# Կառլ Վյոզե

| Կառլ Վյոզե
 |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | հուլիսի 15, 1928(1928-07-15) |
| Ծննդավայր | Սիրաքյուս, Նյու Յորք, ԱՄՆ |
| Մահացել է | դեկտեմբերի 30, 2012(2012-12-30) (84 տարեկան) |
| Մահվան վայր | Ուրբանա, Իլինոյս, ԱՄՆ |
| Քաղաքացիություն |  ԱՄՆ |
| Կրթություն | Ամհերստի քոլեջ (1950), Դիրֆիլդի ակադեմիա և Եյլի համալսարան (1953) |
| Մասնագիտություն | մանրէաբան և համալսարանի դասախոս |
| Աշխատատու | Ուրբանա-Շամպեյնի Իլինոյսի համալսարան |
| Պարգևներ և մրցանակներ | ՄակԱրթուրի կրթաթոշակ Լևենհուկի մեդալ  Selman A. Waksman Award in Microbiology? Crafoord Prize in Biosciences? և Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ |
| Անդամություն | Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Լեոպոլդինա, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա և Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն |
|  Carl Woese Վիքիպահեստում |

**Կառլ Ռիչարդ Վյոզե** (անգլ.՝ Carl Richard Woese, //ˈwoʊz//, հուլիսի 15, 1928(1928-07-15), Սիրաքյուս, Նյու Յորք, ԱՄՆ - դեկտեմբերի 30, 2012(2012-12-30), Ուրբանա, Իլինոյս, ԱՄՆ), ամերիկացի մանրէաբան, մոլեկուլային ֆիլոգենետիկայի հիմնադիր։ Նա առաջարկեել է «վերնաթագավորութուն» տերմինը և կենդանի աշխարհը բաժանել է երեք վերնաթագավորության, որոնցից առանձին վերնաթագավորություն է առանձնացրել արքեաներին։ Այս քայլը կարգաբանության մեջ հայտնի է որպես Վյոզեի հեղափոխություն։ Նա առաջ է քաշել ՌՆԹ աշխարհի գոյության գաղափարը և ներմուծել է «պրոգենոտ» հասկացությունը՝ որպես բոլոր կենդանի օրգանիզմների առաջին նախահայրը։

Վյոզը ցույց է տվել, որ ռիբոսոմային ՌՆԹ-ի (16S ռՌՆԹ) նուկլեոտիդների հաջորդականությունը պահպանողական է բջջային կյանքի բոլոր ձևերի մեջ։ Նրա իրականացրած համընդհանուր պահպանողական մոլեկուլի ֆիլոգենետիկ այս վերլուծությունը չափազանց տեղեկատվական է եղել։ Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ռՌՆԹ-ն էվոլյուցիոն ընթացքում փոխվում է գրեթե հաստատուն արագությամբ՝ ենթարկվելով մոլեկուլային ժամացույցի մոդելին։ Սա նրան հանգեցրել է կյանքի երթագավորյան ծառի բացահայտմանը, որը դարձել է էվոլյուցիոն կենսաբանության նոր էջ։ Այդ ծառի երրորդ վերնաթագավորությունը, բակտերիաներից և էուկարիոտներից բացի, Վյոզեի բացահայտած արքեաների վերնաթագավորություն է։

## Կենսագրոթյուն

Վյոզեն ծնվել է գերմանական ծագմամբ ընտանիքում։ 1928 թվականի հուլիսի 15-ին ծնվել է Նյու Յորքի նահանգի Սիրաքյուս քաղաքում։ 1950 թվականին Ամհերսթ քոլեջում ստացել է մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան։ Վյոզեն այնտեղ որպես լրացուցիչ առարկա ուսումնասիրել է կենսաքիմիա և, իր խոսքերով, «գիտական որևէ հետաքրքրություն չի ունեցել բույսերի և կենդանիների նկատմամբ»։ Սակայն նրա դասախոսներից Ուիլյամ Ֆեյրբանքը խորհուրդ է տվել նրան զբաղվել կենսաֆիզիկայով՝ այդ ժամանակ համեմատաբար նոր գիտական ուղղությամբ։

1953 թվականին նա Եյլի համալսարանում ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի (*Ph.D.*) աստիճան կենսաֆիզիկայի ոլորտում, որտեղ իր դոկտորական հետազոտությունները կենտրոնացած էին վիրուսների ինակտիվացման վրա՝ ջերմության և իոնացնող ճառագայթման ազդեցությամբ։ Դոկտորականից հետո հետազոտությունները նվիրված են եղել բակտերիալ սպորների ուսումնասիրմանը։ 1960-1963 թվականներին աշխատել է «Ջեներալ էլեկտրիկ» ընկերության հետազոտական լաբորատորիայում՝ Սքենեկտադի քաղաքում։

1964 թվականից, իր խոսքերով, աշխատել է «տիպիկ մոլեկուլային կենսաբանի» նման, իսկ ավելի ուշ՝ որպես պրոֆեսոր Իլինոյսի համալսարանի (Ուրբանա-Շամպեյն) միկրոբիոլոգիայի ֆակուլտետում՝ ուսումնասիրելով գենետիկական կոդը, տրանսլյացիան և մոլեկուլային էվոլյուցիան։

