# Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն
 |
| --- |

**Օքսշյոն**, լիճ Շվեդիայում։ Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանությունը կենտրոնանում է այնպիսի միջավայրերի վրա, ինչպիսիք են լճերը։
Լճակ Ջորջիա նահանգի Օկոնի գետի ողողատում, որի մակերեսը ծածկված է բադախոտով, բայց այնուամենայնիվ դեռ ձկներ է պարունակում:
**Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանություն** քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգերի գիտական կենսաբանական գիտություն, հանդիսանում է լճագիտության ճյուղ։ Այս ոլորտը ձգտում է հասկանալ կենդանի օրգանիզմների միջև փոխհարաբերությունները իրենց ֆիզիկական միջավայրում։ Այս ֆիզիկական միջավայրերը կարող են ներառել գետեր, լճեր, առուներ, լճակներ, ջրամբարներ կամ ճահճուտներ: Այս գիտակարգից ստացված գիտելիքները լայնորեն օգտագործվում են նաև արդյունաբերական գործընթացներում՝ կեղտաջրերի մաքրման և ջրի զտման մեջ ներգրավված կենսաբանական գործընթացներից օգտվելու համար։ Ջրի առկայությունն ու հոսքը էական նշանակություն ունեն տեսակների բաշխման համար և ազդում են այն բանի վրա, թե երբ և որտեղ են տեսակները փոխազդում քաղցրահամ ջրային միջավայրերում:

Միացյալ Թագավորությունում Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանական ասոցիացիան (FBA), որը գտնվում է Կամբրիայի Վինդերմիր լճի մոտակայքում, առաջին հաստատություններից մեկն էր, որն ուսումնասիրեց քաղցրահամ ջրերի կենսաբանությունը, տարածեց լճերում տրոֆայնության հայեցակարգերը և ցույց տվեց օլիգոտրոֆ ջրերից մեզոտրոֆի միջով դեպի ճահճացում անցման գործընթացը:

Քաղցրահամ ջրերի կենսաբանությունն օգտագործվում է նաև գլոբալ տաքացման և մարդու աճող ազդեցության հետևանքները ջրային համակարգերի, ինչպես նաև ավելի լայն էկոհամակարգերի վրա ուսումնասիրելու համար: Քաղցրահամ ջրերի օրգանիզմները, հատկապես ողնաշարավորները, կլիմայի փոփոխության պատճառով անհետացման ավելի մեծ ռիսկի տակ են, քան ցամաքային կամ ծովային օրգանիզմները:

## Քաղցրահամ ջրային միջավայրեր

Քաղցրահամ ջրային միջավայրերը, որոնք ներառում են գետեր, առուներ, լճեր, լճակներ և ջրատարածքներ, ապահովում են կյանքի պայմաններ օրգանիզմների լայն բազմազանության համար:

### Գետեր և առուներ

Հոսող ջրերը քաղցրահամ ջրային միջավայրի տեսակ են, որոնք հիմնականում բաղկացած են գետերից և առուներից։ Հոսող, արագաշարժ ջրերն ունեն թթվածնի ավելի բարձր պարունակություն, ինչը թույլ է տալիս տարբեր տեսակների բարգավաճել և ավելի հեշտ է դարձնում աղտոտվածության դեմ պայքարը: Հոսող ջուրը բաց համակարգ է, ինչը նշանակում է, որ այն մեկուսացված չէ և նյութի ու էներգիայի փոխանակություն է կատարում այլ համակարգերի հետ: Լինելով բաց համակարգ՝ հոսող ջրերում հանդիպող օրգանական նյութերի մեծ մասը ստացվում է ցամաքային հոսքերից կամ հոսանքն ի վեր գտնվող հետագա նստվածքներից, և այս նյութը սննդի կարևոր աղբյուր է հանդիսանում բազմաթիվ տեսակների համար։ Ջրի հոսող զանգվածները սկիզբ են առնում ակունքներից, որոնք ներառում են աղբյուրներ, լճեր ու հալվող ձյուն, և շարժվում են դեպի իրենց գետաբերանները, որոնք սովորաբար մեկ այլ հոսող ջրային հուն են կամ օվկիանոս: Առուների և գետերի բնութագրերը փոխվում են ակունքից մինչև գետաբերան իրենց ողջ ճանապարհին։ Օրինակ՝ ակունքում ջուրն ավելի վճիտ է, ունի թթվածնի ավելի բարձր պարունակություն, ավելի ցածր ջերմաստիճան, և այստեղ տարածված են հետերոտրոֆ տեսակները։ Միջին հոսանքներում լայնությունը սովորաբար մեծանում է, և տեսակների բազմազանությունն աճում է ջերմաստիճանի ու թթվածնի պարունակության փոփոխությունների շնորհիվ՝ ներառելով ջրային կանաչ բույսեր և ջրիմուռներ։ Գետաբերանի ջուրն ունի թթվածնի ավելի ցածր խտություն և ավելի պղտոր է՝ պայմանավորված այն նստվածքներով, որոնք կուտակվել ու տեղափոխվել են գետի կամ առվի ողջ երկայնքով։ Այս ավելացած նստվածքը նվազեցնում է ջրի մեջ թափանցող լույսի քանակը, ինչի հետևանքով նվազում է բուսական աշխարհի բազմազանությունը, իսկ թթվածնի ցածր մակարդակը նվազեցնում է կենդանական աշխարհի բազմազանությունը:

