Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Տիպ (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տիպ (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքը դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Թագավորությունը ներառում է մեկ կամ մի քանի տիպներ
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **տիպը** (լատիներեն՝ *phylum*) դա՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, դաս, կարգ, ընտանիք, ցեղ և տեսակ։ Տիպը գտնվում է թագավորության և դասի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթատիպ*, *վերնատիպ*)։

Բուսաբանության մեջ ավանդաբար օգտագործվում է **բաժին** լատիներեն՝ divisio տերմինը, չնայած որ 1993 թ.-ի Միջազգային Բուսաբանական Կոնգրեսը հաստատել և ընդունել է *տիպ* ձևը։

* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *տիպներ*-ն է (լատիներեն՝ *familiae*)։

Կենդանիների թագավորությունը ներառում է 35 **տիպ**, իսկ բույսերի թագավորությունը 12 տիպ։

Օրինակներ՝ Միջատների դասը պատկանում է հոդվածոտանիների տիպին։

Միաշաքիլավորների դասը պատկանում է ծածկասերմերի տիպին։

Թե տիպերից որն է պատկանում այս կամ այն թագավորությանը որոշվում է տաքսոնոմիստի (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։
Հաճախ օգտագործվում են նաև ածանցավոր ձևեր՝
կենդանաբանության մեջ՝

* վերնատիպ ( լատիներեն՝ superphylum)
* ենթատիպ (լատիներեն՝ subphylum)

բուսաբանության մեջ՝

* վերնաբաժին (լատիներեն՝ superdivisio)
* ենթաբաժին (լատիներեն՝ subdivisio)

## Տիպերի (բաժինների) անվանումներ

Ինչպես բոլոր կարգաբանական աստիճանները, այնպես էլ տիպը ունոմինալ է, այսինքն արտահայտվում է մեկ բառով։
Բուսաբանության և սնկաբանության մեջ օգտագործվում է տիպերի և ենթատիպերի ստանդարտիզացված վերջավորություններ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | բաժին | ենթաբաժին |
| բույսեր | *-phyta* | *-phytina* |
| սնկեր | *-mycota* | *-mycotina* |

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
**Վերնատիպ**/**Վերնաբաժին** —
**Տիպ**/**բաժին** —
**Ենթատիպ**/**Ենթակարգ** —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի տիպներ
* Կենդանիների տիպներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура։ Пер. с англ. М.։ Мир, 1980. С. 16, 24—25.
* Наумов С.П. Зоология позвоночных. М.։ Просвещение, 1982. 464 с.
* Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.։ Наука, 1987. 439 с.
* Михайлова И.А., Бондаренко О.Б., Обручева О.П. Общая палеонтология. М.։ Изд-во МГУ, 1989. 384 с. ISBN 5-211-00434-5
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных։ В 3-х т. Т. 3. М.։ Мир, 1993. 312 с. ISBN 5-03-001819-0
# Դաս (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դաս (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքի դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Տիպը ներառում է մեկ կամ մի քանի դասեր:
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **դասը** (լատիներեն՝ *classis*) դա՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, տիպ, կարգ, ընտանիք, ցեղ և տեսակ։

Դասը գտնվում է տիպի և կարգի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթադաս*, *վերնադաս*)։

* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *դասեր*-ն է (լատիներեն՝ *classes*)։

Օրինակներ՝ Բամբակենին և բաղրջուկը պատկանում են փիփերթազգիների (լատիներեն՝ *Malvaceae*) ընտանիքին, որը ներառվում է փիփերթածաղկավորների կարգի, վերջինս էլ իր հերթին՝ երկշաքիլավորների **դաս**ի մեջ։

Հայկական արշալուսաթիթեռը պատկանում է միջատների դասին։

Թե կարգերից որն է պատկանում այս կամ այն դասին որոշվում է տաքսոնոմիստի (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։
Օգտագործվում են նաև՝

* գրանդդաս(լատիներեն՝ grandclassis)
* վերնադաս (լատիներեն՝ superclassis)
* ենթադաս (լատիներեն՝ subclassis)
* ինգրադաս (լատիներեն՝ infraclassis)

