# Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որքան հաճախ են երկրները/տարածաշրջանները ներառվում Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա (ՄԱՀԱ, MENA) տարածաշրջանի սահմանումների մեջ.
     Սովորաբար ներառվում են,
     Հաճախ են ներառվում,
     Հազվադեպ են ներառվում:
**Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա** (**ՄԱՀԱ**, անգլ.՝ MENA), հաճախ անվանում են նաև **Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա** (անգլ.՝ WANA), **Մերձավոր Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա** կամ էլ **Հարավարևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա** (անգլ.՝ SWANA), աշխարհագրական տարածաշրջան, որը ներառում է Միջին Արևելքը (այսպես կոչված՝ Արևմտյան Ասիան) և Հյուսիսային Աֆրիկան։ Այդուհանդերձ, այս եզրույթը համարվում է «Մեծ Մերձավոր Արևելք» եզրույթի առավել հստակ սահմանված և ապաքաղաքական այլընտրանքը, որը ներառում է Իսլամական աշխարհի մեծ մասը։ Տարածաշրջանը հստակ ամրագրված սահմաններ չունի, ու տարբեր կազմակերպություններ այս տարածաշրջանում ներառում են տարբեր երկրներ ու տարածքներ։ Սովորաբար դրա կազմում ընդգրկվում են Ալժիրը, Բահրեյնը, Եգիպտոսը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Լիբիան, Մարոկկոն, Օմանը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սիրիան, Թունիսը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և Եմենը։

Անգլալեզու գրականության մեջ, որպես աշխարհագրական տարածաշրջանի սահմանում, Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա (անգլ.՝ Middle East and North Africa, MENA) եզրույթը հաճախ կիրառվում է ակադեմիական գրականության, ռազմական պլանավորման, աղետների կանխարգելման, մեդիա պլանավորման (որպես հեռարձակման տարածաշրջան) և գործարար փաստաթղթաշրջանառության մեջ։ Ավելին, տարածաշրջանում գտնվող երկրներն ունեն կրոնական, մշակութային, տնտեսական և կլիմայական նմանություններ։ Օրինակ՝ կլիմայի փոփոխության ամենալուրջ հետևանքները զգալի կլինեն Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի գրեթե բոլոր երկրներում։

Անգլալեզու գրականության մեջ MENA եզրույթից զատ կիրառվում են նաև այլ եզրույթներ։ Դրանցից են **MENASA**-ն (Միջին Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա և Հարավային Ասիա, Middle East and North Africa and South Asia) և **MENAP**-ը (Մերձավոր Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա, Աֆղանստան և Պակիստան, Middle East and North Africa and Afghanistan and Pakistan)։ **MENAT** տերմինը, բացի Միջին Արևելքից և Հյուսիսային Աֆրիկայից, ներառում է նաև Թուրքիան, որը երբեմն դուրս է մնում տարածաշրջանի վերաբերյալ այլ սահմանումներից, չնայած որ աշխարհագրական տեսանկյունից այդ երկիրը տարածաշրջանի կազմում է։ Բացի այդ, Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանը երկրների խումբ է, որը ներառում է Արաբական պետությունների լիգայի երկրների մեծ մասն ու դրա հարևան երկրները, այդ թվում՝ Իրանը, Թուրքիան, Իսրայելը, Կիպրոս, Կովկասյան երկրները, Աֆղանստանը, Պակիստանը և այլ երկրներ։

## Սահմանումներ

Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա աշխարհագրական տարածաշրջանը չունի հստակ սահմանումներ և սահմաններ։ Տարբեր կազմակերպություններ դրա կազմում ներառում են տարբեր երկրների կամ էլ այն չեն դիտարկում որպես առանձին աշխարհագրական տարածաշրջան։

