# Քրքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Քրքում |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Բույսեր |
| Տիպ | Ծաղկավոր բույսեր |
| Դաս | Միաշաքիլավորներ |
| Ընտանիք | Հիրիկազգիներ |
| Ցեղ | **Սապտուկ** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Crocus
L., 1753 |
|  Հոմանիշներ |
| Crociris Schur |
|  Տիպիկ ներկայացուցիչներ |
| Crocus sativus L., 1753 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

Սապտուկ (հայերեն՝ Սապտուկ
, Քրմածաղիկ (արաբ.՝ **զաֆրան),** (թուրք․՝ **shafran)**, (պարս.՝ **զաֆարուն زعفران**) (լատիներեն՝ *Crocus sativus*), հիրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարակոճղեզավոր, անցողուն խոտաբույսերի ցեղ։

## Տարածվածություն

Զաֆրան գարուն. Բուսաբանական վկայում է գրքի О. В. Томе «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885
Լեռնային բազմամյա բույս է։ Առավել տարածված է Իրանի հյուսիսարևելյան շրջաններում։ Իրանում է արտադրվում զաֆրանի բերքի 90%-ը։

## Բուսաբանական նկարագրություն

Տերևները վեցն են, արմատամերձ, նեղ գծաձև, զարգանում են հիմնականում ծաղկման շրջանում կամ ծաղկումից հետո։ Ծաղիկները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3-ական), հիմքում՝ ձուլված, թաղանթային, երկսեռ, լինում են բաց վարդագույն, վարդամանուշակագույն կամ բաց մանուշակագույն։ Ծաղիկն ունենում է 3 առէջ՝ վառ արտահայտված նարնջագույն գույնով, որից էլ ստանում են զաֆրանը։ Քրքում հրաշալին ծաղկում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, իսկ Ադամի քրքումը՝ մարտ-մայիսին։ Ծաղկապատը ձագարաձև է, որը վերածվում է խողովակի։

## Նշանակություն

Գեղազարդիչ և համեմունքային բույս է։ Համարվում է աշխարհի ամենաթանկ համեմունքը և սովորաբար վաճառվում է գրամներով։ Զաֆրանի 1 գրամը ստացվում է մոտ 150 ծաղկից։

## Բազմացում

Բազմանում է պալարակոճղեզներով, պալարաբողբոջներով և սերմերով։

## Դասակարգում

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | **ավելի քան 24 ընտանիք** (համաձայն APG II Համակարգի) |   | ևս 30 դաս |   |
|   |   |   |   |   |
|   | կարգ **Ծնեբեկածաղկավորներ** |   |   | Ենթաընտանիք**Crocoideae** |   |   | f1 |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **բաժինԾաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր |   |   | **Հիրիկազգիների** ընտանիք |   |   | դաս **Քրքում**  |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | **ավելի շատ 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր** (համաձայնAPG II Համակարգի) |   | ևս 4 նթաընտանիք (համաձայն APG II Համակարգի) |   | f2 |
|   |   |   |

## Տեսակներ

Աշխարհում հայտնի է քրքումի մոտ 80 տեսակ։ Հայաստանում աճում է 2 տեսակ՝ Քրքում հրաշալի (Crocus speciosus) և Քրքում Ադամի (Crocus adamii) և տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում (միջին գոտուց մինչև ալպյան մարգագետիններ)։ Քրքումի երկու տեսակներն էլ գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։

*Crocus serotinus* subsp. *clusii*
## Սննդային արժեքը

3,5ունց=100գ զաֆրանը պարունակում է

կիլոկալորիա 310

ճարպեր 5,85

սպիտակուցներ 11,43

ածխաջրեր 65,37

### վիտամիններ

A 530

B1 0,115

B2 0,267

B3 1,460

C 80,8

Ca 111

Fe 11,10

Mg 264

P 252

K 1724

Na 148

Zn 1,09

Se 5,6

ֆոլաթթու 93

B6 1,010

## Կիրառությունը

Լայնորեն կիրառվում է սննդի, հրուշակեղենի, դեղագործության, և արտադրական այլ ճյուղերում համի, բույրի և գույնի համար։

*Crocus vernus* subsp. *vernus*
## Բժշկական կիրառությունը

Զաֆարանի թուրմը ունի հակաբորբոքային, հակաբակտերիալ,հակաքաղծեղային, հակադեպրեսանտ և հակաօքսիդային հատկություն, բարելավում է մարսողական համակարգը։ Թեյն ունի թարմացնող հատկություն։

Crocus sativus
Սոխուկները *Crocus chrysanthus*
## Սննդային կիրառությունը

Զաֆրանն օգտագործվում է բրնձի հետ, թեյի կամ թուրմի տեսքով, ինչպես նաև քաղցրավենիք, հրուշակեղենի և պաղպաղակի արտադրություններում։ Լայնորեն կիրառվում է իրանական, իսպանական, հնդկական, պակիստանյան խոհանոցներում։

Թուրմ պատրաստելու համար նախընտրելի է թրմել ապակուց տարայի մեջ, թրմել եռացած և մի քիչ հովացրած ջրում կամ պարզապես սառույցի կտորների վրա ավելացնել փոշին կամ առէջները ավելի արտահայտիչ բույր ստանալու համար։

1 ենթադաս *Crocus*
**Բաժին ա**. *Crocus*
Շարք *Crocus*
* Crocus asumaniae B.Mathew & T.Baytop
* Crocus cartwrightianus Herb.
* Crocus sativus L.,
* Crocus hadriaticus Herb.
* Crocus mathewii H.Kemdorff & E.Pasche
* Crocus moabiticus Bornm. & Dinsmore ex Bornm.
* Crocus oreocreticus B.L.Burtt
* Crocus pallasii Goldb.
* Crocus thomasii Ten.