## Դասերի անվանումները

Բույսերի և սնկերի դասերի լատիներեն անվանումներում օգտագործվում են ստանդարտիզացված վերջավորություններ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | դաս | ենթադաս |
| բարձրակարգ բույսեր | *-opsida* | *-idae* |
| ջրիմուռներ | *-phyceae* | *-phycidae* |
| սնկեր | *-mycetes* | *-mycetidae* |

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Գրականություն

* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура։ Пер. с англ. М.։ Мир, 1980. С. 16, 24—25.
* Наумов С.П. Зоология позвоночных. М.։ Просвещение, 1982. 464 с.
* Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.։ Наука, 1987. 439 с.
* Михайлова И.А., Бондаренко О.Б., Обручева О.П. Общая палеонтология. М.։ Изд-во МГУ, 1989. 384 с. ISBN 5-211-00434-5
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных։ В 3-х т. Т. 3. М.։ Мир, 1993. 312 с. ISBN 5-03-001819-0

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի կարգեր
* Կենդանիների կարգեր
# Պալինոլոգիա

**Պալինոլոգիա** (հունարեն՝ παλυνη - նուրբ փոշի և․․․ լոգիա), բուսաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է ծաղկափոշին և սպորները, նրանց ձևը, կառուցվածքն ու զարգացումը, ցրումն ու օգտագործումը։

## Անվանում

«Պալինոլոգիա» տերմինն առաջարկել են անգլիացի գիտնականներ Հ․ Հայդը և Դ․ Ուիլյամսը (1944)։

## Նկարագիր

Պալինոլոգիաի հիմնական բաժինը պալինոմորֆոլոգիան է, որն ուսումնասիրում է սպորների և փոշեհատիկների (սերմնավոր բույսերի արական գամետոֆիտների) գլխավորապես արտաքին կայուն թաղանթի (էկզինա) ձևը, կառուցվածքը, զարգացումը և բրածո վիճակում պահպանվելու հատկությունը։

Պալինոլոգիաի առանձին ճյուղ է պալեոպալինոլոգիան (հնէաբուսաբանություն բաժին), որն ուսումնասիրում է բրածո սպորներն ու ծաղկափոշին։

## Կիրառություն

Այն հատկապես մեծ կիրառություն ունի նավթի, ածխային պլաստների և այլ օգտակար հանածոների երկրաբանական որոնողական-հետազոտական աշխատանքներում և հնէաբանության մեջ։

### Մեթոդներ

Պալինոլոգիաի մեթոդներից է հնէաբուսաբանական, գեոմորֆոլոգիական և երկրաբանական խնդիրների լուծման համար լայնորեն օգտագործվող սպորափոշեհատիկային վերլուծությունը, որը կիրառվում է նաև հնագիտության, բժշկության, քրեագիտության, ապրանքագիտության մեջ։

Պալինոլոգիաի տվյալները և ուսումնասիրություններն օգտագործվում են մեղվաբուծության և բժշկության (որոշ ալերգիական հիվանդությունների առաջացման պատճառների բացահայտման) մեջ։

Հայատանում պալինոլոգիական ուսումնասիրությունների հիմքը դրվել է 1948 թվականին, Ա․ Թախտաջյանի և Ա․ Յացենկո-Խմելևսկու նախաձեռնությամբ (աաքսոնոմիական և ֆիլոգենետիկական հետազոտություններ)։

## Տես նաև

* Փոշեհատիկ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 84)։*  |
# Մորֆոլոգիա (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆոլոգիա(չաշխատող հղում)
. արու ծովախեցգետին
**Մորֆոլոգիան** (կենսաբանության մեջ) ուսումնասիրում է ինչպես օրգանիզմի արտաքին կառուցվածքը (ձևը, կառուցվածքը, գույնը), այնպես էլ կենդանի օրգանիզմի ներքին կառուցվածքը (օրինակ՝ մարդու մորֆոլոգիա)։ Ենթաբաժիններն են՝ արտաքին մորֆոլոգիան (էյդոնոմիա) և ներքին մորֆոլոգիան (անատոմիա)։ Մորֆոլոգիան տարբերվում է ֆիզիոլոգիայից նրանով, որ վերջինս ուսումնասիրում է առաջին հերթին օրգանիզմի և օրգանների գործառույթները։

