Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Բուսաբանական այգի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեռլինի բուսաբանական այգին
**Բուսաբանական այգի**, գիտահետազոտական, կրթական և մշակութային հաստատություն, որտեղ ստեղծվում և ուսումնասիրվում են համաշխարհային ֆլորայի բազմազանությունը ներկայացնող կենդանի բուսական հավաքածուներ։ Աշխարհում առաջին բուսաբանական այգին ստեղծվել է Իտալիայում՝ 14-րդ դարի սկզբներին։

## Հայաստանում

Հայաստանում բույսերի ներմուծման և կլիմայավարժեցման աշխատանքները ղեկավարում և համակարգում են ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստիտուտին կից Երևանի բուսաբանական այգին իր Վանաձորի և Սևանի բաժանմունքներով։ Երևանի բուսաբանական այգին հիմնադրվել է 1935 թվականին (80 հա, 1100 բուսատեսակ), Վանաձորի և Սևանի բաժանմունքները՝ համապատասխանաբար՝ 1935 թվականին (12 հա, 600 բուսատեսակ) և 1944 թվականին (2 հա, 450 բուսատեսակ)։

Բուսաբանական այգում հավաքված բուսական հարուստ ֆոնդերը լայնորեն օգտագործվում են ուսանողների և դպրոցականների ուսուցման և բնակչության բուսաբանական գիտելիքների հարստացման նպատակով։

Փակ և բաց գրունտի բուսականության հավաքագրումը այգու գոյության ամբողջ ընթացքում կազմել է ավելի քան 7 հազար տեսակ։

Բուսաբանական այգու ծառաթփային բուսականության ցուցադրումը կառուցված է աշխարհագրական սկզբունքով։ 1967 թվականին ստեղծված աշխարհագրական դենդրարիումում (4 հողամաս) տեղաբաշխված են Կովկասի և Ղրիմի, Հյուսիսային Ամերիկայի, Եվրոպայի և Սիբիրի, Արևելյան Ասիայի (Չինաստան, Ճապոնիա, Կորեա, Հեռավոր Արևելք) դենդրոֆլորաները։
Երևանի բուսաբանական այգում մինչև 1992 թվականը գործում էր ջերմատուն, որտեղ ներկայացված էին 1260 տեսակի արևադարձային և մերձարևադարձային բույսեր։ Այժմ տեսականու թիվը նվազել է մինչև 300՝ 1992 թվականից ջերմատնային տնտեսության չգործելու պատճառով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 613)։*  |
# Կենդանաբանական այգի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

առյուծ Երևանի կենդանաբանական այգում
Կենդանաբանական այգում կամ գազանանոցում պահվում և ցուցադրվում են վայրի կենդանիներ։ Կենդանաբանական այգիների նպատակն է անազատ պայմաններում հազվագյուտ և անհետացող կենդանիների բազմացումը, կլիմայավարժեցման եղանակների ուսումնասիրումը, հիվանդությունների կանխարգելումը, ինչպես նաև բնապահպանական գիտելիքների տարածումը։

Կենդանիները պահվում են վանդակներում կամ ցանկապատված տարածքներում։ Սակայն ոչ բոլոր կենդանիներն են դյուրությամբ հարմարվում գազանանոցային պայմաններին (օրինակ՝ առյուծը, վագրը և այլն)։ Անհրաժեշտ է մեծ ջանքեր գործադրել, որպեսզի տարբեր կենդանիներ հարմարվեն անազատ կյանքին։

Առաջին կենդանաբանական այգին հիմնվել է Եգիպտոսում դեռևս մեր թվականությունից 1500 տարի առաջ։ Եվրոպայում կենդանաբանական այգիներ են հիմնվել 18-րդ դարի կեսերից սկսած՝ Վիեննայում (1752), Մադրիդում (1774), Փարիզում (1793), Լոնդոնում (1828), Ամստերդամում (1838), Բեռլինում (1844), Բուդապեշտում (1866) և այլուր։ Աշխարհի ամենահին կենդանաբանական այգին համարվում է Շյոնսբրունի կենդանաբանական այգին (1752)` Վիեննայի Շյոնբրունի պալատի տարածքում։ Աշխարհի լավագույն կենդանաբանական այգիներում (օրինակ՝ Բեռլինի, Նյու Յորքի, Լոնդոնի, Ամստերդամի, Պրահայի) ստեղծվել է բնական պայմաններին նմանվող միջավայր՝ կենդանիների անազատությունը հնարավորինս մեղմելու համար։