Կարլ Վյոզեն մահացել է 2012 թվականի դեկտեմբերի 30-ին՝ ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղի առաջացրած բարդությունների հետևանքով։

## Հետազոտություններ

Սպիտակուցի սինթեզը տեղի է ունենում ռիբոսոմներում, և կորիզավորների ու նախակորիզավորի ռիբոսոմներում առկա է տարբեր ռՌՆԹ մոլեկուլային կազմ։

Սկզբում Վյոզեն ուսումնասիրել է 5S ռՌՆԹ-ն։ Նա հայտնաբերել է բավականաչափ հոմոլոգիաներ, որոնք կարող էին օգտակար լինել ֆիլոգենետիկ ծառի կառուցման համար, սակայն 5S-ը բաղկացած է ընդամենը 121 նուկլեոտիդից, ինչն այն դարձնում է չափազանց քիչ ինֆորմատիվ։

Այնուհետև նա ուշադրություն է դարձրել 16S ռՌՆԹ-ին։ Պարզվել է, որ այս մոլեկուլում կա կոնսերվատիվ հատված, որը չի փոփոխվում։ Եթե այդ հատվածում տեղի է ունենում փոփոխություն, սպիտակուցի սինթեզն այլևս չի իրականացվում։ Մնացած հաջորդականությունը բաղկացած է փոփոխվող հատվածներից։ 16S ռՌՆԹ-ն պարունակում է 1500 նուկլեոտիդ և շատ հարմար է նուկլեոտիդային հաջորդականությունների համեմատության և հարազատական կապերի որոշման համար։ Մոլեկուլային տվյալների հիման վրա պարզվել է, որ բոլոր օրգանիզմները բաժանվում են երեք հիմնական խմբի՝ արքեաներ (արքեբակտերիաներ), բակտերիաներ (էուբակտերիաներ) և կորիզավորներ։ Այս տվյալների հիման վրա կառուցված ֆիլոգենետիկ ծառը Կարլ Վյոզեն հրապարակել է 1985 թվականին։ Այսօր այդ գաղափարը շարունակում է զարգանալ, սակայն առկա տվյալները դեռևս բավարար չեն «իրական» ֆիլոգենիան և դրա վրա հիմնված միկրոօրգանիզմների ու այլ կենդանի գոյացությունների դասակարգումը հստակեցնելու համար։

1967 թվականին Կարլ Վյոզեն առաջինն առաջ է քաշել Երկրի վրա կյանքի առաջացման ընթացքում ՌՆԹ աշխարհի փուլ գոյություն ունեցած լինելու գաղափարը։

## Ճանաչում

1977 թվականին Վյոզեի և Ջ. Է. Ֆոքսի համահեղինակությամբ հրապարակված «Պրոկարիոտների վերնաթագավորություն ֆիլոգենետիկ կառուցվածքը. հիմնական թագավորություններ» («Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms») հոդվածը համարվում է միկրոբիոլոգիայի պատմության մեջ կարևորագույններից և կենսաբանության պատմության ամենամեծ գիտական աշխատանքներից մեկը՝ շարքում Չարլզ Դարվինի «Տեսակների ծագումը» գրքի և 1953 թվականի «Նուկլեինաթթուների մոլեկուլային կառուցվածքը» հոդվածի հետ։

Վյոզեն եղել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1988), Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (2006), ԱՄՆ Ազգային գիտական մեդալի դափնեկիր (2000)։ 2003 թվականին Շվեդիայի գիտությունների ակադեմիան նրան շնորհել է Կրաֆորդի մրցանակը։ Նաև արժանացել է միկրոբիոլոգիայի բնագավառում բարձրագույն պարգևների՝ Լևենհուկի մեդալին (1992) և Զելման Վաքսմանի մրցանակին (1995)։

## Մատենագրություն

* *Woese, C. R.* Bacterial evolution(անգլ.) // *Microbiol Rev*. — 1987. — Т. 51. — № 2. — С. 221—271.
* *Woese, C. R., Kandler, O., Wheelis, M. L.* Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya(անգլ.) // *Proceedings of the National Academy of Sciences*. — National Academy of Sciences, 1990. — Т. 87. — № 12. — С. 4576—4579. —
* *Woese, C. R., Goldenfeld N.* How the Microbial World Saved Evolution from the Scylla of Molecular Biology and the Charybdis of the Modern Synthesis(անգլ.) // *Microbiology and molecular biology*. — 2009. — Т. 73. — № 1. — С. 14—21. —

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Персональная страница Карла Вёзе на сайте *School of Molecular and Cellular Biology* (*MCB*), *University of Illinois at Urbana-Champaign*(անգլ.) (Ստուգված է 7 օգոստոսի 2010)
* Русский перевод статьи Карла Вёзе *How the Microbial World Saved Evolution from the Scylla of Molecular Biology and the Charybdis of the Modern Synthesis*(անգլ.)