Մորֆոլոգիա հասկացությունը ներդրել է գերմանացի պոետ և բնափորձագետ Ի. Վ. Գյոթեն` բնորոշելով այն որպես «ուսմունք օրգանիզմի կառուցվածքի, նրա ձևավորման և վերափոխման մասին»։

Կիրառվում է նաև «ընդհանուր մորֆոլոգիա» տերմինը, որը բնորոշում է օրգանիզմի կամ տաքսոնի գլխավոր տարբերակիչ առանձնահատկությունները։ Օրգանիզմի ընդհանուր մորֆոլոգիան կարող է բնորոշել, օրինակ, նրա ձևը, հիմնական գույները, բայց ոչ մանր դետալները։

Կարգաբանական խմբերի մեծամասնությունը տարբերվում է մյուսներից մորֆոլոգիական բնութագրով։ Որպես կանոն, մոտ կարգաբանական խմբերը ունեն համեմատաբար քիչ տարբերություններ, քան ավելի հեռուները, սակայն լինում են նաև բացառություններ։ Միայն մորֆոլոգիական տվյալների վրա հիմնվելու անհուսալիությունն այն է, որ մորֆոլոգիապես տարբերվող օրգանիզմների ԴՆԹ-ի անալիզի արդյունքում կարող է պարզվել, որ նրանք պատկանում են միևնույն տիպին։ Եվ հակառակը՝ հաճախ իրար հետ կապ չունեցող կարգաբանական միավորները կարող են նմանվել արտաքին տեսքով կոնվերգենտ էվոլյուցիայի կամ նույնիսկ միմիկրիայի ճանապարհով։

## Տես նաև

* Բույսերի մորֆոլոգիա
* Կենդանիների մորֆոլոգիա
* Մարդու մորֆոլոգիա
* Մորֆոմետրիա
* Ֆենետիկա

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մորֆոլոգիա (կենսաբանություն)» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 57)։*  |
# Սաղմնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորուլա, 8 բջիջների փուլը
**1** մորուլա, **2** - բլաստուլա
Գաստրուլացում. **1** - Բլաստուլա, **2** - գաստրուլան բլաստոմերի հետ միասին, նարնջագույն գույնով նշված է էկտոդերմը, կարմիր՝ էնտոդերմը
**Սաղմնաբանություն**, **էմբրիոլոգիա** (հին հունարեն՝ ἔμβρυον
 - էմբրիոն, սաղմ + -λογία
, λόγος
 - գիտություն), գիտություն սաղմնային զարգացման մասին։ Ավելի լայն իմաստով այն ուսումնասիրում է նաև օրգանիզմների նախասաղմնային զարգացումը (սեռական բջիջների առաջացումը), բեղմնավորումը, սաղմնածագումը, զարգացման թրթուրային, ետսաղմնային և ետծննդյան շրջանները մինչև հասուն, բազմացման ընդունակ օրգանիզմի առաջացումը։

Այսպիսով դժվար է հստակ սահման անցկացնել սաղմնաբանության և անհատական զարգացման օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտության՝ զարգացման կենսաբանության միջև։

## Հիմնադիրներ

Սաղմնաբանության հիմնադիրներն են Հիպոկրատը և Արիստոտելը։ Գիտության հետագա զարգացումը կապված է Վ․ Հեսրվեի, Ա․ Լնենհուկի, Մ․ Մալպիգիի և ուրիշների անունների հետ։ Ժամանակակից սաղմնաբանության հիմնադիրը Կ․ Մ․ Բերն է։

Չ․ Դարվինի տեսության վրա հիմնված էվոլյուցիոն համեմատական սաղմնաբանության հիմքը դրվել է Ա․ Կովափսկու և Ի․ Մեչնիկովի աշխատանքներում։

Ժամանակակից սաղմնաբանությանն մեջ մեծ ավանդ ունեն Ա․ Սևերցովը, Հ․ Շպևէանը, Վ․ Շիետկևիչը և ուրիշներ։

## Հիմնական խնդիր

Սաղմնաբանության հիմնական խնդիրը մեկ բջջից առաջացած հարյուր միլիարդավոր բջիջներից կազմված կառուցվածքային, ֆունկցիոնալ և կենսաքիմիական բարդ համակարգի՝ օրգանիզմի առաջացման պարզաբանումն է։

Կախված հետազոտության խնդիրներից և մեթոդներից՝ տարբերում են սաղմնաբանության.

