Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Գենետիկական բազմազանություն

**Գենետիկական բազմազանությունը** կամ **գենետիկական պոլիմորֆիզմը**, պոպուլյացիաների բազմազանություն ըստ գենետիկական բնույթի հատկանիշների կամ մարկերների։ Կենսաբազմազանության մի տեսակ է։ Գենետիկական բազմազանությունը իրենից ներկայացնում է պոպուլյացիայի, պոպուլյացիաների խմբի կամ տեսակի գենետիկական բնութագրի կարևոր բաղադրիչ։ Գենետիկական բազմազանությունը, կախված դիտարկվող գենետիկական մարկերների ընտրույթունից, բնութագրվում է մի շարք բաղադրատարրերով.

1. Միջին հետերոզիգոտություն

2. Լոկուսի հաշվով ալլելների թիվը

3. Գենետիկական հեռավորությունը (միջպոպուլյացիոն գենետիկական բազմազանության գնահտման համար)

## Միջին հետերոզիգոտություն

Գենետիկական բազմազանության այս բաղադրատարրը նկարագրում է, թե պոպուլյացիայում ինչ մաս են կազմում առանձնյակները պոպուլյացիայում որոնք, հետերոզիգոտ են ըստ ուսումնասիրվող մարկերների օգտագործված հավաքածուի։

## Լոկուսի հաշվով ալլելների թիվը

Այս չափանիշը որպես կանոն օգտագործվում է ըստ մարկերների գենետիկական բազմազանության գնահատման համար, որոնք ունեն ավելի քան երկու նկարագրված ալլելային վիճակ, օրինակ՝ միկրոսատելլիտային լոկուսների համար։

## Գենետիկական հեռավորություն

Չափանիշը բնութագրում է պոպուլյացիաների միջև տարբերության և բազմազանության աստիճանը ըստ առկայության/ բացակայության կամ օգագործվող մարկերների ալլելների հաճախականությունների։

## Կենսաբանական նշանակություն

Գենետիկական փոփոխությունը պոպուլյացիայում ելակետային նյութ է հանդիսանում բնական ընտրության և գենետիկական դրեյֆի գործունեության համար։ Այսինքն միկրեէվոլյուցիոն պրոցեսների անհրաժեշտ տարր է հանդիսանում։ Մասնավորապես, ահյտնի են աշխատանքներ մաքուր գծերում՝ այսինքն՝ գենետիակական բազմազանության բացակայության դեպքում, ընտրանքի ոչ էֆֆեկտիվության մասին։ Մեկ այլ կողմից գենետիակական փոփոխականությունը հանդիսանում է ինքնին միկրոէվոլյուցիայի գործոնների ազդեցության առարկա։ Գենետիկական բազմազանությունը ըստ ոչ չեզոք հատկանիշների մեծ նշանակւոթյուն ունի պոպուլյացիաների էկոլոգիական ճկունության համար։ Ըստ ալլոզիմային լոկուսների մի քանի ալլելների առկայությունը պոպուլյացիաներում հնարավորություն է տալիս այդ նույն պոպուլյացիային հարմարվել տատանվող պայմաններին, որոնցում այս կամ այն ալլելների առանձնայակների առկայությունը առավելություններ է տալիս։ Օրինակ լայն տարածում ունեցող *Drosophila melanogaster* տարբերոկի մոտ ալկոհոլդեհիդրոգենազա գենը հոմոզիգոտ վիճակում կախված միջավայրի ջերմաստիճանային պայմաններից երկընտրողական օգտակար կամ վնասակար ազդեցություն է ունենում։

## Գրականություն

1. Алтухов Ю.П., Генетические процессы в популяциях. – М.: ИКЦ «Академкнига». 2003. 431 с.
# Բազմաձևություն (կենսաբանություն)