## Պատմություն

### Թագավորական գազանանոցներ

Կենդանաբանական այգին սկիզբ է առել գազանանոցից (անգլ` *menagerie*): Ամենահին կենդանական հավաքածուն հայտնաբերվել է Եգիպտոսի Գիերակոնպոլիս քաղաքում` պեղումների ժամանակ 2009 թվականին։ Գազանանոցում պահվել են էկզոտիկ կենդանիներ, ինչպիսիք են հիպոպատամը, կոնգոնին (անգլ` hartebeest), փղեր, բաբաունը։

Մ.թ.ա. 2–րդ դարում Չինաստանի կայսրուհի Տանկին (անգլ` Tanki) ունեցել է «Եղնիկի տուն» կոչվող կառույց։ Կենդանիների հավաքածուներ են ունեցել նաև Սողոմոն Իմաստունը, Ասորեստանի թագավոր Աշուրբանիպալը, Բաբելոնյան թագավորության արքա Նաբուգոդոնոսորը։

Մ.թ.ա 4-րդ դարից սկսած գազանանոցներ կային շատ Հունական քաղաքներում։ Հայտնի է, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր ռազմական արշավանքներում գտած կենդանիներին հետ է ուղարկել Հունաստան։ Հռոմեական կայսրերը պահում էին կենդանիների անձնական հավաքածուներ` ուսումնասիրությունների կամ արենայում օգտագործելու համար։

## Երևանի կենդանաբանական այգի

Երևանի կենդանաբանական այգին հիմնադրվել է 1940 թվականին. այնտեղ պահվում են շուրջ 183 տեսակի կենդանիներ, անհետացումից փրկվել ու բազմացվում են հայկական բնաշխարհին բնորոշ կենդանիներ ու թռչուններ՝ շերտավոր բորենի, բեզոարյան այծ, վայրի խոզեր, լեռնային կաքավներ, հայկական լեռնատափաստանային վահանագլուխ իժը և այլ սողուններ, ձկներ։ Այգում պահպանվող տեսակներից 34-ը գրանցված են Բնության պահպանության միջազգային, իսկ 50-ը՝ ՀՀ Կարմիր գրքերում։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 362)։*  |
# Մերկասերմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Մերկասերմեր |
| --- |
| Լեյլանդի ցեղի նոճի  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Վերնաթագավորություն | Կորիզավոր |
| Թագավորություն | Բույսեր |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Pinóphyta* կամ *Coníferae*
*Pinophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal*, *1996* |
|  Հոմանիշներ |
| *Coniferae Bartl.*, 1830
 |
|  Եզակի դաս |
| *Burnett*, 1835
 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**18024** NCBI**3312** EOL**4062**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Մերկասերմեր** (լատիներեն՝ *Pinóphyta* կամ *Coníferae*), բույսերի թագավորության 13—14 բաժիններից մեկը։ Սերմերը զարգանում են կոներում։ Ժամանակակից բոլոր տեսակները փայտատու բույսեր են, որի գերակշռող մասը ծառերն են, թեև կան նաև թփեր։ Տիպիկ ներկայացուցիչներն են՝ մայրի, նոճի, փշատերևազգիներ, գիհի, խեժափիճի, եղևնի, սոճի, սեքվոյա, կենի և *Agathis australis*։ Մերկասերմերը վայրի ձևով աճում են աշխարհի գրեթե բոլոր տեղերում։ Հաճախ այս բույսերն աճում են այլ բուսատեսակների կողքին, օրինակ՝ այնպիսի բիոմներում, ինչպիսին է տայգան։ Մերկասերմերի փայտը ներառվում է «փափուկ» տեսակի մեջ։ Տրիասի և յուրայի դարաշրջանում որոշ մերկասերմ բույսեր աստիճանաբար ձեռք են բերել ծաղկավոր բույսերին բնորոշ բոլոր կարևոր հատկանիշները՝ սերմնարան, սպի, կրկնակի բեղմնավորում և այլն, իսկ ավելի ուշ վերափոխվել են (ասեղնատերևների հետ միասին) բուսական աշխարհի գերիշխող խմբի։