* ընդհանուր,
* համեմատական,
* էկոլոգիական
* փորձառական ուղղություններ։

Վերջին տասնամյակներում ամենամեծ զարգացման է հասել փորձառական սաղմնաբանություն, որի նվաճումների շնորհիվ բացահայտվել են բջիջների և հյուսվածքների ձևագոյացման, տարբերակման, բազմացման և աճի կարգավորման, ինչպես նաև ամբողջ օրգանիզմի և նրա առանձին մասերի փոխազդեցության կարևորագույն մեխանիզմները։ Ըստ ժամանակակից սաղմնաբանության սաղմնածագումը և անհատական զարգացումը տեղի են ունենում բեղմնավորում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Online course in embryology Արխիվացված 2021-02-24 Wayback Machine
* Indiana University's Human Embryology Animations Արխիվացված 2019-10-16 Wayback Machine
* UNSW Embryology Large resource of information and media.
* What is a human admixed embryo? Արխիվացված 2012-02-25 Wayback Machine
* Definition of embryo according to Webster Արխիվացված 2010-01-30 Wayback Machine
* Embryonews \_ resource for IVF and embryology articles

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սաղմնաբանություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 150)։*  |
# Կարիոտիպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարիոտիպ

|  |  |
| --- | --- |
| Ենթակատեգորիա | պատկեր |
| Պատկերված | քրոմոսոմ |

**Կարիոտիպ** (հուն. karyon՝ կորիզ և typos՝ ձև, տիպ), քրոմոսոմային հավաքածուի հատկանիշների ամբողջություն (քրոմոսոմների թիվը, չափերը, ձևը), որը բնորոշ է օրգանիզմների այս կամ այն տեսակին։ Կարիոտիպը տեսակների կամ առանձին օրգանիզմի բջիջներում քրոմոսոմների ամբողջական հավաքածուի ընդհանուր տեսքն է, որը հիմնականում ներառում է դրանց չափերը, քանակը և ձևը։ Կարիոտիպի գրաֆիկական պատկերը, այսինքն՝ քրոմոսոմների հավաքածուն՝ դասավորվված խմբերի մեջ՝ կախված ձևից և չափից, կոչվում է իդիոգրամ։

## Ընդհանուր նկարագիր

Դիպլոիդ բջիջների կարիոտիպը կազմված է քրոմոսոմների 2 հապլոիդային հավաքածուներից՝ մեկը՝ հորից, մյուսը՝ մորից։ Սովորաբար քրոմոսոմային հավաքածուն նկարագրում են մետաֆազի կամ ուշ պրոֆազի փուլերում, երբ քրոմոսոմները լավ են տարբերակվում լուսային մանրադիտակով և ուղեկցվում է մանրալուսանկարմամբ կամ ուրվանկարումով։ Բազմահազար բույսերի, կենդանիների, նաև մարդու կարիոտիպը վերլուծված է։ Յուրաքանչյուր տեսակ բնորոշվում է քրոմոսոմների որոշակի և կայուն թվով։ Օրինակ՝ փափուկ ցորենի (Triticum aestivum) մարմնային բջիջներում 42 քրոմոսոմ է, կարծր ցորենինը (T. durum)՝ 28, միահատիկինը (T. monococcum)՝ 14, բազմաշարացան գարունը (Hordeum vulgure)՝ 14, ցանովի վարսակինը (Areena sativa)՝ 42 քրոմոսոմներ և այլն։ Կարոտիպի համեմատական վերլուծությունը լայնորեն կիրառվում է կարգաբանության (կորիզակարգաբանություն), այդ թվում՝ մշակաբույսերի ծագման ուսումնասիրության ժամանակ և ընտրասերման մեջ։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կարիոտիպ» հոդվածին։ |
# Ֆիզիոլոգիա