**Բազմաձևություն**, կենսաբանության մեջ, կենդանական կամ բուսական որևէ տեսակի անհատների միմյանցից խիստ տարբերվող ձևերի առկայություն։ Տարբերում են՝ սեռական, սեզոնային, սերունդների հաջորդականության հետ կապված P․։ Սեռական Բ․ արտահայտվում է՝ 1․ իգական և արական անհատների տարբերությամբ, երբ միևնույն սեռում առկա են մի քանի ձևեր Բազմահարկ շենքեր․ 1․ Նյու Ցորքի Ռոկֆելլեր–կենտրոնի գլխավոր շենքը (երկնաքեր), ճարա․ է․ Ռայնգարդ, Ու․ Հարրիսոն (1931–47), 2․ «Պիրելլի ընկերության» շենքը (1956–60) Միլանում (բարձրաբերձ), ճարա․ Ջ․ Պոնտի, Պ․-Լ․ Ներվի (օրինակ՝ որոշ միջատների թևավոր և անթև արուները), 2․ գաղութներով ապրող կենդանիների տվյալ տեսակի մեջ տարբեր «կաստաների» գոյությունը (մեղուների մեջ՝ բոռեր, աշխատող մեղուներ, ձևափոխված էգեր և մայր մեղուներ)։ Բույսերի սեռական Բ-յան օրինակներից է կանեփի արական անհատների խիստ տարբերությունը իգականից։ Սեզոնային Բ․ ի հայտ է գալիս տարվա տարբեր եղանակներին միևնույն տեսակի անհատների տարբեր զարգացումով (թիթեռների ամառային և գարնանային ձևերը)։ Սերունդների հաջորդականության հետ կապված Բ․ է, երբ զարգացման ցիկլում նույն անհատի սեռական սերունդը արտաքին տեսքով տարբերվում է անսեռից (օրինակ՝ աղեխորշավորների սեռական սերունդը մեդուզաներն են, անսեռը՝ պոլիպները)։

Բազմաձևության մասնակի դեպքն Է երկձևությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 213)։*  |
# Գեների դրեյֆ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գեների դրեյֆ**, պոպուլյացիայի մեջ սերունդների շարքում գեների հաճախականության փոփոխություն պատահական գործոնների ազդեցության տակ, որը, որպես կանոն, հանգեցնում է պոպուլյացիայի ժառանգական փոփոխականության իջեցմանը։

Գեների դրեյֆի ժամանակ պոպուլյացիան ձեռք է բերում կամ կորցնում ալելներ, երբ բեղուն առանձնյակները միա­նում կամ հեռանում են այդ պոպուլյացիա­յից կամ երբ գամետները տեղափոխվում են մի պոպուլյացիա­յից մյուսը։

Գեների հոսքը ձգտում է կրճատել պոպուլյացիա­ների միջև եղած տարբերությունները։ Օրինակ՝ քանի որ մարդիկ այսօր ավելի հեշտությամբ են տեղաշարժվում աշխարհում, քան առաջ, գեների հոսքը դարձել է նախկինում միմյանցից մեկուսացած մարդկային պոպուլյացիա­ների էվոլյուցիոն փոփոխության գլխավոր գործոններից մեկը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Воронцов Н.Н., Сухорукова Л.Н.* Эволюция органического мира. — М.: Наука, 1996. — С. 93-96. — ISBN 5-02-006043-7
* *Грин Н., Стаут У., Тейлор Д.* Биология. В 3 томах. Том 2. — М.: Мир, 1996. — С. 287-288. — ISBN 5-03-001602-3
# Տեսակառաջացում