Մերձափնյա գոտին գետափի կամ առվափի երկայնքով ընկած այն տարածքն է, որտեղ աճում են կենսական նշանակություն ունեցող, խոնավասեր բույսեր։ Այս բույսերը յուրատեսակ բուֆեր են ստեղծում ցամաքի և հոսող ջրային համակարգի միջև՝ պաշտպանելով այն աղտոտումից և հեղեղումներից։ Բացի այդ, այս բույսերը հսկայական բնակավայր են ապահովում ջրատարածքների բազմաթիվ տեսակների համար, որոնցից շատերը գտնվում են անհետացման եզրին կամ վտանգված են։ Վերջապես, մերձափնյա բույսերը ստվերում են ջուրը արևի ճառագայթներից՝ նվազեցնելով ջերմային սթրեսը ջրի ու ջրային կյանքի վրա, միաժամանակ ապահովելով սննդանյութեր՝ օրգանական նյութերի տեսքով:

### Լճեր և լճակներ

Կանգնած ջրերը քաղցրահամ ջրային միջավայրի տեսակ են, որոնք հիմնականում բաղկացած են լճերից և լճակներից։ Այս միջավայրն ունի տեսակների սահմանափակ բազմազանություն, քանի որ, ի տարբերություն հոսող ջրերի, դրանք մեկուսացված են միմյանցից և այլ ջրային համակարգերից: Կանգնած ջրավազանները ենթարկվում են շերտավորման․ սա մի գործընթաց է, որի ժամանակ ջերմաստիճանային տատանումների պատճառով ջուրը տարբեր խորություններում ձևավորում է առանձին շերտեր, ինչն էլ հանգեցնում է ջրի խտության տարբերությունների: Հոսող ջրերում շերտավորում չի առաջանում, քանի որ արագ շարժվող ջուրը միախառնում է թթվածնի տարբեր պարունակություն ունեցող ջրային զանգվածները։ Ամենավերին շերտն ունի թթվածնի ամենաբարձր պարունակությունը, և խորության մեծացմանը զուգընթաց՝ թթվածինը նվազում է: Շերտավորումը կարելի է ֆիզիկապես զգալ ջրի ջերմաստիճանից. ջրի ամենավերին շերտն ավելի տաք է, քան խորը ջրերը, քանի որ այն տաքացել է արևից։ Սա տեղի է ունենում գարնանը։ Սակայն ձմռանը, երբ լճի մակերևույթը սառչում է, անմիջապես սառույցի տակ գտնվող ջրի ջերմաստիճանը պահպանվում է մոտ 1 °C, մինչդեռ ավելի խորը ջրերը մնում են 4 °C-ի սահմաններում, որն այն ջերմաստիճանն է, երբ ջուրն ունի ամենամեծ խտությունը։ Տարբեր ջերմաստիճաններ ունեցող այս երկու շերտերի միջև սահմանը հայտնի է որպես թերմոկլին:

Կանգնած ջրերը կարող են բաժանվել երեք գոտիների՝ ըստ խորության և ափից ունեցած հեռավորության։ Լիտորալ գոտին ամենավերին շերտն է, և այստեղ է գտնվում լճերի ու լճակների ամենատաք ջուրը, քանի որ արևն այն տաքացնում է ուղղակիորեն: Այս գոտին ապահովում է կանգնած ջրերի ամենամեծ կենսաբազմազանությունը. այստեղ հանդիպում են էկոհամակարգի առողջության համար կենսական նշանակություն ունեցող և տվյալ միջավայրի օրգանիզմների սննդակարգի կարևոր մաս կազմող բազմապիսի օրգանիզմներ, ինչպիսիք են ջրիմուռները, ջրային բույսերը, երկփեղկանիները, միջատները, ձկները, խեցգետնակերպերը և երկկենցաղները: Լիմնետիկ գոտին գտնվում է լիտորալ գոտուց ներքև։ Այս գոտին ունի ավելի ցածր ջերմաստիճան, բավականին լավ լուսավորված է, և այստեղ բնակվում են ավելի քիչ բազմազանությամբ օրգանիզմներ, այդ թվում՝ ֆիտոպլանկտոն, զոոպլանկտոն և ձկներ: Այս գոտում հանդիպող պլանկտոնը վճռորոշ դեր է խաղում տվյալ միջավայրի սննդային ցանցում և հիմք է հանդիսանում բազմաթիվ կարևոր օրգանիզմների սննդակարգի համար։Ամենախորը գոտին պրոֆունդալ գոտին է, որն աչքի է ընկնում չափազանց թույլ լուսավորությամբ, ավելի ցածր ջերմաստիճանով և նախորդ շերտերի համեմատ ավելի մեծ խտությամբ: Երբ պլանկտոնը սատկում է, այն ընկնում է այս շերտի մեջ և սննդանյութեր է մատակարարում այստեղ ապրող կենդանական աշխարհին։ Այս կենդանիները կոչվում են հետերոտրոֆներ, ինչը նշանակում է, որ նրանք սնվում են մահացած օրգանիզմներով և թթվածին են օգտագործում բջջային շնչառության համար, ինչի հետևանքով պրոֆունդալ գոտում թթվածնի պարունակությունն ավելի ցածր է:

Կանգնած ջրերում ջրի շերտերի միախառնումը հիմնականում տեղի է ունենում սեզոնային շրջանառության շնորհիվ։ Աշնանն ու գարնանը շերտերի միախառնումը սովորաբար տեղի է ունենում քամու ազդեցությամբ, ինչը շրջանառության մեջ է դնում թթվածինը և ստեղծում ավելի համասեռ ջերմաստիճան ողջ ջրային համակարգում: Ափամերձ գոտին ջրային համակարգերի և ցամաքի միջև անցումային գոտի է, որը նման է հոսող ջրային համակարգերում հանդիպող մերձափնյա գոտուն: Այս տարածքը գործում է գրեթե նույն ձևով, ինչ մերձափնյա գոտին. բույսերը պաշտպանում են ջուրը աղտոտումից, հեղեղումներից և ջերմային սթրեսից, միաժամանակ ապահովելով սննդանյութեր և բնակավայրեր ջրային ու ջրատարածքային տեսակների համար։

### Ջրատարածքներ

Ջրատարածքներ, կանգնած ջրային միջավայրերի առանձնահատուկ տեսակներ, որոնք ներառում են ճահիճներ, տղմուտներ և տորֆաճահիճներ։ Հողի ջրածածկ և ընկղմված բնույթի պատճառով ջրատարածքների անաերոբ պայմանները եզակի են և ապահովում են տեսակների ամենաբարձր բազմազանությունը բոլոր էկոհամակարգերի շարքում: Ջրատարածքները դանդաղեցնում են օրգանական նյութերի քայքայումը՝ առաջացնելով հարուստ օրգանական նյութերի շերտեր, որոնք կարևոր սննդանյութեր են մատակարարում համակարգի տեսակներին։ Ջրատարածքներում աճող բուսականությունը կոչվում է հիդրոֆիտներ, ինչը նշանակում է, որ դրանք հարմարված են չափազանց խոնավ պայմաններին: Ջրատարածքները տուն են հանդիսանում մեծ թվով թռչունների, երկկենցաղների, միջատների, սողունների, խոտաբույսերի և ծառատեսակների համար, որոնք չեն կարող բնակվել որևէ այլ համակարգում, ինչը նրանց կանգնեցնում է անհետացման վտանգի առաջ, քանի որ ջրատարածքները ոչնչացվում են քաղաքաշինության և գյուղատնտեսության նպատակով: Չնայած իրենց զբաղեցրած փոքր տարածքին՝ ջրատարածքներն օգնում են պայքարել աղտոտվածության և կլիմայի փոփոխության դեմ, քանի որ զտում են աղտոտիչները և կենսոլորտից մեծ քանակությամբ ածխածին են կուտակում իրենց խոնավ հողում ու կանգնած ջրերում։ Բացի այդ, ջրատարածքներն ապահովում են պաշտպանություն հեղեղումներից և փոթորիկներից, քանի որ համակարգը կարող է կլանել մեծ քանակությամբ ավելցուկային ջուր: Ջրատարածքների՝ ջուր կլանելու հատկությունը նաև նպաստում է ստորգետնյա ջրերի պաշարների վերականգնմանը, ինչը չափազանց կարևոր է մարդու կողմից ջրի օգտագործման համար, քանի որ օգտագործելի քաղցրահամ ջրի աղբյուրները նվազում են։ Ջրատարածքները միայն քաղցրահամ ջրային միջավայրեր ու համակարգեր չեն. գոյություն ունեն նաև աղի ճահիճներ և տորֆաճահիճներ, որոնք ապահովում են կյանքի պայմաններ այլ տեսակների համար:

Կարոլինյան ծոցեր, ջրատարածքների յուրահատուկ ձևեր, որոնք գերակշռում են Կարոլինա նահանգներում, իսկ մի քանիսն էլ հանդիպում են Կարոլինայից դուրս՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Արևելյան ափի երկայնքով: Կարոլինյան ծոցերը բնութագրվում են որպես էլիպսաձև իջվածքներ, որոնք շրջապատված են ավազե եզրաշերտով և ունեն ավազոտ հատակ: Այս իջվածքներն անցնում են թաց և չոր ժամանակաշրջաններով՝ ձմռան ու գարնան ամիսներին լցվելով անձրևաջրերով, իսկ ամռանը՝ չորանալով: Կարոլինյան ծոցերում հաճախ հանդիպում են հազվագյուտ տեսակներ, որոնցից մի քանիսն էնդեմիկ են հենց այս տարածքների համար:

## Քաղցրահամ ջրերի օրգանիզմներ

Քաղցրահամ ջրերի օրգանիզմները հիմնականում բաժանվում են բենթոսային և պելագիալ օրգանիզմների կարգերի, քանի որ սրանք քաղցրահամ ջրային բիոմում հանդիպող կյանքի երկու հիմնական գոտիներն են։ Քաղցրահամ ջրերի օրգանիզմները կարող են ներառել անողնաշարավորներ, միջատներ, ձկներ, երկկենցաղներ, կաթնասուններ, թռչուններ, ջրային բույսեր, ջրային սնկեր և պլանկտոններ:

### Անողնաշարավորներ

Քաղցրահամ ջրերի անողնաշարավորները ներառում են քաղցրահամ ջրերի փափկամարմիններին, միջատներին, խեցգետնակերպերին և որդերին: Անողնաշարավորները կարևոր օղակ են հանդիսանում քաղցրահամ ջրային սննդային շղթաներում՝ տեղափոխելով սննդանյութերն ու էներգիան արտադրողներից, ինչպիսիք են ջրիմուռներն ու ջրային բույսերը, դեպի ավելի բարձր կարգի սպառողներ, օրինակ՝ ձկներ և երկկենցաղներ: Բացի այդ, անողնաշարավորները կարող են հանդես գալ որպես էկոհամակարգի առողջության կարևոր կենսացուցիչներ:

### Ձկներ

Քաղցրահամ ջրերի ձկները չափազանց բազմազան են. դրանք ներառում են ավելի քան 18,000 տեսակ և կազմում են աշխարհի անողնաշարավոր տեսակների 1/4-ը: Ձկների տեսակների մոտավորապես կեսն ապրում է քաղցրահամ ջրային միջավայրերում, իսկ մյուս կեսը՝ աղի ջրերում: Որոշ ձկներ, ինչպիսիք են սաղմոնը և շնաձկների որոշ տեսակներ, ընդունակ են տեղաշարժվել քաղցրահամ ու աղի ջրային միջավայրերի միջև՝ կապ հաստատելով դրանց միջև: Այս ձկները կոչվում են դիադրոմ ձկներ. տերմինը ծագում է հունարենից և նշանակում է «արանքում վազել»՝ ի նկատի ունենալով ձկների տեղաշարժը քաղցրահամ և աղի ջրերի միջև:

### Երկկենցաղներ

Երկկենցաղները, որոնք ներառում են գորտերին, դոդոշներին, սալամանդրերին և որդանման երկկենցաղներին, մի խումբ են, որոնք գերակշռում են քաղցրահամ ջրային միջավայրերում։ Երկկենցաղները էկզոթերմ օրգանիզմներ են և ունեն բարակ մաշկ, ինչը նշանակում է, որ նրանք կախված են ջրից՝ մարմնի խոնավությունը պահպանելու համար: Երկկենցաղները կարող են հանդես գալ որպես շրջակա միջավայրի առողջության ցուցիչ, քանի որ նրանք հեշտությամբ են ենթարկվում միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությանը, ինչպիսիք են աղտոտվածությունը կամ կլիմայի փոփոխությունը:

### Թռչուններ

Ջրալող թռչունները թռչունների մի խումբ են, որոնք կախված են ջրային միջավայրերից որս անելու, հանգստանալու և երբեմն բնադրելու համար: Քաղցրահամ ջրային միջավայրերից կախվածություն ունեցող թռչունների թվում են այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են ալկիոնները, ֆլամինգոները և տարբեր տեսակի ջրլող թռչուններ։ Բազմաթիվ տեսակներ օգտագործում են այս քաղցրահամ միջավայրերի բույսերը որպես բնադրման նյութ, բնակավայր և սնունդ։ Բացի այդ, քաղցրահամ ջրերի թռչունները հանդես են գալիս որպես ձկների և միջատների պոպուլյացիաների բնական կարգավորողներ քաղցրահամ ջրային միջավայրերում:

### Ջրային բույսեր

Ջրային բույսերը կամ մակրոֆիտները գործում են գրեթե այնպես, ինչպես ցամաքային բույսերը՝ ապահովելով սննդային շղթայի հիմքը, ածխաթթու գազի կլանումը և թթվածնի արտադրությունը։ Ջրային բույսերը կարելի է բաժանել 4 կարգի՝ ջրից դուրս եկող, լողացող տերևներով, ազատ լողացող և ընկղմված: Ջրից դուրս եկող մակրոֆիտներն ունեն ցողուններ և տերևներ, որոնք բարձրանում են ջրի մակերևույթից վեր, մինչդեռ լողացող տերևներով մակրոֆիտներն արմատներով ամրացված են ջրամբարի հատակին, իսկ դրանց տերևները գտնվում են ջրի մակերեսին։ Ազատ լողացող մակրոֆիտներն ազատորեն հոսում են ջրի մակերեսին, իսկ ընկղմված մակրոֆիտներն ամբողջությամբ աճում են ջրի տակ:

### Ջրային սնկեր

Քաղցրահամ ջրերի սնկերը այն սնկերն են, որոնք իրենց կենդանի օրգանիզմի կենսական ցիկլի առնվազն մեկ մասն անցկացնում են ջրում։ Քաղցրահամ ջրերում սնկերը չափազանց բազմազան են և ներառում են ներկայացուցիչներ Սնկերի թագավորության գրեթե բոլոր տիպերից՝ ընդգրկելով 3,870 նկարագրված տեսակ (2022 թվականի տվյալներով): Նրանք այս էկոհամակարգերում հանդես են գալիս որպես քայքայողներ, քարաքոսեր, մակաբույծներ, փոխօգնության կապի մեջ մտնող օրգանիզմներ և այլն։ Կենսաբազմազանության մեջ գերակշռում են ասկոմիցետները՝ շուրջ 3,000 տեսակով, որոնց մեծ մասը սորդարիոմիցետներ են: Խիտրիդիոմիցետները հիմնականում հայտնի են ջրային համակարգերից և ընդգրկում են 333 նկարագրված տեսակ, որոնց մեծ մասը պլանկտոնային ջրիմուռների մակաբույծներ են: Քաղցրահամ ջրերի սնկերի մեծ մասը մանրադիտակային են, բայց նրանք հանդիսանում են սննդանյութերի շրջապտույտի և սննդային ցանցերի կարևոր շարժիչ ուժեր:

## Սպառնալիքներ

Ջրի աղտոտման ամենատարածված պատճառը զարգացած տարածքներից, օրինակ՝ մայթերից ու տանիքներից հոսող անձրևաջրերի և հալոցքաջրերի մակերևութային հոսքն է: Այս հոսքն իրենից ներկայացնում է անձրևի և հալվող ձյան շարժվող ջրերը, որոնք չեն ներծծվել հողի մեջ: Կենցաղային և քաղաքային շինարարության մեջ օգտագործվող անթափանց մակերեսները փոխարինում են հողին, որը նախկինում ներծծում էր այդ ջրերը, ինչի հետևանքով մեծանում է ավելի հեռու տարածություններ հասնող հոսքերի քանակը։ Այս ավելցուկային հոսքը կարող է հավաքել տարբեր աղտոտիչներ, մինչև որ ի վերջո կհասնի առուներ, գետեր, լճեր, ճահճուտներ և նույնիսկ ջրատար հորիզոններ՝ աղտոտելով քաղցրահամ ջրերի կարևոր էկոհամակարգերն ու օգտագործելի ջուրը: Բացի այդ, անձրևաջրերի ու հալոցքաջրերի այս ուժեղացած հոսքը կարող է առաջացնել հեղեղումների մեծացում և հողի էրոզիա։

### Հոսող ջրերի աղտոտում

Գետերն ու առուները դրենաժի են ենթարկում բարձրադիր տարածքներում տեղացած ջրերը, և այս շարժվող ջուրն ավելի արագ է լուծում աղտոտիչները, քան կանգնած ջուրը: Այնուամենայնիվ, այս հոսող ջրերում աղտոտիչների մեծածավալ արտադրության և արտանետման պատճառով ջրերն աղտոտվում են ավելի արագ, քան տեղի է ունենում աղտոտիչների նոսրացումը, ինչը հանգեցնում է գետերի և առուների գերաղտոտման: Աղտոտման երեք հիմնական աղբյուրներն էլ՝ արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը և քաղաքները, սովորաբար տեղակայված են հոսող ջրերի երկայնքով՝ էլ ավելի մեծացնելով գետերի ու առուների գերաղտոտվածությունը: Սոսկ այն գիտակցումը, որ արագ հոսող ջրերը կարող են նոսրացնել աղտոտիչները, խթանել է էլ ավելի մեծ աղտոտումը՝ խորացնելով էկոլոգիական խնդիրը։ Գետերի և առուների ոչնչացմանը նպաստող մեկ այլ խնդիր է այդ հոսող ջրերի ֆիզիկական փոփոխությունը, հիմնականում՝ ամբարտակների կառուցման, ջրահեռացման, հուների ձևափոխման և հողատարածքների կառուցապատման տեսքով: Այս փոփոխություններն ազդում են ջրի ջերմաստիճանի, ջրի հոսքի ռեժիմների վրա և մեծացնում են նստվածքների քանակը՝ կործանելով բազմաթիվ ջրային օրգանիզմների համար կարևոր բնակավայրային պայմանները և վատթարացնելով ջրի որակը:

Առուների և գետերի աղտոտմանն առնչվող վիճահարույց հարցերից է այն մոտեցումը, որ գետն ի վեր տեղի ունեցող աղտոտումն ազդում է հոսանքն ի վար ապրող մարդկանց վրա: Գետի վերին հոսանքներում գտնվող գործարանի թափոնները կարող են թունավորել ստորին հոսանքներում ապրող մեկ այլ անձի խմելու ջուրը։ Սա հատկապես լուրջ խնդիր է դառնում այն հոսող ջրային համակարգերի դեպքում, որոնք սահմանակից են մի քանի երկրների կամ նահանգների, քանի որ այն ամենը, ինչ մի երկիր կամ նահանգ անում է գետի վերին հոսանքում, կարող է կտրուկ ազդել ստորին հոսանքում գտնվող երկրի կամ նահանգի հնարավորությունների վրա:

### Կանգնած ջրերի աղտոտում

Լճերն ու լճակները հիմնականում ենթարկվում են նույնպիսի աղտոտման, ինչպիսին գետերն ու առուներն են, սակայն դրանք ավելի արագ են աղտոտվում՝ ջրի դանդաղ շարժման, ջրահեռացման բացակայության և ջրի ընդհանուր քանակի պատճառով: Կանգնած ջուրը շատ ավելի քիչ է շրջանառվում, քան հոսող ջրերը, իսկ ջրի խորը շերտերը շարժվում են միայն սեզոնային փոփոխությունների ժամանակ՝ տարեկան երկու անգամ: Լճերն ու լճակները ավազաններ են, որոնց մեջ սովորաբար հոսում և կուտակվում են հոսող ջրերը, ինչը նշանակում է, որ աղտոտիչները նույնպես կուտակվում են՝ առանց դուրս գալու հնարավորության: Լճերն ու լճակները պարունակում են ավելի քիչ ջուր, քան գետերի ու առուների մեծ մասը, ինչը նշանակում է, որ փոքր լճերն ու լճակներն աղտոտվում են էլ ավելի արագ տեմպերով։

Էվտրոֆացումը բույսերի առատ աճի գործընթացն է, որը հանդիսանում է կանգնած ջրերի գլխավոր սպառնալիքը: Եթե ջրային բույսերի աճի համար անհրաժեշտ քիմիական սննդանյութերը, որոնք նախկինում սահմանափակ էին, դառնում են հասանելի, բույսերի պոպուլյացիաները սկսում են արագորեն աճել։ Բույսերի այս չափազանց մեծ պոպուլյացիոն աճը նվազեցնում է ջրում թթվածնի պարունակությունը, ինչի հետևանքով ջրային մյուս օրգանիզմները խեղդվում են: Մարդու կենսագործունեության թափոնները հաճախ պարունակում են այսպիսի քիմիական սննդանյութեր, ինչպիսին է, օրինակ, պարարտանյութերում առկա ֆոսֆորը, ինչը կանգնած ջրերի թույլ շրջանառության հետ համակցվելիս առաջացնում է աղտոտում և օրգանիզմների ոչնչացում: Աղտոտման այն խնդիրների մեծ մասը, որոնք ազդում են լճակների ու լճերի վրա, ազդում են նաև ճահճուտների վրա, քանի որ ճահճուտներում ջրի շրջանառությունը նույնպես դանդաղ է։

### Ստորգետնյա ջրերի աղտոտում և սպառում

Մակերևութային ջրերն այն վայրերն են, որտեղ դրսևորվում են գալիս ստորգետնյա ջրերը, ընդ որում՝ ճահճուտները հանդիսանում են ամենամեծ օրինակները, երբ ստորգետնյա ջրերի մակարդակը գտնվում է երկրի մակերևույթին մոտ կամ հենց մակերևույթին։ Քաղցրահամ ջրային միջավայրերում հանդիպող ջուրը մակերևութային հոսքի, մթնոլորտային տեղումների և ստորգետնյա ջրերի դրսևորման համակցությունն է: Ստորգետնյա և մակերևութային ջրերի միջև առկա այս փոխկապակցվածությունը նշանակում է, որ ստորգետնյա ջրերի աղտոտումն իր հերթին ազդում է նաև մակերևութային քաղցրահամ ջրերի աղտոտման վրա։

ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության (EPA) հետազոտության համաձայն՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների օգտագործելի ստորգետնյա ջրերի մոտ մեկ քառորդն աղտոտված է։ Ընդ որում՝ ստորգետնյա ջրերը խմելու ջրի միակ աղբյուրն են ԱՄՆ-ի բնակչության մոտ կեսի համար: Մարդկության պոպուլյացիայի աճին և արդյունաբերականացմանը զուգընթաց մեծանում է ստորգետնյա ջրերի պահանջարկը, սակայն միևնույն ժամանակ ավելանում է նաև դրանց աղտոտվածությունը։ Ստորգետնյա ջրերի աղտոտումը տեղի է ունենում շատ հեշտությամբ՝ ջրի չափազանց դանդաղ շրջանառության պատճառով, որն ավելի դանդաղ է, քան նույնիսկ լճերում ու լճակներում։ Ջուրը պետք է անցնի ջրատար հորիզոնի ապարների մանր անցքերի միջով՝ օրական շարժվելով միջինում ընդամենը մի քանի դյույմ: Ստորգետնյա ջրերի վերականգնման արագությունը, այսինքն՝ այն ժամանակը, որն անհրաժեշտ է ստորգետնյա ջրերի պաշարների բնական լրացման համար, չափազանց դանդաղ է։ Սա հանգեցնում է ջրի պակասուրդի, քանի որ մարդիկ ակվիֆերներից ջուրը արդյունահանում են ավելի արագ, քան տեղի է ունենում դրանց բնական վերականգնումը: Ջրի նման դանդաղ շրջանառության հետևանքով ստորգետնյա ջրերը կարող են աղտոտված մնալ տասնամյակներ շարունակ, քանի որ բնական ինքնամաքրման գործընթացները նույնպես չափազանց դանդաղ են ընթանում։

## Ծանոթագրություններ