Շարք Kotschyani
* Crocus autranii Albov.
* Crocus gilanicus B.Matthew
* Crocus karduchorum Kotschy ex Maw
* Crocus kotschyanus K.Koch
* Crocus ochroleucus Boiss. & Gaill.
* Crocus scharojanii Rupr.
* Crocus vallicola Herb.

Շարք Longiflori
* Crocus goulimyi Turrill
* Crocus longifloarm Raf.
* Crocus medius Balb.
* Crocus niveus Bowles
* Crocus nudifloarm Smith.
* Crocus serotinus Salisb.

Շարք Scardici
* Crocus pelistericus Pulevic
* Crocus scardicus Kos.

Շարք *Verni*
* Crocus baytopiorum Mathew
* Crocus etarmcus Parl.
* Crocus kosaninii Pulevic
* Crocus tommasinianus Herb.
* Crocus vernus (L.)

Շարք *Versicolores*
* Crocus cambessedesii J.Gay
* Crocus corsicus Vanucchi ex Maw
* Crocus imperati Ten.
* Crocus malyi Vis.
* Crocus minimus DC.
* Crocus versicolor KerGawl.

Բաժին բ. Nudiscapus
;Շարք *Aleppici*
* Crocus aleppicus Baker
* Crocus boulosii Greuter
* Crocus veneris Tappein ex Poech

Շարք *Biflori*
* Crocus adanensis T.Baytop & B.Mathew
* Crocus aerius Herb.
* Crocus almehensis C.D.Brickell & B.Mathew
* Crocus bifloarm Mill.
* Crocus caspius Fischer & Meyer
* Crocus chrysanthus Herb.
* Crocus cyprius Boiss. & Kotschy
* Crocus danfordiae Maw
* Crocus hartmannianus Holmboe
* Crocus kerndorffiorum Pasche
* Crocus leichtlinii (Dewar) Bowles
* Crocus paschei H.Kerndorff
* Crocus pestalozzae Boiss.
* Crocus wattiorum B.Mathew

Շարք *Carpetani*
* Crocus carpetanus Boiss. & Reut.
* Crocus nevadensis Amo.

Շարք *Flavi*
* Crocus antalyensis Mathew
* Crocus candidus E.D.Clarke
* Crocus flavus Weston
* Crocus graveolens Boiss. & Reut.
* Crocus hyemalis Boiss. & Blanche
* Crocus olivieri J.Gay
* Crocus vitellinus Wahl.

Շարք *Intertexti*
* Crocus fleischeri Gay.

Շարք *Laevigatae*
* Crocus boryi J.Gay
* Crocus laevigatus Bory & Chaub.
* Crocus tournefortii Gay.

Շարք *Orientales*
* Crocus alatavicus Semenova & Reg.
* Crocus korolkowii Regel ex Maw
* Crocus michelsonii B.Fedtsch.

Շարք *Reticulati*
* Crocus abantensis T.Baytop & B.Mathew
* Crocus ancyrensis (Herb.) Maw
* Crocus angustifolius Weston
* Crocus cancellatus Herb.
* Crocus cvijicii Kos.
* Crocus dalmaticus Vis.
* Crocus gargaricus Herb.
* Crocus hermoneus Kotschy ex Maw
* Crocus reticulatus Steven ex Adams
* Crocus robertianus C.D.Brickell
* Crocus rujanensis Randjel. & D.A.Hill
* Crocus sieberi J.Gay
* Crocus sieheanus Barr ex B.L.Burtt

Շարք *Speciosi*
* Crocus pulchellus Herb.
* Crocus speciosus M.Bieb.

2 ենթադաս *Crociris*
* Crocus banaticus J.Gay

## Գրականություն

* Род 306. Шафран — Crocus // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 499—511. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
* Рукшан Я.Х. Крокусы // Цветоводство։ журнал. — 1979. — № 4-5. — С. 18-19.
	+ اطلاعات بیشتر در مورد خواص زعفران (انگلیسی) [۷]
	+ خواص ضد افسردگی زعفران مقاله علمی به زبان انگلیسی

## Արտաքին հղումներ

* **Վիքիգրքերում** կա հոդված` **Քրքում։ Видовые очерки, фотографии Արխիվացված 2009-02-23 Wayback Machine
* Галерея фотографий различных видов крокуса Արխիվացված 2008-10-02 Wayback Machine
* International Bulb Society
* Pacific Bulb Society (անգլ.)
* Зимняя выгонка крокусов Արխիվացված 2015-08-19 Wayback Machine Комнатные растения Արխիվացված 2014-10-08 Wayback Machine
* Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада
* «Шафран помогает лечить от рака — ученые»

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քրքում» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քրքում» հոդվածին։ |