Չառլզ Դարվին
**Տեսակառաջացում**, կենսաբանական նոր տեսակների ծագումը և դրանց փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում։ Տեսակների առաջացման Դարվինի տեսությունից և կենսաբանական գիտությունների զարգացման ընթացքից հետևում է, որ տեսակները փոփոխվում են ժամանակի ընթացքում, ձեռք բերում նոր հատկանիշներ ու հատկություններ և տարբերակվում են այնպես, որ մեկ տեսակից առաջանում են երկու կամ ավելի նոր տեսակներ։ Տեսակառաջացման կյանքի նոր տեսակի ձևառաջացման պրոցեսն է պոպուլյացիաների ադապտիվ վերափոխությունների հիման վրա, ժամանակի և տարածության մեջ։ Բնության մեջ տեսակառաջացման էվոլյուցիայի պրոցեսի կարևորագույն փուլն է։ Տեսակառաջացման հիմքը կազմում են ժառանգականությունը և փոփոխականությունը, իսկ շարժիչ ուժը՝ բնական ընտրությունը։ Գոյության պայմանների փոփոխության դեպքում տեսակի ներսում կատարվում է հատկանիշների տարամիտում։ Տարբերում են տեսակառաջացման երկու ձև՝ ալլոպատրիկ և սիմպատրիկ։ Ալլոպատրիկ տեսակառաջացումը տեղի է ունենում, երբ տարամիտման ենթարկվող պոպուլյացիաները մեկուսացվում են իրարից աշխարհագրականորեն։ Նման մեկուսացումը սահմանափակում է գենետիկական նյութի փոխանակումը պոպուլյացիաների միջև և նախադրյալներ ստեղծում նոր բնակավայրերում բնական ընտրության ստեղծագործական գործունեության համար։ Ալլոպատրիկ տեսակառաջացման օրինակ է Գալապագոսյան կղզիների սերինոսների տարբեր տեսակների առաջացումը։ Սիմպատրիկ տեսակառաջացման իրականանում է սկզբնական տեսակի բնակության սահմաններում, ոչ տարածական մեկուսացման հիման վրա։ Միասնական պոպուլյացիայի տարամիտման պատճառներ են դառնում տեսակի տարբեր խմբերի կենսաբանական մեկուսացման վարքագծային, գենետիկական, էկոլոգիական և ժամանակագրական մեխանիզմները։

Միմպատրիկ տեսակառաջացման օրինակ է Սևանա լճում իշխան ձկան տարամիտումը 4 ձևերի (ամառային բախտակ, ձմեռային բախտակ, գեղարքունի, բոջակ)։

Տեսակառաջացման ալլոպատրիկ և սիմպատրիկ ձևերը պոպուլյացիաների ներսում առաջացնում են դուստր խմբավորումներ և նպաստում դրանց հետագա մեկուսացմանը։ Պոպուլյացիայի ներսում ստեղծված խմբավորումների մրցակցությունը նպաստում է պոպուլյացիայի հետագա տարամիտմանը։ Տեսակառաջացման երկու ձևերի մեջ կան նաև միջանկյալ ձևեր։ Բնության մեջ տեսակառաջացման բոլոր պրոցեսները կոմպլեքս են և ընթանում են էվոլյուցիոն տարբեր տարրական գործոնների ազդեցության հետևանքով, որոնք տարբեր կերպ են ներգործում պոպուլյացիայի խառը գենոտիպային կազմի վրա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 654)։*  |
# Դիվերգենցիա (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դիվերգենցիա (այլ կիրառումներ)
Դարվինի սերինոսները տարամիտող էվոլյուցիայի պարզ և հայտնի օրինակ են։ Տեսակի նախնուց արտաքին պայմանների ազդեցությամբ առաջացել են միմյանցից տարբերվող տեսակներ
**Դիվերգենցիա** (լատիներեն՝ divergentia՝ տարամիտում, անջատում), կենսաբանության մեջ, էվոլյուցիայի ընթացքում օրգանիզմների հատկանիշների տարամիտում։ «Դիվերգենցիա» երևույթը բացահայտել է Դարվինը՝ բացատրելով մշակովի բույսերի բազմաթիվ սորտերի, ընտանի կենդանիների տեսակների, ինչպես նաև բնության մեջ գոյություն ունեցող կենսաբանական տարբեր ձևերի առաջացումը։ Արհեստական ընտրությամբ ստացված մշակովի բույսերի և ընտանի կենդանիների յուրաքանչյուր խմբի դիվերգենցիան պայմանավորված է մարդու պահանջներով։ Դարվինը դիվերգենցիայի սկզբունքով է բացատրել բնության մեջ տեսակառաջացման, կարգաբանական խոշոր խմբերի ու նրանց միջև ստեղծվող խզումների առաջացման պրոցեսը։ Դիվերգենցիան պահպանվում է գոյության պայքարով և հանգեցնում կազմությամբ ու ֆունկցիաներով միմյանցից տարբերվող օրգանիզմների ստեղծման։ «Տարամիտող էվոլյուցիա» տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է Գուլիքը (1832-1923)։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 408)։*  |
# Կենսաաշխարհագրություն