### Միավորված ազգերի կազմակերպություն

Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի սահմանումների տարբերությունները.      Միջին Արևելքի ավանդական սահմանումը,      Մեծ Մերձավոր Արևելքը (2004 թվականի՝ ԱՄՆ կառավարական փաստաթղթեր),      Տարածքներ, որոնք գիտնականները կապում են Միջին Արևելքի հետ (2004 թվականի դրությամբ)։
«ՄԱՀԱ» (MENA) տարածաշրջանն ըստ Համաշխարհային բանկի (2003 թվական)։
«ՄԱՀԱ» (MENA) տարածաշրջանն ըստ UNAIDS-ի, ինչը ներառում է Սուդանն ու Սոմալին, սակայն դրա կազմում ընդգրկված չեն Իսրայելը, Պաղեստինը և Մալթան։
«ՄԱՀԱ» (MENA) տարածաշրջանն ըստ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (2003 թվական), ինչը ներառում է Աֆղանստանը, Մավրիտանիան, Պակիստանը, Պաղեստինը, Սուդանը և Սոմալիան, սակայն ընդգրկված չեն Իսրայելը և Մալթան։
ՄԱԿ-ի տարածաշրջանային խմբերի կազմում չկա «Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա» առանձին տարածաշրջան։ Նման տարածաշրջան չկա նաև ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժնի կողմից կիրառվող աշխարհագրական սխեմայում, չնայած որ առանձին-առանձին կիրառվում են Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանները։ ՄԱԿ-ի որոշ գործակալություններ և ծրագրեր կիրառում են «Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա» (MENA) տարածաշրջանը, բայց դրանց սահմանումները կարող են հակասել միմյանց ու հաճախ կիրառելի են միայն որոշակի հետազոտությունների կամ զեկույցների համար։

* Համաշխարհային բանկի՝ 2003 թվականի ուսումնասիրություններից մեկում նշվում է. «Համաշխարհային բանկի աշխարհագրական դասակարգման մեջ հետևյալ 21 երկրներն ու տարածքներն են ներառված Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա (MENA) տարածաշրջանի կազմում. Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի վեց անդամները (Բահրեյն, Քուվեյթ, Օման, Կատար, Սաուդյան Արաբիա և Արաբական Միացյալ Էմիրություններ) և 15 այլ երկրներ և տարածքներ. Ալժիր, Ջիբութի, Եգիպտոս, Իրաք, Իրան, Իսրայել, Հորդանան, Լիբանան, Լիբիա, Մալթա, Մարոկկո, Եմեն, Սիրիա, Թունիս, Հորդանան գետի արևմտյան ափ և Գազայի հատված։ 2021 թվականի հունվարի դրությամբ՝ Համաշխարհային բանկն այս տարածաշրջանի կազմում ներառում էր հետևյալ 21 պետությունները. Ալժիր, Բահրեյն, Ջիբութի, Եգիպտոս, Իրան, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Լիբիա, Մալթա, Մարոկկո, Օման, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Սիրիա, Թունիս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Հորդանան գետի արևմտյան ափ և Գազայի հատված, Եմեն»։
* ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի՝ 2010 թվականի զեկույցում նշվում է. «Սույն հետազոտության նպատակներից ելնելով՝ Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա (MENA) տարածաշրջանը բաղկացած է հետևյալ 18 երկրներից. Ալժիր, Բահրեյն, Եգիպտոս, Իրաք, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Լիբիա, Մավրիտանիա, Մարոկկո, Օման, Պաղեստինի բռնազավթված տարածքներ, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Սիրիա, Թունիս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ և Եմեն»։
* Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության՝ 2015 թվականի զեկույցում նշվում է. «Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա (MENA) տարածաշրջանի 21 երկրների թվում են Ալժիրը, Բահրեյնը, Ջիբութին, Եգիպտոսը, Իրանը, Իսրայելը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Լիբիան, Մալթան, Մարոկկոն, Օմանը, Պաղեստինը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սիրիան, Թունիսը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և Եմենը»։
* Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի համար ՄԱԿ-ի ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ միացյալ ծրագրի տարածաշրջանային դասակարգումը հիմնվում է UNICEF-ի՝ 2019 թվականի զեկույցի վրա, որը «ներառում է 20 երկրներ/տարածքներ. Ալժիր, Բահրեյն, Ջիբութի, Եգիպտոս, Իրան, Իրաք, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Լիբիա, Մարոկկո, Օման, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Սոմալի, Սիրիա, Թունիս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ և Եմեն»։
* 2021 թվականի դրությամբ՝ UNICEF-ի կայքը հետևյալ 20 երկրները ներառում է Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի կազմում. «Ալժիր, Բահրեյն, Ջիբութի, Եգիպտոս, Իրան, Իրաք, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Լիբիա, Մարոկկո, Օման, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Պաղեստին, Սուդան, Սիրիա, Թունիս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ և Եմեն»։
* Աշխատելով Արժույթի միջազգային հիմնադրամի համար՝ 2003 թվականին տնտեսագետներ Համիդ Ռեզա Դավուդին և Ջորջ Թ. Աբեդը գրել են. «Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանը բաղկացած է Միջին Արևելքի արաբական երկրներից և Հյուսիսային Աֆրիկայի պետություններից։ Դրանց թվում են Ալժիրը, Բահրեյնը, Ջիբութին, Եգիպտոսը, Իրաքը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Լիբիան, Մավրիտանիան, Մարոկկոն, Օմանը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սոմալին, Սուդանը, Սիրիան, Թունիսը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և Եմենը գումարած Աֆղանստանի Իսլամական Պետությունը, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, Պակիստանը, Արևմտյան ափը և Գազան»։ Հեղինակներն ընդգծում են, որ տարածաշրջանի այս 24 երկրները «մի խմբի մեջ են ներառվել միայն վերլուծական նպատակներից ելնելով»։ Չնայած այդ երկրները, իբր, «ունեն ընդհանուր խնդիրներ և մշակութային կապեր, որոնք տարբերվում են հարևան երկրներից, ինչպես օրինակ՝ Իսրայելը և Թուրքիան, իսկ իսլամը տարածաշրջանի դոմինանտ կրոնն է, արաբերենն էլ՝ ամենախոսվող լեզուն, Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանում կան «խոշոր կրոնական խմբեր» և «լեզվական տարբերություններ», չնայած որ Աֆղանստանում, Իրանում և Պակիստանում արաբերենն ամենախոշոր լեզուն չէ։

Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի սահմաններն ըստ ՄԱԿ-ի գործակալությունների և ծրագրերի| Պետություն կամ տարածք | WB (2003) | FAO (2015) | UNAIDS (2019) | UNICEF (2021) | UNHCR (2010) | IMF (2003) | UNSD  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Աֆղանստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո | Ոչ |
| Ալժիր | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Հայաստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Ադրբեջան | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Բահրեյն | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Կիպրոս | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Ջիբութի | Այո | Այո | Այո | Այո | Ոչ | Այո | Ոչ |
| Եգիպտոս | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Վրաստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Իրան | Այո | Այո | Այո | Այո | Ոչ | Այո | Ոչ |
| Իրաք | Այո | Ոչ | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Իսրայել | Այո | Այո | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Հորդանան | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Քուվեյթ | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Լիբանան | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Լիբիա | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Մալթա | Այո | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո | Ոչ | Ոչ |
| Մավրիտանիա | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո | Այո | Ոչ |
| Մարոկկո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Օման | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Պակիստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո | Ոչ |
| Պաղեստին\* | Այո | Այո | Ոչ | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Կատար | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Սաուդյան Արաբիա | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Սոմալի | Ոչ | Ոչ | Այո | Ոչ | Ոչ | Այո | Ոչ |
| Սուդան | Ոչ | Ոչ | Այո | Այո | Ոչ | Այո | Այո |
| Սիրիա | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Թունիս | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Թուրքիա | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Ոչ | Այո |
| Արաբական Միացյալ Էմիրություններ | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| Արևմտյան Սահարա | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Եմեն | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո | Այո |
| \*Կոչվում է նաև Պաղեստին Պետություն, (Բռնազավթված) Պաղեստինյան տարածքներ, Պաղեստինյան ազգային վարչություն կամ Արևմտյան ափ և Գազայի հատված։ |