**Ֆիզիոլոգիան** (հուն․՝ φύσις
 - *բնություն* և հուն․՝ λόγος
 - *գիտելիք*), կենսաբանության ճյուղ, որն ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների, հյուսվածքների, օրգանների և բջիջների ֆունկցիաներն ու դրանցում ընթացող գործընթացները։ Ֆիզիոլոգիան ընդհանուր ախտաբանության և կլինիկական բժշկության տեսական հիմքն է։ Այն գիտելիքների ամբողջական տեսական համակարգի մեջ է ներառում անատոմիայի, հյուսվածաբանության, կենսաքիմիայի, կենսաֆիզիկայի և այլ առարկաների կողմից օրգանիզմի մասին ստացված տվյալները։ Ֆիզիոլոգիաական հետազոտությունների հիմքում ընկած է առողջ և հիվանդ մարդկանց ուսումնասիրումը։ Էվոլյուցիոն ֆիզիոլոգիայի հիմնադիրը հայազգի Լևոն Օրբելին է՝ Ի. Պավլովի սանը։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆիզիոլոգիա» հոդվածին։ |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ֆիզիոլոգիա»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Արեալ

Այս հոդվածը կենսաբանական տերմինի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք Արեալ (այլ կիրառումներ)։
Շատ քիչ կենդանիների արեալն է գտնվում Անտարկտիդայում։
**Արեալ** (լատիներեն՝ area՝ տարածություն, հրապարակ), երկրի մակերևույթի (կամ ջրատարածության) էկոլոգիական հատված, տարածք, որին բնորոշ է կենդանիների, բույսերի որևէ տեսակ (ցեղ, ընտանիք և այլն)։ Դա այն բնական պայմաններն են, որտեղ տեսակն ապրում է կամ էլ տեսակի պոպուլյացիան շրջապատող ֆիզիկական պայմանները։ Արելը պարտադիր չէ լինի աշխարհագրական տարածք, մակաբույծ կենդանիների համար դա տիրոջ օրգանիզմն է կամ օրգանիզմի որոշակի տեղամասը կամ օրգանիզմի կոնկրետ բջիջը։

Արեալի չափերը տարբեր են։ Որոշ կենդանիներ և բույսեր բազմանում են խիստ սահմանափակ տարածություններում (օրինակ, առանձին լեռնային բարձունքում, կղզում, մեկուսացված լճում), մյուսները տարածված են մի քանի մայրցամաքներում և զբաղեցնում են հսկայական հատվածներ։ Օրգանիզմների խմբերը (ընտանիք և կարգաբանական այլ միավորներ, օրինակ, հացազգի բույսեր, ճնճղուկազգի թռչուններ), որոնք տարածված են ամբողջ աշխարհում, կոչվում են կոսմոպոլիտ։ Արեալը կարող է ընդարձակվել տեսակի տարաբնակեցման հետևանքով և փոքրանալ՝ արեալի առանձին հատվածներում նրա անհետացումից։ Արեալը քարտեզի վրա պատկերվում է գծերով, կետերով կամ գույներով։ Արեալի քարտեզներն օգտագործվում են բուսական և կենդանական պաշարների տեղաբաշխումը, գյուղատնտեսական կուլտուրաների և անտառային վնասատուների տարածումը պարզելու համար։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 18)։*  |
# Ալոպատրիկ տեսակառաջացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Ալոպատրիկ տեսակառաջացում**, գեների հոսքի աշխարհագրական արգելքն է, որը զուտ ֆիզիկապես է մեկուսացնում առաջացած պոպուլյացիան։

Որոշ երկրաբանական գործընթացներ կարող են մասնատել պոպուլյացիան մի քանի այլ պոպուլյացիաների։ Օրինակ՝ նոր ի հայտ եկող լեռնաշղթան աստիճանաբար կարող է տարանջատել օրգանիզմների մի պոպուլյացիա, որ կարող է բնակվել միայն ցածրադիր վայրում։ Ցամաքի մի հատված, օրինակ՝ Պանամայի պարանոցը, կարող է տարանջատել մի կողմի ջրային կյանքը մյուս կողմի կյանքից։ Մեծ լիճը կարող է փոքրանալ և ձևավորել մի քանի փոքր լճակ, որոնց պոպուլյացիաներն արդեն մեկուսացված կլինեն։ Ալոպատրիկ տեսակառաջացում կարող է տեղի ունենալ նաև, երբ մի տեսակի ներկայացուցիչները գրավում են նոր, տարածք և դրանով մեկուսանում են մայր պոպուլյացիայից։

Ալոպատրիկ տեսակառաջացումն առավել հատուկ է փոքր, մեկուսացած պոպուլյացիաներին։ Այս դեպքում գեների հոսքի և բնական ընտրության միջոցով գենոֆոնդի հիմնավորապես փոփոխումն ավելի հավանական է, քան մեծ պոպուլյացիաների դեպքում։ Օրինակ՝ մոտ երկու միլիոն տարի առաջ փոքրաթիվ օտար կենդանիներ ու բույսեր, գրավելով Գալապագոսյան կղզիները, սկզբնավորեցին այն բոլոր տեսակները, որ այսօր հնարավոր է գտնել այնտեղ։ Բայց ամեն մի մեկուսացած փոքր պոպուլյացիա, որ դառնում է նոր տեսակ, ամենայն հավանականությամբ, չի գոյատևում իր նոր միջավայրում։ Սահմանային իրավիճակում կյանքը դաժան է, և առաջամարտիկ շատ պոպուլյացիաներ ուղղակի վերանում են։

## Աղբյուրներ

Կենսաբանության 10-րդ դասարանի դասագիրք

### Տես նաև

Սիմպատրիկ տեսակառաջացում
# Թեոփրաստես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Թեոփրաստես**
հին հունարեն՝ Θεόφραστος
 լատիներեն՝ Theophrastos Eresios |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մոտ մ. թ. ա. 371 Էտեստոս, Commune of Eresos |
| Մահացել է | մ. թ. ա. 287 Աթենք |
| Քաղաքացիություն | Հին Աթենք |
| Ուղղություն | Պերիպատետիկյան դպրոց |
| Մասնագիտություն | բուսաբան, ֆիզիկոս, փիլիսոփա և գրող |
| Գործունեության ոլորտ | բուսաբանություն |
| Ալմա մատեր | Պերիպատետիկյան դպրոց |
| Տիրապետում է լեզուներին | հին հունարեն |
| Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն) | Theophr. |
| Ուսուցիչ | Արիստոտել և Պլատոն |
| Աշակերտներ | Strato of Lampsacus?, Bion of Borysthenes?, Chamaeleon?, Neleus of Scepsis?, Տիմագորաս Ջելացի, Praxiphanes?, Մենանդրոս, Դեմետրիոս Ֆալերսկի, Metrocles? և Demotimus? |
|  Theophrastus Վիքիպահեստում |

**Թեոփրաստես** (հին հունարեն՝ Θεόφραστος
, լատիներեն՝ Theophrastos Eresios, մոտ մ. թ. ա. 371, Էտեստոս, Commune of Eresos - մ. թ. ա. 287, Աթենք), հույն փիլիսոփա-պերիպատետիկ, գիտնական, երաժշտության տեսաբան։ Արիստոտելի բարեկամն ու աշակերտը։ Բազմակողմանի գիտնական, բուսաբանություն և բույսերի աշխարհագրություն գիտությունների հիմնադիր (Արիստոտելի հետ միասին)։ Հեղինակ է բնագիտության տարբեր բնագավառներին վերաբերող (ֆիզիկայի, հանքաբանություն, ֆիզիոլոգիա, և այլն) ավելի քան 200 գրքերի, որոնցից մեզ են հասել միայն մի քանիսը։

Արիստոտելի տրամաբանական ուսմունքում կատարել է էական լրացումներ, որոնք առնչվում են նաև ժամանակակից տրամաբանությանը։ Արսեն Բագրատունին հայերենի է թարգմանել Թեոփրաստեսի «Նկարագիրք» աշխատությունը (հրտ. Վնտ., 1830, ԿՊ, 1901)։

*Historia plantarum*, 1549
## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թեոփրաստես» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թեոփրաստես» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 173)։*  |
# Հոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Հոն (այլ կիրառումներ)

|  |
| --- |
| **Հոն** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophytes) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophytes) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Հոնածաղկավորներ (Cornales) |
| **Ընտանիք** | Հոնազգիներ (Cornaceae) |
| **Ցեղ** | **Հոն(Cornus)* L., 1753 |

**Հոն** (լատիներեն՝ *Cornus*), հոնազգիների ընտանիքի ծառերի և թփերի ցեղ։

Հայտնի է 4, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ Հոն սովորական (լատիներեն՝ *Cornusmas*)՝ տարածված է Իջևանի, Նոյեմբերյանի, Թումանյանի, Տավուշի, Զանգեզուրի անտառներում և Սյունիքի մարզի ցածրադիր մասերում։ Մշակովի հոնի լավագույն փոփոխակներ տարածված են նաև Երևանի շրջակա այգիներում (Նորք), Կոտայքի և Արագածոտնի մարզերում։

## Կենսաբանական նկարագիր

Բարձրությունը 4-8 մ է, պսակի տրամագիծը՝ 3-6 մ։ Երկարակյաց է։ Տերևները պարզ են, ամբողջական, հակադիր, ծաղիկները՝ երկսեռ, մանր՝ հավաքված հովանոցանման ծաղկաբույլերում։ Պտուղը կորիզապտուղ է, կարմիր, մսալի։

## Նշանակություն

Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (մուրաբա, կոմպոտ, հյութ, օղի)։ Մեղրատու է։ Փայտանյութն ամուր է, օգտագործվում է ատաղձագործության մեջ։ Ծառի կեղևը, ճյուղերը և տերևները պարունակում են աղանյութեր։
Հնագույն բժշկության մեջ որպես հակաթունային և վերքեր բուժող միջոց օգտագործում էին հոնի և դրա թփի վերգետնյա կեղևը։ Վերքի վրա դնում են բոված կեղևը և հոնի կտրատած պտուղները։
Հոնի տերևների թարմ հյութը օգտագործվում է որպես աչքի բուժիչ կաթիլներ։
Հոնի պտուղներից պատրաստված թանձր եփուկը քսում են երկու շերտ ծալած թանզիֆի վրա և գլխացավի ժամանակ դնում ճակատին, արմատներից պատրաստած եփուկը խմում ռևմատիզմի, իսկ հատապտղի կորիզներից պատրաստած եփուկը՝ փորլուծության ժամանակ։

Պտուղներն օգտագործում են իբրև տուբերկուլյոզով հիվանդների օրգանիզմը կազդուրող և դիմադրողականությունը բարձրացնող, մեջքի ցավերը հանգստացնող, հաճախակի միզաարձակաությունը կանխող և ականջների աղմուկը դադարեցնող միջոց։
Հոնի ճյուղերի կեղևը և արմատներն օգտագործվում են իբրև խինինին փոխարինող հակադողէրոցքային միջոց։
Հոնի հյութը, մուրաբան և կոմպոտները խորհուրդ է տրվում օգտագործել սակավարյունության, լյարդի հիվանդության, հոդատապի, շաքարախտի ժամանակ՝ իբրև միզամուղ և լեղամուղ միջոց։

Հոնի տերևների եփուկը և պտուղների թուրմը օգտագործում են իբրև ջերմությունն իջեցնող և միզամուղ միջոց, իսկ կեղևից պատրաստած եփուկը՝ որպես դիմադրողականությունը բարձրացնող և գրգռիչ միջոց։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հոն» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հոն» հոդվածին։ |
# Գլուխգործոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միքելանջելոյի **գլուխգործոց** Դավթի արձանը
**Գլուխգործոց**, որևէ հեղինակի կամ արվեստագետի ստեղծագործության մեջ գաղափարական-գեղարվեստական ամենաբարձր արժանիքներն ունեցող լավագույն ստեղծագործությունը։

Գլուխգործոցին բնորոշ է ազգային և համամարդկային գաղափարների ներդաշնակ զուգակցումը, գեղարվեստական բարձր կատարելությունը։ Գլուխգործոցները ձեռք են բերում լայն ժողովրդականություն, տարածվում տարբեր ժողովուրդների մեջ։

## Գլուխգործոցներ

#### Գրական գլուխգործոցներ

###### Հայ գրականության գլուխգործոցներ

* Դերենիկ Դեմիրճյան, Վարդանանք
* Րաֆֆի, Սամվել
* Խաչատուր Աբովյան, Վերք Հայաստանի
* Գաբրիել Սունդուկյան, Պեպո
* Մուրացան, Գևորգ Մարզպետունի
* Հակոբ Պարոնյան, Մեծապատիվ մուրացկաններ
* Ծերենց, Երկունք Թ դարու

#### Կերպարվեստի գլուխգործոցներ

## Տես նաև

* Մագնում օպուս (ալքիմիա)

## Աղբյուրներ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 104)։*  |