Երկրագնդի էկո-գոտիները
**Կենսաաշխարհագրություն**, գիտություն կենդանիների, բույսերի, միկրոօրգանիզմների և նրանց տարբեր կենսահամակցությունների (բիոցենոզների) տարածման, տեղաբաշխման, կապերի ու փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև կենսազանգվածի ձևավորման և տարածական տեղաբաշխման օրինաչափությունների մասին, (առաջացել է հունարեն *bioc* բառից, որը նշանակում է՝ կյանք և աշխարհագրություն)։ Սահմանային գիտություն է աշխարհագրության և կենսաբանության միջև։

Ուսումնասիրում է երկրագնդի բուսական ծածկույթի և կենդանական աշխարհի միջև գոյություն ունեցող միասնության ու զարգացման օրինաչափությունները (օրինակ, կենսաբանական շրջապտույտը, կենսահամակցությունների զարգացման դինամիկան և այլն)։ Կենսաաշխարհագրության հիմնական ուղղություններն են՝ արևալագիտական, ֆլորիստա-ֆաունիստական (բուսաբանա-կենդանաբանական), տարածաշրջանային, էկոլոգիական և պատմական։ Իր հետազոտությունների ընթացքում այն օգտվում է համեմատական աշխարհագրական, էկոլոգիական, քանակական, պատմական և քարտեզագրական մեթոդներից։

Դասվում է կենսոլորտի գիտությունների շարքում։ Կենսաաշխարհագրությունը բուսական ծածկույթի և կենդանական աշխարհի բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման տեսական հիմքն է։ Բնության պահպանության ճիշտ կազմակերպումը հիմնված է տարբեր աշխարհամասերի կենսաաշխարհագրական առանձնահատկությունների ուսումնասիրման հետ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 366)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կենսաաշխարհագրություն» հոդվածին։ |
# Էկոլոգիական գենետիկա

**Էկոլոգիական գենետիկա**, գիտության բաժին, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմների փոխներգործության գենետիկական տեսանկյունները, ինչպես նաև կենսամիջավայրի ներգործությամբ օրգանիզմների փոփոխությունը (էկոլոգիական գործոն), որը հետազոտում է գենետիկական գործընթացների և էկոլոգիական հարաբերությունների փոխներգործությունը։

## Փոխկապակցված դիսցիպլիններ

Էկոլոգիական գենետիկան ներառում է ուսումնասիրության այնպիսի ուղղություններ, ինչպիսին են տոքսիկոգենետիկան, ֆարմակոգենետիկան, ֆարմակոգենոմիկան։

## Ծանոթություն

Էկոլոգիական գենետիկա։ Ինչ է՞ դա։

## Գրականություն

* Ամսագիր "էկոլոգիական Գենետիկա" Արխիվացված 2009-06-03 Wayback Machine
* "«Էկոլոգիական գենետիկա» " ամսագրի պաշտոնական կայք
* Ford E.B. (1964). *Ecological Genetics*
* Cain A.J. and W.B. Provine (1992). Genes and ecology in history. In։ R.J. Berry, T.J. Crawford and G.M. Hewitt (eds). *Genes in Ecology*. Blackwell Scientific։ Oxford. (Provides a good historical background)
* Conner, J.K. and Hartl, D. L. «A Primer of Ecological Genetics». Sinauer Associates, Inc.; Sunderland, Mass. (2004) Provides basic and intermediate level processes and methods.
# Հնէաբանություն