### Այլ սահմանումներ

2007 թվականին պատմաբաններ Մայքլ Դամփերը և Բրյուս Սթենլին գրել են. «Հատուկ այս համարի նպատակով՝ խմբագիրները Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանը սահմանում են աշխարհագրական տարածք, որը ձգվում է Մարոկկոյից մինչև Իրան և Թուրքիայից մինչև Աֆրիկյան եղջյուր։ Ըստ այս սահմանման՝ տարածաշրջանում ներառված է Արաբական պետությունների լիգայի 22 անդամ երկիր (ներառյալ՝ Հորդանան գետի արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը), Թուրքիան, Իսրայելը, Իրանը և Կիպրոսը։ Այդուհանդերձ, նրանք ընդգծում էին, թե ինչքան խնդրահարույց և հակասական է այս սահմանումը ու այլ չափանիշների հիման վրա կարող էին լինել նաև այլ տարբերակներ։

Pew հետազոտական կենտրոնը 2012 թվականի դեկտեմբերին հրապարակված իր գլոբալ կրոնական հարցման մեջ «Մերձավոր Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա» տարածաշրջանում ներառել է հետևյալ 20 երկրները և տարածքները. «Ալժիր, Բահրեյն, Եգիպտոս, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Լիբիա, Մարոկկո, Օման, Պաղեստինյան տարածքներ, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Սուդան, Սիրիա, Թունիս, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Արևմտյան Սահարա և Եմեն»։

«Համաշխարհային խաղաղության ինդեքս-2020»-ում Տնտեսության և խաղաղության ինստիտուտը Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանում ներառել է 20 երկիր, այդ թվում՝ Ալժիրը, Բահրեյնը, Եգիպտոսը, Իրաքը, Իրանը, Իսրայելը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Լիբիան, Մարոկկոն, Օմանը, Պաղեստինը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սուդանը, Սիրիան, Թունիսը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, և Եմենը։

### Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա

Արևմտյան Ասիան և Հյուսիսային Աֆրիկան ըստ ՄԱԿ-ի քաղաքական վիճակագրության աշխարհագրական սխեմայի։«Միջին Արևելք» եզրույթի աշխարհագրական երկիմաստության և եվրակենտրոն բնույթի պատճառով՝ որոշ գիտնականներ, հատկապես գյուղատնտեսության և կլիմայագիտության ոլորտներից, նախընտրում են կիրառել այլ եզրույթներ, ինչպես օրինակ՝ WANA-ն (Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա, West Asia and North Africa) և NAWA-ն (Հյուսիսային Աֆրիկա-Արևմտյան Ասիա, North Africa-West Asia), որը, սակայն, հազվադեպ է կիրառվում։ WANA (Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա) եզրույթի կիրառումը խթանվում է նաև հետգաղութատիրական հետազոտությունների կողմից։

ՄԱԿ-ի վիճակագրության բաժնի կողմից կիրառվող աշխարհագրական սխեմայում, որը կիրառվում է աշխարհաքաղաքական բնույթի վիճակագրության համար, չի առանձնացվում Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա առանձին տարածաշրջան։ Փոխարենը կիրառվում է երկու առանձին ենթատարածաշրջան՝ Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա.