## Բազմազանությունը

Անտառում, մեզ հայտնի լայնատերև ծառերից բացի, հանդիպում են նաև ասեղնատերև, իսկ երբեմն էլ թեփուկավոր տերևներ ունեցող բույսեր: Մերկասերմերը բազմազան են։ Սոճին, եղևնին, սեքվոյան, խեժափիճին մերկասերմեր են։ Երկրի վրա կա մոտ 600 տեսակ, որոնցից 200-ը բաժին է ընկնում սոճիներին։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մերկասերմեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մերկասերմեր» հոդվածին։ |
# Շրթնածաղիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Խուլեղինջազգիներ** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթաթագավորություն** | *Viridiplantae* |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophytes) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophytes) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Խուլեղինջածաղկավորներ (Lamiales) |
| **Ընտանիք** | **Խուլեղինջազգիներ** (Lamiaceae) Martinov, 1820 |

**Շրթնածաղիկներ**, խուլեղինջազգիներ (լատիներեն՝ Labiatae, Lamiaceae), երկշաքիլ բույսերի ընտանիք։ Ընդգրկում է խոտաբույսեր, կիսաթփեր, թփեր, հազվադեպ՝ լիաններ և ոչ մեծ ծառեր։ Տերևները պարզ են, առանց տերևակիցների, հակադիր կամ օղակաձև դասավորված։ Ծաղիկները երկսեռ են, անկանոն, գլխավորապես ծաղկաբույլերով։ Բաժակը ձուլաթերթ Է, հնգաթև, հնգատամ կամ երկշուրթ խողովակավոր։ Պսակը երկշուրթ Է, ձուլաթերթ։ Առէջքները չորսն են (2 զույգ), հազվադեպ՝ երկուսը։ Վարսանդը կազմված է երկու պտղատերևիկից։ Սերմնարանը վերնադիր է, քառաբուն, յուրաքանչյուր բնում զարգանում է մեկ սերմնաբողբոջ։ Պտուղը հավաքական է, կազմված չորս միասերմ մանր ընկուզիկներից։ Մեծ մասի ցողունը քառանիստ է՝ գեղձային մազիկներով ծածկված։ Փոշոտվում են գլխավորապես միջատների միջոցով։ Շրթնածաղիկի ընտանիքն ընդգրկում է շուրջ 250 ցեղ և շուրջ 3500 տեսակ տարածված ամենուրեք, առավելապես միջերկրածովյան երկրներում, Առաջավոր և Կենտրոնական Ասիայում։

## Հայաստանում

Շրթնածաղիկով շատ հարուստ է Հայկական լեռնաշխարհը։ Հայաստանում ամենատարածված ցեղերն են՝ անանուխը (լատիներեն՝ Mentha), կատվադաղձը (լատիներեն՝ Nepeto), եղեսպակը (լատիներեն՝ Salvia), ուրցը (լատիներեն՝ Thy mus), ուրցադաղձը (լատիներեն՝ Ziziphora), խուլեղինջը (լատիներեն՝ Lamium), թթվիճը (լատիներեն՝ Betonica), վիշապագլուխը (լատիներեն՝ Dracocephalum), սաղավարտուկը (լատիներեն՝ Scutellaria), լերդախոտը (լատիներեն՝ Teucrium), պատրինջ դեղատու (լատիներեն՝ Melissa officinalis) և այլն։ Շրթնածաղիկը օգտագործվում են օծանե լիքի (նարդոս, հազրեվարդ), տեխնիկական յուղերի (պերիլլա և այլն) արտադրության, բժշկության (անանուխ, առյուծագի) մեջ։ Համեմունքային շրթնածաղիկները (ռեհան, ուրց, ուրցադաղձ, անանուխ և այլն) լայն կիրառություն ունեն հայկ․ կերակրատեսակների և ազգային պանիրների պատրաստման մեջ։ Կան բազմաթիվ մեղրատու տեսակներ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շրթնածաղիկներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շրթնածաղիկներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 583)։*  |
# Վանիլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Վանիլ** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophytes) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
| **Ընտանիք** | Խոլորձազգիներ (Orchidaceae) |
| **Ենթաընտանիք** | *Vanilloideae* |
| **Տրիբա** | *Vanilleae* |
| **Ցեղ** | **Վանիլ(Vanilla)* Mill. |
| **Տարածվածություն** |
|  Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Վանիլ** (Vanilla), խոլորձազգիների ընտանիքի վերգետնյա կամ էպիֆիտ բույսերի ցեղ։