Տիրանոզավրի նմուշ
**Հնէաբանություն**, գիտություն երկրաբանական ժամանակաշրջանների օրգանական աշխարհի, դրա զարգացման օրինաչափությունների մասին՝ կապված երկրի զարգացման պատմության հետ։ Հնէաբանությունն ուսումնասիրում է ապարաշերտերի մեջ պահպանված օրգանիզմների բրածոները և դրանց կենսագործունեության հետքերը։ Ըստ հետազոտման առարկայի հնէաբանությունը կենսաբանական գիտություն է՝ սերտորեն կապված երկրաբանական գիտությունների հետ (կենսաշերտագրություն, երկրաբանություն, լիթոլոգիա)։ Հնէաբանության տվյալների վրա են հիմնված ապարների հարաբերական հասակի որոշման կենսաշերտագրական մեթոդը, երկրաբանական պատմության պարբերացումը, մասամբ՝ անցյալ ֆիզիկաաշխարհագրական պայմանների պատկերի վերականգնումը։ Հնէաբանությունը բաղկացած է հնակենդանաբանություն և հնաբուսաբանություն բաժիններից։ Հայաստանի տարածքը կազմող տարբեր հասակի ապարաշերտերը պարփակում են բազմատեսակ ու բազմաթիվ բրածոներ (ֆորամինիֆերներ, բուստեր, օստրակոդներ, ուսոտանիներ, փորոտանիներ, երկփեղկանիներ, գլխոտանիներ, փշամորթներ, կաթնասուններ, ծաղկավոր բույսեր)։ Հայաստանի տարածքի մինչքեմբրիի ապարներում բրածոներ չեն հայտնաբերվել։ Հայկական լեռնաշխարհին վերաբերող առաջին հնէաբանական տեղեկությունները տրված են Հ. Աբիխի, Վ. Մյոլերի, Կ. Ռեդլիխի, Ա. Ղուկասովի, Պ. Բոնեի աշխատություններում (XIX դարի 2-րդ կես)։ Հայաստանի տարածքում հնէաբանական ուսումնասիրություններով զբաղվել են Բ. Մեֆերտը, Վ. Ռենգարտենը, Գ. Կրիմհոլցը, Մ. Աբրահամյանը, Ա. Գաբրիելյանը, Ն. Ազարյանը, Ա. Աթաբեկյանը, Ս. Մեժլումյանը և ուրիշներ (բրածո կենդանիներ), Ա. Թախտաջյանը, Ս. Կրիշտոֆովիչը և ուրիշներ (բրածո բույսեր)։ Հանրապետության հնէաբանական (հնակենդաբանական) ուսումնասիրությունների արդյունքներն ամփոփված են «ՀԽՍՀ բրածո ֆաունայի ատլաս» մենագրությունում (ռուսերեն, 1974)։ Հնէաբանական գիտական աշխատանքներ տարվում են Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտում, ԵՊՀ-ում, Հայաստանի բնապահպանության նախարարության երկրաբանական վարչությունում։

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Հնէաբանություն** կատեգորիայում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 492)։*  |
# Եվգենիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Եվգենիկա**, ուսմունք մարդկային ցեղի (նրա ժառանգական հատկանիշների) լավացման մասին։ Եվգենիկայի խնդիրն է ակտիվ ազդել մարդու էվոլյուցիայի վրա, կատարելագործել նրա բնույթը, նպաստել տաղանդի ժառանգմանը և հնարավորին չափ սահմանափակել ժառանգական հիվանդությունների փոխանցումը հետագա սերունդներին։

«Եվգենիկա» տերմինն առաջարկել է անգլիացի կենսաբան Ֆրենսիս Գալտընը (*Francis Galton*, 1822-1911)։ Ռասիստները և հետադեմ գիտնականները եվգենիկան օգտագործել են «ոչ լիարժեք ցեղերի և ժողովուրդների» դեմ պայքարելու նպատակով։ Հետագայում գերմանական եվգենիկագենիստները զարգացրել են ֆաշիստական ռասայական տեսությունը, գործնականում՝ գենոցիդը։ Եվգենիստներն առաջարկում էին սելեկցիայի միջոցով (որը կիրառելի է միայն կենդանական և բուսակաև աշխարհում) բարելավել մարդկային ցեղերը։ Նրանք անտեսում էին, որ մարդու զարգացումը ծնողներից ստացված գենետիկական ինֆորմացիայի և սոցիալական միջավայրի ազդեցության արդյունք է։