* Արևմտյան Ասիա (18)՝ Հայաստան, Ադրբեջան, Բահրեյն, Կիպրոս, Վրաստան, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Քուվեյթ, Լիբանան, Օման, Կատար, Սաուդյան Արաբիա, Պաղեստին, Սիրիա, Թուրքիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ և Եմեն։
* Հյուսիսային Աֆրիկա (7)՝ Ալժիր, Եգիպտոս, Լիբիա, Մարոկկո, Սուդան, Թունիս, Արևմտյան Սահարա։

Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանն ըստ Չոր տարածքներում գյուղատնտեսական հետազոտությունների միջազգային կենտրոնի (2011)։1995 թվականին իր հետազոտություններից մեկում Չոր տարածքներում գյուղատնտեսական հետազոտությունների միջազգային կենտրոնը (ICARDA), որն այդ ժամանակ տեղակայված էր Հալեպում, Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա աշխարհագրական տարածքում ներառում էր 25 երկիր, այդ թվում՝ Աֆղանստանը, Ալժիրը, Եգիպտոսը, Եթովպիան, Իրանը, Իրաքը, Հորդանանը, Լիբանանը, Լիբիան, Մարոկկոն, Օմանը, Պակիստանը, Սաուդյան Արաբիան, Սուդանը, Սիրիան, Թունիսը, Թուրքիան և Եմենը։ Նշվում էր, որ Միջազգային գյուղատնտեսական հետազոտությունների խորհրդատվական խմբի (CGIAR) տեխնիկական խորհրդատվական կոմիտեն 1992 թվականին Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա աշխարհագրական տարածքի իր սահմանումից հանեց Եթովպիան, Սուդանը և Պակիստանը՝ թողնելով մյուս երկրները։ 2011 թվականի իր հետազոտություններից մեկում ICARDA-ն նշել է 27 երկիր և տարածք։ Ըստ այդ կազմակերպության՝ Արևմտյան Ասիա և Հյուսիսային Աֆրիկա աշխարհագրական տարածքում են Աֆղանստանը, Ալժիրը, Բահրեյնը, Ջիբութին, Եգիպտոսը, Էրիթրեան, Եթովպիան, Գազայի հատվածը, Իրանը, Իրաքը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Լիբիան, Մավրիտանիան, Մարոկկոն, Օմանը, Պակիստանը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սոմալին, Սուդանը, Սիրիան, Թունիսը, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և Եմենը։

Արևմտյան Ասիա-Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի սահմաններն ըստ մի շարք կազմակերպությունների (հիմնականում գյուղատնտեսական)| Պետություն կամ տարածք | CGIAR (1992) | ICARDA (1995) | ICARDA (2011) |
| --- | --- | --- | --- |
| Աֆղանստան | Այո | Այո | Այո |
| Ալժիր | Այո | Այո | Այո |
| Հայաստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ |
| Ադրբեջան | Ոչ | Ոչ | Ոչ |
| Բահրեյն | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Կիպրոս | Ոչ | Ոչ | Ոչ |
| Ջիբութի | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Եգիպտոս | Այո | Այո | Այո |
| Էրիթրեա | Ոչ | Հավանաբար | Այո |
| Եթովպիա | Ոչ | Այո | Այո |
| Վրաստան | Ոչ | Ոչ | Ոչ |
| Իրան | Այո | Այո | Այո |
| Իրաք | Այո | Այո | Այո |
| Իսրայել | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Ոչ |
| Հորդանան | Այո | Այո | Այո |
| Քուվեյթ | Այո | Այո | Այո |
| Լիբանան | Այո | Այո | Այո |
| Լիբիա | Այո | Այո | Այո |
| Մավրիտանիա | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Մարոկկո | Այո | Այո | Այո |
| Օման | Այո | Այո | Այո |
| Պաղեստին\* | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Մասնակի |
| Պակիստան | Ոչ | Այո | Այո |
| Կատար | Այո | Այո | Այո |
| Սաուդյան Արաբիա | Այո | Այո | Այո |
| Սոմալի | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Սուդան | Ոչ | Այո | Այո |
| Սիրիա | Այո | Այո | Այո |
| Թունիս | Այո | Այո | Այո |
| Թուրքիա | Այո | Այո | Այո |
| Արաբական Միացյալ Էմիրություններ | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Այո |
| Արևմտյան Սահարա | Հստակ չէ | Հստակ չէ | Հստակ չէ |
| Եմեն | Այո | Այո | Այո |

\*\*Կոչվում է նաև Պաղեստին Պետություն, (Բռնազավթված) Պաղեստինյան տարածքներ, Պաղեստինյան ազգային վարչություն կամ Արևմտյան ափ և Գազայի հատված։

### Այլ եզրույթներ և սահմանումներ

Մեծ Մերձավոր Արևելք
2004 թվականին Մեծ ութնյակի հունիսյան գագաթնաժողովի համար պատրաստված նախնական աշխատանքային փաստաթղթում ԱՄՆ կառավարությունը (Ջորջ Ու. Բուշի վարչակազմի առաջին ժամկետի ավարտին) Մեծ Մերձավոր Արևելքի կազմում ներառել էր արաբական երկրները, Իսրայելը, Թուրքիան, Իրանը, Պակիստանը և Աֆղանստանը։

MENAP
2013 թվականի ապրիլից Արժույթի միջազգային հիմնադրամը սկսեց կիրառել վերլուծական նոր տարածաշրջան, որը ստացավ *MENAP* անվանումը (Միջին Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա, Աֆղանստան և Պակիստան), ինչը նշանակում էր, որ Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա աշխարհագրական տարածքում ներառվել են նաև Աֆղանստանը և Պակիստանը։ Ներկայումս MENAP-ը տնտեսական խոշոր խումբ է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի զեկույցներում։

MENASA
*MENASA*-ն վերաբերում է Միջին Արևելքին, Հյուսիսային Աֆրիկային և Հարավային Ասիային։ Փաստացի բուն տարածաշրջանին միացել է միայն Հարավային Ասիան, իսկ ՄԱԿ-ի կողմից, որպես տարածաշրջանի տվյալների հաբ, ընտրվել է Դուբայը։ Որոշ աղբյուրներում, և հատկապես Փենսիլվանիայի համալսարանի Լաուդեր ինստիտուտի աշխատություններում, տարածաշրջանի համար MENASA-ի փոխարեն կիրառվում է SAMENA հապավումը։

MENAT
*MENAT* (Միջին Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա և Թուրքիա) եզրույթը կիրառվում է Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա տարածաշրջանի երկրների ցանկում Թուրքիային ներառելու համար։

Մերձավոր Արևելք
Անգլալեզու գրականության մեջ նախկինում առավել տարածված էր *Մերձավոր Արևելք* (անգլ.՝ Near East) եզրույթի կիրառումը, սակայն 20-րդ դարի սկզբին բրիտանացիները սկսեցին կիրառության մեջ դնել Միջին Արևելք տարբերակը։ Հին Մերձավոր Արևելք եզրույթը հաճախ կիրառվում է անտիկ ժամանակաշրջանում այս տարածաշրջանը մատնանշելու համար։ Որոշ կազմակերպություններ և գիտնականներ այսօր ևս պնդում են, որ անհրաժեշտ է կիրառել *Մերձավոր Արևելք* եզրույթը, իսկ ոմանք դրա մեջ ներառում են նույնիսկ Հյուսիսային Աֆրիկան։ Սակայն սահմանումները խիստ տարբեր են, ու չկա կոնսեսնսուս դրա աշխարհագրական կիրառման մասով։

EMME
*EMME*-ն էլ վերաբերում է այն 18 երկրների խմբին, որոնք գտնվում են Արևելյան Միջերկրականում և Միջին Արևելքում։ Այդ երկրների թվում են Բահրեյնը, Կիպրոսը, Եգիպտոսը, Հունաստանը, Իրանը, Իրաքը, Իսրայելը, Հորդանանը, Քուվեյթը, Լիբանանը, Օմանը, Պաղեստինը, Կատարը, Սաուդյան Արաբիան, Սիրիան, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները և Եմենը։

## Կրոն

Ընդհանուր առմամբ, Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի գրեթե ողջ տարածքում իսլամը գերակշռող կրոնն է։ Տարածաշրջանի բնակչության 91.2%-ը մուսուլմաններ են։ Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածաշրջանը բաղկացած է 20 երկրներից և տարածքներից, որտեղ ընդհանուր առմամբ բնակվում է մոտ 315 միլիոն մարդ կամ աշխարհի մուսուլման բնակչության մոտ 23%-ը։ Անգլալեզու գրականության մեջ «MENA» անվամբ հաճախ ի նկատի են առնվում նաև տարածաշրջանի այն երկրները, որտեղ բնակչության մեծամասնությունը մուսուլման է, սակայն կան երկրներ, որտեղ մուսուլմանները մեծամասնություն չեն կազմում։ Բացի իսլամից, տարածաշրջանում տարածված են նաև քրիստոնեությունը, հուդայականությունը, եզդիականությունը, դրուզականությունը, աֆրիկյան ավանդական կրոնները, բերբերականությունը և արաբական հեթանոսականությունը։

Հատկապես Պարսից ծոցի երկրներում բնակվող միգրատները, որոնք մեծամասամբ այդ երկրներ են ժամանում Հարավային, Արևելյան և Հարավարևելյան Ասիաներից, բուդդայականության և հինդուիզմի հետևորդներ են։

## Ժողովրդագրություն

Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածքը խիստ բնակեցված է, տարածաշրջանում կան տարբեր մշակույթներ, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունեցել երեք աշխարհամասերի վրա։ 2023 թվականի դրությամբ՝ տարածաշրջանի ընդհանուր բնակչությունը կազմում է 501 միլիոն մարդ։ Խիստ տարբեր են նաև տարածաշրջանի դասակարգային, մշակութային, էթնիկ, կառավարման, լեզվաբանական և կրոնական համակարգերը։

Մասնագիտական գրականության մեջ խիստ տարածված է այն բանավեճը, թե որ երկրները պետք է ներառվեն Միջին Արևելքի կազմում։ Մեծ Մերձավոր Արևելքը և Հյուսիսային Աֆրիկան կարող են ներառել Կովկասը, Կիպրոսը, Աֆղանստանը և Ենթասահարայի որոշ երկրներ՝ հաշվի առնելով այդ երկրների միջև առկա սոցիալական, կրոնական և պատմական կապերը։

## Տնտեսություն և կրթություն

Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում կան նավթի և բնական գազի հարուստ պաշարներ, ուստի այն խիստ կարևոր տարածաշրջան է համաշխարհային տնտեսության կայունության համար։ Oil and Gas Journal-ի փոխանցմամբ՝ 2009 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ Միջին Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում է գտնվում նավթի համաշխարհային պաշարների շուրջ 60%-ը (810,98 միլիարդ բարել (128,936 կմ3)) և բնական գազի համաշխարհային պաշարների շուրջ 45%-ը (81,237.8 կմ3):

2023 թվականի դրությամբ՝ Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության անդամ 13 երկրներից 7-ը Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներից են։

Pew հետազոտական կենտրոնի «Կրոնն ու կրթությունը ողջ աշխարհում» հետազոտության մեջ, որը հրապարակվել է 2016 թվականին, նշվում է, որ այս տարածաշրջանի չափահաս բնակչության շուրջ 40%-ը ավարտել է տարրական դպրոցի առնվազն առաջին դասարանը։ Այս ցուցանիշն առավել բարձր էր այն կանանց մոտ, որոնց կեսը դպրոց էր հաճախում մեկ տարուց էլ պակաս ժամանակահատվածում:

## Քաղաքականություն

### Կայունությունը և անկայունությունը տարածաշրջանում

«Համաշխարհային խաղաղության ինդեքս-2020»-ում Տնտեսության և խաղաղության ինստիտուտը նշում է, որ «Միջին Արևելքն ու Հյուսիսային Աֆրիկան շարունակում են մնալ երկրագնդի ամենաոչ խաղաղ տարածաշրջանը, չնայած որ 11 երկրներում գրանցվել է իրավիճակի բարելավում»։ Ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի (CSIS) իրականացրած բազմակողմ համապարփակ հետազոտության համաձայն, որը հրապարակվել է 2016 թվականի ապրիլին, Միջին Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի տարածաշրջանը ձևավորող գործոնները խիստ բազմազան են և բարդ ու դժվար է գտնել «որևէ ընդհանուր մոդել, որը համապատասխանում է առկա տարբեր փոփոխականներին»։ հետազոտությունը պարզել է, որ տարածաշրջանում կան «բռնության և անկայունության խորը կառուցվածքային պատճառներ»։ Պատերազմներն ու հեղաշրջումները հիմնականում ծագում են «ցեղային, էթնիկ, աղանդավորական և կրոնական տարբերությունների», «ժողովրդագրական, տնտեսական և անվտանգային միտումների» և «կառավարման որակի, ներքին անվտանգային համակարգի, արդարադատության համակարգի և սոցիալական առաջընթացի պատճառով»։ Որոշ երկրներում ժողովրդավարական հաջող վերափոխումների համար չկան անհրաժեշտ սոցիալական գործոններ և քաղաքական հեղափոխությունները միշտ չէ, որ կարող են հանգեցնել ավելի մեծ կայունության կամ լուծել Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի կոնկրետ երկրում առկա հիմնախնդիրները: Այդուհանդերձ, հետազոտությունը գալիս է այն եզրակացության, որ «Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրների մեծամասնությունում պահպանվում է հարաբերական կայունությունը և շարունակում առաջընթաց գրանցել»։

### Զինված հակամարտություններ

20-րդ դարում Աֆրիկայի և Ասիայի ապագաղութացման ժամանակ և դրանից հետո այս տարածաշրջանում տեղի ունեցան բազմաթիվ զինված հակամարտություններ, որոնց թվում էին Ռիֆի պատերազմը, Իրաք-քրդական հակամարտությունը, Արաբա-իսրայելական հակամարտությունը, Արևմտյան Սահարայի հակամարտությունը, Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, Թուրք-քրդական հակամարտությունը, Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, Իրան-իրաքյան պատերազմը, Իրան-Սաուդյան Արաբիա սառը (պրոքսի) հակամարտությունը, Բերբերական գարունը, Տոյոտաների պատերազմը, Իրաքի ներխուժումը Քուվեյթ և Իրաք-քուվեյթյան պատերազմը, Ալժիրի քաղաքացիական պատերազմը, Իրաքյան Քուրդիստանի քաղաքացիական պատերազմը, Ահաբեկչության դեմ պատերազմը, 2003 թվականին ԱՄՆ գլխավորած կոալիցիայի ներխուժումը Իրաք և դրան հաջորդած Իրաքի պատերազմը։ 2010-2011 թվականներին տեղի ունեցած Արաբական գարունը հանգեցրեց Թունիսի ու Եգիպտական հեղափոխություններին ու 2011-2014 թվականների եգիպտական ճգնաժամին։ Արաբական գարունը դարձավ նաև Սիրիական ճգնաժամի, Լիբիայի քաղաքացիական պատերազմի, Եմենի քաղաքացիական պատերազմի ու Իսլամական պետություն ահաբեկչական խմբավորման դեմ պայքարի պատճառ։ Սուդանի հեղափոխության ժամանակ ամիսներ շարունակ տեղի ունեցած բողոքի ցույցերն ու ռազմական հեղաշրջումը հանգեցրին Օմար ալ-Բաշիրի վարչակարգի տապալմանն ու 2019-2022 թվականներին դեպի ժողովրդավարության Սուդանի անցմանը, ինչը հանգեցրեց Սուդանում խաղաղության շուրջ քննարկումների ծավալմանը։

## Տես նաև

* Արաբական աշխարհ
* Բարեբեր մահիկ
* Մեծ Մերձավոր Արևելք
* Պարսից ծոցի համագործակցության խորհուրդ
* Մերձավոր Արևելք
* Սահել

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Միջին Արևելք և Հյուսիսային Աֆրիկա» հոդվածին։ |