Օդային արմատներով մագլցող լիաններ են։ Հայտնի է վանիլի մոտ 110 տեսակ՝ տարածված երկու կիսագնդերի արևադարձային շրջաններում։ Որոշ տեսակների պտուղները պարունակում են բուրավետ, հոտավետ նյութեր (օրինակ, վանիլին) և օգտագործվում են օծանելիքի ու սննդի արդյունաբերության մեջ։ Լայնատերև վանիլ (V․ planifolia) և պոմպոնա վանիլ (V\* pompona) լայնորեն մշակվում են Ճամայկայում, Հայիթիում, Գվատեմալայում, Գվինեայում, Ցեյլոնում, Մալայզիայում, Մադագասկարում, Ռեյունիոնում (վերջին երկու կղզիները տալիս են վանիլի համաշխարհային հումքի 50%–ը) և այլուր։ Նախքան համեմունքի վերածելը վանիլի պտուղները ենթարկվում են երկարատև մշակման։ Խոհարարության մեջ օգտագործվում է շաքարի փոշու հետ խառնած վանիլի ալյուրը։

## Պատմություն

Արևադարձային անտառներում աճող լիանայի մի տեսակի բարակ ու երկարավուն պտուղն է։ Բույսն ունի հաստ, բաց կանաչավուն ընձյուղներ՝ ծածկված հյութալի տերևներով։ Ծաղիկները թիթեռնաձև են, կանաչադեղնավուն գեղեցիկ ծաղկաթերթերով։ Այդ բույսը աճման ընթացքում փաթաթվում է հարակից բարձր ծառերին։ Վանիլ անունն ունի իսպանական ծագում, որ նշանակում է պատիճ։ Պատիճը մսալի կանաչադեղնավուն 20-30 սմ երկարությամբ և 1 սմ լայնությամբ տուփիկ է, որի մեջ հասունանում են մեծ քանակությամբ սև գույնի մանր սերմեր։ Հավաքած թարմ պատիճները (պտուղները) հոտ չունեն, այն ձեռք են բերում միայն վերամշակումից հետո։ Վանիլի չորացած պատիճները պարունակում են բուրմունքային գլյուկոալկոլոիդ՝ վանիլին (1,16—2,75 %), որի կազմի մեջ մտնում է բենզալդեհիդ։ Վանիլն օգտագործվում է հրուշակեղենի, շոկոլադի և բարձրորոակ պաղպաղակների արտադրության մեջ։ Վանիլն ակտիվորեն օգտագործվում է նաև օծանելիքի արտադրության մեջ։

Վանիլի հայրենիքն է Մեքսիկան։ 18–րդ դարում վանիլը որպես համեմունք բերվել է Լոնդոն, Փարիզ, Անտվերպեն։ 1819 թվականին հոլանդացիները, իսկ 1822 թվականին՝ ֆրանսիացիները վանիլի բույսը տեղափոխում և աճեցնում են Ճավայում և Խաղաղ օվկիանոսի ֆրանսիական կղզիներում։ 1860 թվականին այդ բույսը բերվում է Մադագասկար․ այստեղ խոնավ և արևադարձային տաք կլիմայի պայմաններում այն գտնում է իր երկրորդ հայրենիքը։ Աշխարհում արտադրվող իսկական վանիլի 70 %–ը տալիս է Մալգաշական Հանրապետությունը (Մադագասկար կղզի), որտեղ այդ բույսի ցանքերը զբաղեցնում են 30000 հա տարածություն։ Վանիլի որակը որոշվում է նրա պարունակության մեջ եղած վանիլի քանակով։ Այժմ քիմիական ճանապարհով արտադրվում է արհեստական վանիլ, որն ունի բյուրեղափոշու տեսք և պարունակում է վանիլինի յուղ։ Այն լիովին փոխարինում է բնական վանիլինին։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 277)։*  |
# Հնդկացորենազգիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Հնդկացորենազգիներ |
| --- |
| Հնդկացորեն թռչնային  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Բույսեր |
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
| Ընտանիք | Հնդկացորենազգիներ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| **Polygonaceae** |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**20842** NCBI**3615** EOL**4364** IPNI**30000532-2**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Հդնկացորենազգիները կամ մատիտեղազգիները** (լատիներեն՝ Polygonaceae) երկշաքիլավորների դասին պատկանող բույսերի ընտանիք է։ Նկարագրված է շուրջ 1500 տեսակ և շուրջ 50 ցեղ։ Խոտաբույսեր են, ծառեր և թփեր են։

## Ձևաբանություն

Տերևները հերթադիր են, հազվադեպ հակադիր, պարզ, հիմքում կա փողակ, որը կազմված է միաձուլված տերևակիցներից։ Ծաղիկները կանոնավոր են, կիցվարսանդային, ավելի սակավ՝ ենթավարսանդային, երկսեռ կամ բաժանասեռ, ծաղկապատը պարզ է կամ կրկնակի, թերթերը՝ 3-6, առէջները՝ 6-9։ Վարսանդը կազմված է 2-4 պտղաթերթերից, սերմնարանը միաբուն է, սռնակները՝ 2-4, ազատ։ Սերմնասկզբնակը մեկն է (ռեդուկցիայի հետևանքով)։ Պտուղը եռանիստ հատիկ է (կամ ընկուզիկ)։ Սերմն ունի ալրային մեծ էնդոսպերմ։

Ծաղկի բանաձևը՝  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,
կամ  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .

## Ցեղեր

Առավել հայտնի ցեղերից են՝

* Ավելուկ (**Rumex), թրթնջուկ։ Բազմամյա և միամյա խոտաբույսեր են, ցողունները հասունանալուց հետո հաճախ ձողանման են դառնում, տերևներն ամբողջական են։ Ծաղիկները երկսեռ են, ավելի սակավ՝ միասեռ։ Պտուղը պատված է ծաղկապատի ներքին 3 մեծացած թերթերով։ Տեսակներից են՝*
	+ թրթնջուկ թթու, թթվաշ (**R. acetosa)*
	+ թրթնջուկ փոքր (**R. acetosella)*
	+ ավելուկ սովորական (**R. confertus)*
	+ ավելուկ գանգուր (**R. crispus)*
* Գեղածնկիկ  (**Calligonum)(ջուզգուն)։ Մեծ, ճյուղավորված են, տերևները՝ աննշան, թելանման։ Ծաղիկները երկսեռ են։ Պտուղն ընկուզիկ է, խոշոր և ծակոտկեն գնդաձև հավելուկով, որն առաջացնում է առագաստայնության մեծ գործակից։ Պտուղները տարածվում են քամու միջոցով։*
* Մատիտեղ (**Polygonum)։ Բազմամյա և միամյա խոտաբույսեր են և կիսաթփեր։ Ցողունները ուղիղ և սակավաճյուղ են, կամ փռված և ուժեղ ճյուղավորվող կամ թե փաթաթվող են։ Տերևներն ամբողջական են, ծաղկաբույլերը ծոցային կամ գագաթնային են։ Ծաղիկները երկսեռ են։ Ծաղկապատը մի փոքր մեծանում է։ Տեսակներից են՝ ճնճղկապաշար (առինջ) (**P. aviculare*
*), ջրապղպեղ (**P. hydropiper*
*), մանդիկ (**P. bistorta*
*), մատիտեղ դաբաղային (**P. coriarium*
*), մատիտեղ պատատուկանման (**P. convolvulus*
*), մատիտեղ թփային (**P. dumetorum*
*), մատիտեղ փռված (**P. lapathifolium*
*), մատիտեղ սախալինային (**P. sachalinense*
*)։*
* Հնդկացորեն (**Fagopyruon)։ Միամյա և բազմամյա խոտաբույսեր են, նման մատիտեղ ցեղին, բայց ծաղկապատը չի մեծանում։ Տեսակներից են հնդկացորեն մշակովի (**F. esculentum*
*) – ցողունը ցածր է կարմիր։ Ծաղկաբույլերը ծոցային են, ծաղիկները երկսեռ են, տարբերասռնակ, հոտավետ։ Առէջները 8-ն են, վարսանդն ունի 3 սռնակ։ Պտուղը թուխ է, սերմը՝ օսլային։ հնդկացորեն թաթարական (**F. tataricum*
*)։*

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հնդկացորենազգիներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հնդկացորենազգիներ» հոդվածին։ |
# Շնչառական շարժում

Ալիգատորի շնչառական գործընթացի ռենտգեն տարբերակ
Շնչառությունը գործընթացների համալիր է, որն ապահովում է օրգանիզմի կողմից թթվածնի յուրացումը, նրա օգտագործումը օրգանական նյութերի օքսիդացման համար և նյութափոխանակության արգասիք ածխաթթու գազի հեռացումը։ Բջիջներին թթվածնի մատակարարումը և նրանցից ածխաթթու գազի հեռացումն իրականացնում է արյունը։ Գազափոխանակությունն արյան և մթնոլորտային օդի միջև իրականացնում են շնչառության օրգանները։ Շնչառությունը կարևորագույն կենսական գործընթաց է, որի դադարը կործանարար է օրգանիզմի համար։

## Գործընթաց

Շնչառության գործընթացը ներառում է փուլեր՝

* ներշնչում (մթնոլորտային օդը շնչուղիներով թափանցում է թոքաբշտիկների մեջ),
* գազափոխանակություն թոքերում (թոքաբշտերի օդի և արյան մազանոթների միջև),
* գազափոխանակություն արյան մեջ (արյան հոսքով թթվածնի փոխադրում բոլոր ծայրամասային օրգաններին, այդ թվում նաև թոքերին, և սրտանոթային համակարգի կողմից կատաբոլիկ գործընթացների ժամանակ առաջացած ածխաթթու գազի հեռացում),
* գազափոխանակություն զարկերակային արյան և հյուսվածքների միջև,
* բջջային շնչառություն, կենդանի օրգանիզմների բջիջներում տեղի ունեցող կենսաքիմիական գործընթացների համալիր, որի ընթացքում լիպիդների և ամինաթթուների օքսիդացումը մինչև ածխաթթու գազ և ջուր, դիտվում է էներգիայի անջատումով, որն անհրաժեշտ է ադենոզինի տրիֆոսֆաստի (ԱՏՖ) կենսասինթեզի համար և համարվում է բջջում էներգիայի ունիվերսալ աղբյուր։

## Կարգավորում

Շնչառությունը կարգավորվում է երկարավուն ուղեղում գտնվող շնչառական կենտրոնի և նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում գտնվող նեյրոնների միջոցով։ Հումորալ կարգավորումն իրականանում է, երբ արյան մեջ փոխվում է CO2 և O2 գազերի խտությունը։ Թոքերի արյան անոթների պատերի քիմընկալիչների շնորհիվ շնչառության կենտրոն հասած գրգիռները փոխում են շնչառության խորությունը կամ հաճախությունը, և արյան մեջ ապահովվում է գազերի նորմալ բաղադրությունը։ Արյան մեջ CO2-ի խտության մեծացման դեպքում շնչառությունը դառնում է ավելի խորը, իսկ O2-ի խտության նվազումից այն հաճախանում է։

## Գրականություն

* Nilsson, Goran E. Respiratory Physiology of Vertebrates (неопр.). — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. — ISBN 978-0-521-70302-4. (англ.)
* Randall, David. Eckert Animal Physiology (неопр.). — New York: W.H. Freeman and CO, 2002. — ISBN 0-7167-3863-5., human biology 146149 (англ.)
* C.Michael Hogan. 2011. Respiration. Encyclopedia of Earth. Eds. Mark McGinley and C.J.Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington DC (англ.)
* Вентиляция легких

## Ծանոթագրություններ
# Բադակտուցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Բադակտուց** |
|  Բադակտուց |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Միանցքանիներ (Monotremata) |
| **Ընտանիք** | Բադակտուցներ (Ornithorhynchidae) |
| **Ցեղ** | Բադակտուց *(Ornithorhynchus)* |
| **Տեսակ** | **Բադակտուց(O. anatinus)* |
| **Միջազգային անվանում** |
| Ornithorhynchus anatinusShaw, 1799 |
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Վտանգման սպառնացող վիճակին մոտ գտնվող տեսակ  Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Բադակտուցներ** (լատիներեն՝ Ornithorhynchidae), միանցքավորների կարգի ձվադրող կաթնասունների ընտանիք է։

Հանդիպում է միայն Ավստրալիայում։ Բադակտուցի տափակ մարմնի միջին երկարությունը 45 սմ է, պոչինը՝ 15 սմ։ Մազածածկը մուգ գորշ է՝ կազմված կոպիտ քստամազից և խիտ ենթաբրդից։ Նա բադի նման կտուց ունի, թռչունների նման ձու է ածում և շատ հատկանիշներով նման է սողուններին (արյունատար համակարգի կառուցվածքը, մարմնի ջերմաստիճանի խիստ տատանումները)։ Ձվերը (դնում է 1–2 ձու) նույնպես ավելի շատ նման են սողունների, քան թռչունների ձվերին։ Մինչդեռ կաթնասուններին բնորոշ հատկանիշներն անհամեմատ ավելի շատ են, իսկ հիմնականն այն է, որ ձվերից դուրս եկած ձագերին նա կերակրում է կաթով։ Բադակտուցներն ապրում են գետափնյա բներում, որոնց մուտքը գտնվում է ջրի տակ։ Կարճլիկ ոտքերի մատների արանքում եղած լողաթաղանթի շնորհիվ նրանք լավ լողում են, կարող են երկար ժամանակ մնալ ջրում՝ հայթայթելով տարբեր ջրային միջատներ, թրթուրներ, խխունջներ։

Ներկայումս բադակտուցների թիվը խիստ պակասել է, և որսն արգելված է։

Ընտանիքի միակ տեսակը բադակտուց (**Ornithorhynchus anatinus)-ն է։*

## Գրականություն

* M. L. Augee։ *Platypus and Echidnas.* The Royal Zoological Society, New South Wales 1992. ISBN 0-9599951-6-1
* T. R. Grant։ *Fauna of Australia*. 16. Ornithorhynchidae Onlinepublikation als PDF
* Bernhard Grzimek։ *Grzimeks Tierleben*. Bd 10. Säugetiere 1. Droemer Knaur, München 1967, Bechtermünz, Augsburg 2000. ISBN 3-8289-1603-1
* Ann Moyal։ *Platypus. The Extraordinary Story of How a Curious Creature Baffled the World*. Smithsonian Press, Washington DC 2001. ISBN 1-56098-977-7
* Ronald Strahan։ *Mammals of Australia*. Smithsonian Press, Washington DC 1996. ISBN 1-56098-673-5
* Jaime Gongora, Amelia B. Swan et al., ։ *Genetic structure and phylogeography of platypuses revealed by mitochondrial DNA*. Journal of Zoology. Vol. 286, Iss. 2, pp. 110–119, February 2012 Onlinepublikation als PDF

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բադակտուցներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բադակտուցներ» հոդվածին։ |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«բադակտուցներ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 205)։*  |
# Անէուպլոիդիա

| Անէուպլոիդիա |
| --- |
| Բժշկական մասնագիտություն | բժշկական գենետիկա |
| ՀՄԴ-9 | 758 |
| ՀՄԴ-10 | Q90 և Q98 |

**Անէուպլոիդիա** (անգլ.՝ Aneuploidy), վիճակ, որի ժամանակ բջիջներն ունենում են անոմալ քանակի քրոմոսոմներ, օրինակ 45 կամ 47 սովորական 46 փոխարեն։ Բջիջը որը ունի նորմալ թվով քրոմոսոմներ կոչվում է էուպլոիդ։ Ավելորդ կամ պակաս քրոմոսոմները ընկած են գենետիկ խանգարումների, իսկ որոշները բնածին արատների հիմքում։ Որոշ ուռուցքային բջիջներ նույնպես ունեն քրոմոսոմների ոչ նորմալ հավաքակազմ։ Անէուպլոիդիան առաջանում է բջջի բաժանման ժամանակ, երբ քրոմոսոմները նորմալ չեն կիսվում երկու դուստր բջիջների միջև։ Դեպքերի մեծամասնությունում անէուպլոիդիան համգեցնում է հղիության ընդհատման, իսկ հավելյալ աուտոսոմային քրոմոսոմներով ամենահաճախ հանդիպող անէուպլոիդիաներից են 21, 18 և 13:

Դաունի համախտանիշը անէուպլոիդիայի հետևանքով առաջացած ամենահաճախ հանդիպող վիճակն է: Ուշադրություն դարձրեք 21-րդ քրոմոսոմին:
Տարբեր տեսակի անէուպլոիդիաները տարբերվում են իրարից քրոմոսոմային հավաքակազմով, իսկ անէուպլոիդիա և պոլիպլոիդիա տերմինները վերաբեռում են այն քրոմոսոմներին, որոնք ընկած են տվյալ ախտաբանության հիմքում։

Քրոմոսոմային անոմալիաները հանդիպում են կենդանի ծնվածներից 160-ից 1-ի մոտ։

### Քրոմոսոմներ

Մարդու բջիջների մեծ մասը ունեն 23 քրոմոսոմներ կամ ընդհանուր 46 քրոմոսոմ (գամետները՝ սպերմատոզոիդները և ձվաբջիջները, ունեն 23 կենտ քրոմոսոմ, իսկ էրիթրոցիտները չունեն կորիզ և հետևաբար նաև քրոմոսոմներ)։

Ամեն զույգ քրոմոսոմներից մեկը ժառանգվում է մորից, մյուսը հորից։ Առաջին 22 զույգ քրոմոսոմները (աուտոսոմային) համարակալված են 1-22 ամենամեծերից մինչև ամենափոքրը։ 23-րդ զույգ քրոմոսմները սեռական քրոմոսոմներն են։ Նորմալ իգական սեռի ներկայացուցիչները ունեն 2 X քրոմոսոմներ, իսկ արական սեռի ներկայացուցիչները մեկ X քրոմոսոմ և մեկ Y քրոմոսոմ։ Մանրադիտակի տակ երեվացող քրոմոսոմների հատկանիշների ամբողջությունը կոևվում է կարիոտիպ։

Տղամարդու կարիոտիպ
Մեյոզի ժամանակ երբ սաղմնային բջիջները կիսվելով առաջացնում են գամետները, յուրաքանչյուր զույգ բջիջ պետք է ունենա հավասար թվով քրոմոսոմներ։ Բայց երբեմն ամբողջ քրոմոսոմները անցնում են մեկ բջջի մեջ, իսկ մյուսը չի ստանում։

Ավել կամ պակաս աուտոսոմ քրոմոսոմներով էմբրիոնների մի մասը կորցնում է իր կենսունակությունը և ավարտվում է հղիության ընդհատումով։ Ամենահաճախ հանդիպող անէուպլոիդիան 16-րդ քրոմոսոմի տրիսոմիան է,չնայած նրան, որ այս անոմալիայի ծայրահեղ ձևի դեպքում պտուղները մահանում են, և միայն մոզաիկ ձևի դեպքում է, որ հնարավոր է կենսունակ երեխաների ծնունդը։ Ամենատարածված անէուպլոիդիան, որի ժամանակ նորածինները կենսունակ են 21-րդ քրոմոսոմի տրիսոմիան է, որը հանդիպում է Դաունի համախտանիշի ժամանակ (800 նորածիններից 1-ը)։ 18-րդ քրոմոսոմի տրիսոմիան(Էդվարդսի համախտանիշ) հանդիպում է 6000 նորածիններից 1-ի, իսկ 13-րդ քրոմոսոմի տրիսոմիան (Պատաուի համախտանիշ) 10000-ից 1-ի մոտ։ Վերջիններիս ժամանակ երեխաների 10% հասնում է 1 տարեկան հասակի։

## Ծանոթագրություններ