Եվգենիկան պետք է ուսումնասիրի մարդու էվոլյուցիայի առանձնահատկություններն ու մեթոդները։ Մեկ ձվից առաջացած երկվորյակների հոգեկան զարգացման, գենետիկական այլ բնույթի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ժառանգականությունն ունի խոշոր, սակայն ոչ բացառիկ դեր մարդու մտավոր և ստեղծագործական ընդունակությունների որոշման գործում։ Եթե մարդու մորֆոլոգիական հատկանիշները որոշվում են գլխավորապես ժառանգականությամբ, ապա հոգեկան առանձնահատկությունների և վարքագծի վրա մեծ ազդեցություն է ունենում հասարակական միջավայրը (դաստիարակություն, կրթություն, կոլեկտիվի ներգործություն և այլն)։ Մարդկության բնույթը բարելավելու համար մեծ դեր ունի բժշկական գենետիկան, որի խնդիրն է պահպանել մարդկանց ժառանգական և բնածին հիվանդություններ առաջացնող վնասակար մուտագեններից և պայքարել նեղազգական ամուսնությունների դեմ։ Այդ նպատակով կարևոր նշանակություն ունեն բժշկա-գենետիկական կոնսուլտացիաները, որտեղ ներկայումս կանխագուշակում են ժառանգական որոշ հիվանդություններ հեմոֆիլիան, գունակուրությունը։

## Արտաքին հղումներ

* Inquiries into Human Faculty and Its Development by Francis Galton
* Race Improvement; or, Eugenics: A Little Book on a Great Subject by Baker
* Eugenics and Other Evils by G. K. Chesterton
* Լուսինե Վարդանյան; Հովսեփ Քոչարյան. ՞Եվգենիկայի կարգավորման որոշ հիմնախնդիրներ ՀՀ օրենսդրությունում". "Օրինականություն", N 98 2017. էջ 37-39. prosecutor.am/storage/dynamic\_web\_pages/dyn\_page\_211\_8775861247.pdf
* |  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 525)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եվգենիկա» հոդվածին։ |
# Դիսգենիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Դիսգենիկա,** նշանակում է երբ ժամանակի ընթացքում բնակչության մեջ նվազում են այն հատկությունները, որոնք հասարակության կողմից համարվում են ցանկալի կամ միջավայրին հարմարվելու համար օգտակար։

1915 թվականին Դեյվիդ Սթար Ջորդանը օգտագործեց է այս տերմինը՝ նկարագրելու համար ժամանակակից պատերազմների ենթադրյալ վնասակար ազդեցությունը մարդկության գենետիկ առողջության վրա։ Նա ենթադրում էր, որ պատերազմները հիմնականում սպանում են ֆիզիկապես առողջ տղամարդկանց, մինչդեռ հաշմանդամներն ու ավելի թույլ ֆիզիկական վիճակում գտնվողները մնում են կենդանի, ինչի պատճառով ապագայում կարող է նվազել ընդհանուր գենետիկ «առողջությունը»։ Նման մտահոգություններ էին բարձրաձայնել 19-րդ դարում վաղ Եվգենիկները և սոցիալական դարվինիստները և շարունակում էին դեր խաղալ գիտական և հանրային քաղաքականության բանավեճերում 20-րդ դարի ընթացքում։

Վերջերս մարդկային բնակչության վրա ենթադրյալ դիսգենիկ ազդեցությունների վերաբերյալ մտահոգություններ է առաջ քաշել վիճահարույց հոգեբան և ինքն իրեն «գիտական ռասիստ» անվանող՝ Ռիչարդ Լինը, մասնավորապես իր 1996 թվականի «Դիսգենիկա. Գենետիկական վատթարացում ժամանակակից բնակչության մեջ» գրքում, որտեղ պնդում էր, որ արդյունաբերական հեղափոխությունից ի վեր ընտրության ճնշման փոփոխությունները և մանկական մահացության նվազումը հանգեցրել են վնասակար հատկանիշների և գենետիկական հիվանդութունների տարածման աճի։

