքային բորսա
* ֆոնդային բորսա
* արժութային բորսա
* ֆյուչերսային բորսա
* ընտրովի բորսա

## Բորսայական գործարքներ

Բորսայական գործարքները բաժանվում են մի քանի խմբերի՝

1. գործարքներ ռեալ ապրանքների հետ, ընդ որում բորսայական պրակտիկայում առկա ապրանքները կազմում են դրանց շրջանառության 1-2%-ը միայն։
2. Գործարքներ ոչ առկա ապրանքների հետ։ Այստեղ վաճառվում են ոչ թե ապրանքը,այլ այն ստանալու իրավունքը, դրանց մատակարարման մասին պայմանագիրը։
3. Գործարքներ պարգևատրում ստանալու համար։ Այս գործարքը վճարողին ընտրելու իրավունքի հնարավորություն է տալիս կամ կատարել պարտավորությունը, կամ պայմանագրով նշված ժամկետում նրանից հրաժարվել։
4. Գործարքների ապահովագրում, որի հիմնական նպատակն է գների տատանումից շահույթ ստանալ։
5. Գործարքներ գների հետագա սահմանումների վերաբերյալ։ Նման գործարքներում մի կողմը մյուսին իրավունք է վերապահում ցանկացած ժամանակ սահմանել գինը։

## Խաղ

Ստեղծվել է մի քանի բորսաների մոդելավորման խաղեր.

* Բաժնետերերի (խաղ)
* Բրոքեր(խաղ)
* Բրոքեր +1 (խաղ)

## Աղբյուրներ

* Մ Չոբանյան «Բիզնեսի համառոտ բառարան», 1992 թ

## Արտաքին հղումներ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 534)։*  |