Չնայած այս մտահոգություններին, գենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց չեն տվել դիսգենիկ ազդեցությունների որևէ ապացույց մարդկային պոպուլյացիաների վրա։ Լինի գիրքը վերանայելով՝ գիտնական Ջոն Ուիլմոթը նշում է. «Ընդհանուր առմամբ, Լինի տագնապալի դիրքորոշման ամենահետաքրքրաշարժ կողմն այն է, որ միջին ինտելեկտի վատթարացումը, որը կանխատեսում էին Եվգենիկները, տեղի չի ունեցել»։

## Ծանոթագրություններ
# Տաքսիսներ

**Տաքսիսներ** (հունարեն՝ τάξις — դասավորություն, տեղադրություն), ազատ շարժվող մանրէների և միաբջիջ բույսերի, ինչպես նաև բազմաբջիջ օրգանիզմների առանձին բջիջների (զոոսպորներ, սպերմատոզոիդներ, լեյկոցիտներ) և բջիջների առանձին մասերի (կորիզներ, պլաստիդներ) շարժողական ռեակցիաներ։ Առաջանում են միակողմանի գրգիռի ազդեցությունից։ Տարբերում են լույսի (ֆոտոտաքսիս), ջերմաստիճանի (թերմոտաքսիս), խոնավության (հիդրոտաքսիս), հեղուկի հոսքի (ռեոտաքսիս), էլեկտրական հոսանքի (գալվանատաքսիս), վնասվածքի (տրավմատաքսիս), քիմիական (քեմոտաքսիս), մեխանիկական (բարոտաքսիս) և այլ գրգռիչների ազդեցությամբ պայմանավորված տաքսիսներ։ Ըստ ռեակցիայի բնույթի տարբերում են դրական (շարժում դեպի գրգռիչը), բացասական (շարժում գրգռիչի հակառակ ուղղությամբ) տաքսիսներ և գրգռի աղբյուրի նկատմամբ որոշակի ուղղություն չունեցող ֆոբոտաքսիսներ («վախի» շարժումներ)։ Տաքսիսի բնույթը կարող է փոփոխվել կախված գրգռի ինտենսիվությունից և օրգանիզմի վիճակից։ Տաքսիսներն անհրաժեշտ է տարբերել տրոպիզմներից՝ անշարժ (ամրացրած) բույսի առանձին օրգանների կամ ամբողջական բույսի միակողմանի գրգիռով պայմանավորված շարժումներից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 632)։*  |
# Տաքսոն

**Տաքսոնը** (լատիներեն՝ taxon — «ափլփել, գնահատել») խումբ է դասակարգման մեջ, որը կազմված է ընդհանուր հատկություններով և հատկանիշներով միավորվող դիսկրետային օբյեկտներից։ Այդ հասկացողությունը օգտագործվում է աշխարհագրությունում, լեզվաբանությունում, և այլ գիտություններում, բայց առաջին հերթին կենսաբանությունում, ավելի ճիշտ կենսաբանական դասակարգման։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տաքսոն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |
# Վերնաթագավորություն (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Վերնաթագավորությունը** (կամ **դոմենը**) կենսաբանական սիստեմատիկայում համակարգում օրգանիզմների բարձրագույն խումբն է, որը ներառում մեկ կամ մի քանի թագավորություններ։

Դոմեն տերմինը առաջին անգամ առաջարկել է Կառլ Վյոզեն, որը բաժանել է բոլոր կենդանի էակներին 3 դոմենների (վերնաթագավորությունների)՝

* արքեաներ (*Archaea*)
* բակտերիաներ կամ էուբակտերիաներ (*Eubacteria*)
* էուկարիոտներ (*Eukaryota*)

Փաստորեն, Վյոզեն պրոկարիոտներին (բակտերիաներին) բաժանեց երկու վերնաթագավորության մեջ՝ արքեաներ և բակտերիաներ (էուբակտերիաներ)։

## Բարձրագույն տաքսոնի այլընտրանքային համակարգեր

* Կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երկու կայսրությունների (ենթաթագավորությունների)՝ էուկարիոտներ և պրոկարիոտներ։
* Հինգ թագավորություններից կազմված համակարգ՝ պրոկարիոտներ (Prokaryota կամ Monera), նախակենդանիներ (Protista), սնկեր (Fungi), կենդանիներ (Animalia), բույսեր (Platae)։

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |