Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Խաչածաղկավորներ

|  |
| --- |
| **Կաղամբազգիներ** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթաթագավորություն** | *Viridiplantae* |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophytes) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophytes) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | **Կաղամբազգիներ** (Brassicaceae) Burnett, 1835 |

**Խաչածաղկավորների ընտանիք** (լատիներեն՝ *Brassicaceae* կամ *Cruciferae*), ծածկասերմ բույսերի ընտանիք։ Միամյա, երկամյա կամ էլ բազմամյա խոտաբույսեր են, երբեմն կիսաթփեր՝ պարզ, բազմաձև տերևներով։

## Կենսաբանական նկարագիր

Ծաղիկները մանր են, երկսեռ՝ հավաքված ողկույզ ծաղկաբույլերում։ Ծաղկապատը քառանդամ է, պսակը կազմված է խաչաձև դասավորված չորս թերթիկներից (այստեղից՝ խաչածաղկավորներ անվանումը)։ Առէջները մեծ մասամբ 6-ն են, 2 շրջանով դասավորված, վարսանդը վերնադիր է։ Պտուղը պատիճ է կամ պատիճակ։

## Նշանակություն

Խաչածաղկավորների մեծ մասն ունի գործնական նշանակություն, օգտագործվում է որպես բանջարեղեն (օրինակ՝ կաղամբը, բողկը և այլն)։ Որոշ խաչածաղկավորներ (օրինակ. մանանեխը, գոնգեղը, սորուկը) պարունակում են տեխնիկական և սննդային նշանակություն ունեցող յուղեր։ Լրջաբույսը (Isatis) բարձրարժեք հումքային բույս է, որի տերևներից ստացվում է ինդիգո կապույտ ներկը։ Շահպրակը (Matthiola annua), գիշերային մանուշակը (Hesperis) կիրառվում են դեկորատիվ ծաղկաբուծության մեջ։ Խաչածաղկավորներից շատերը պարունակում են խիստ հոտավետ եթերայուղեր։ Ավլախոտը (Sisymbrium), հովվամաղախը (Capsella bursa-pastois), շնկոտեմը (Thlaspi) տարածված մոլախոտեր են և մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Խաչածաղկավորների մեծ մասը մեղրատու բույսեր են, որոշ մասը՝ դեղաբույսեր։

Հայտնի են խաչածաղկավորների ավելի քան 350 ցեղ, 3000 տեսակ։ Տարածված են հիմնականում հյուսիսային կիսագնդում։ Հայաստանում տարածված են 68 ցեղ, 179 տեսակ, որոնք հանդիպում են բոլոր բուսական համակեցություններում (կիսաանապատներից մինչև ալպիական գոտիներ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 16)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խաչածաղկավորներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խաչածաղկավորներ» հոդվածին։ |
# Ջոն Ռեյ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Ջոն Ռեյ** John Ray |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | նոյեմբերի 29, 1627(1627-11-29)[…] Black Notley, Անգլիայի թագավորություն |
| Մահացել է | հունվարի 17, 1705(1705-01-17)[…] (77 տարեկան) Black Notley, Անգլիայի թագավորություն |
| Գերեզման | Black Notley (St. Peter and St. Paul) Churchyard |
| Բնակության վայր(եր) | Անգլիա |
| Քաղաքացիություն |  Միացյալ Թագավորություն |
| Մասնագիտություն | բուսաբան, պտերաբան, թռչնաբան, կենդանաբան, աստվածաբան, բնագետ և բանասեր |
| Հաստատություն(ներ) | Քեմբրիջի համալսարան |
| Գործունեության ոլորտ | բնական պատմություն |
| Անդամակցություն | Լոնդոնի թագավորական ընկերություն |
| Ալմա մատեր | Թրինիթի քոլեջ և Սուրբ Եկատերինայի քոլեջ |
| Տիրապետում է լեզուներին | լատիներեն և անգլերեն |
| Պարգևներ | Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ |
| Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն) | Ray |
|  John Ray Վիքիպահեստում |

**Ջոն Ռեյ** (անգլ.՝ John Ray, մինչև 1670 թվականը՝ John Wray, նոյեմբերի 29, 1627(1627-11-29)[…], Black Notley, Անգլիայի թագավորություն - հունվարի 17, 1705(1705-01-17)[…], Black Notley, Անգլիայի թագավորություն), անգլիացի նատուրալիստ։ Լոնդոնի թագավորական հասարակության անդամ (անգլ.՝ The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge)։

Հրատարակել է բույսերի և կենդանիների մասին կարևոր մի շարք աշխատություններ։ 1670 թվականին առաջին անգամ ստացել է մրջնաթթու՝ կարմիր մրջնից։ «Methodus plantarum novae» (1682) գրքում ներկայացրել է կենսաբանական օրգանիզմների դասակարգումը, ծածկասերմ բույսերը բաժանել է միաշաքիլավորների և երկշաքիլավորների։ Նա առաջիններից է, ով կարգաբանության մեջ մտցրել է «Տեսակ» հասկացությունը։

Ժոզեֆ Պիտոնի (ֆրանսերեն՝ Joseph Pitton de Tournefort) և Ավգուստուս Կվիրինուսի (գերմ.՝ August-Quirinus Rivinus (Bachmann) հետ զբաղվել է բույսեր դասակարգմամբ։

Հայտնի է նաև որպես անգլիական ասացվածքների և առածների բանահավաք։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կենսագրություն (անգլ.)
* *Synopsis methodica avium* Արխիվացված 2011-07-16 Wayback Machine and *Synopsis methodica piscium* Արխիվացված 2011-07-16 Wayback Machine в Göttinger Digitalisierungszentrum (գերմ.)
* The John Ray Initiative: connecting Environment and Christianity (ուկր.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջոն Ռեյ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջոն Ռեյ» հոդվածին։ |
# Կլադոգրամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Կլադոգրամ**, ժամանակակից կենսաբանական դասակարգման հիմնական հասկացություններից մեկը, գրաֆիկ, որն արտացոլում է տաքսոնների միջև եղած ծագումնաբանական կապերը։

Կլադոգրամ, որը ցույց է տալիս բազմախոզանների դասերի միջև ծագումնաբանական կապերը
Կլադոգրամում ընդունված է առանձնացնել **ծայրամասային խմբեր**(խմբեր, որոնք գտնվում են ճյուղերի ծայրերին), **հանգույցներ** և **միջհանգույցային միացումներ**(հանգույցները միացնող գծեր)։ Կլադոգրամի ինֆորմացիոն պարունակությունը կայանում է ճյուղավորման հաջորդականության մեջ։ Միջհանգուցային միացումները, ծայրամասային խմբերիդասավորության հստակ ձևը չունեն ինֆորմացիոն որևէ նշանակություն։ Երբեմն կլադոգրամում ցույց են տրվում մոնոֆիլիայի մասին այս կամ այն հիպոթեզը հաստատող սինապոմորֆիան և երկրաբանական ժամանակաշրջանը։

## Կլադոգրամի, ֆենոգրամի և ֆիլոգենետիկ ծառի տարբերությունները

Ի տարբերություն ֆենոգրամի` կլադոգրամը չի արտացոլում ծայրամասային խմբերի նմանության քանակական աստիճանը։ Այն ցույց է տալիս *էվոլյուցիոն իրադարձությունների հաջորդականության մասին հիպոթեզը*, որը հանգեցրել է ծագումնաբանական կապերի նման հիերարխիայի ձևավորմանը։
Ի տարբերություն ֆիլոգենետիկ ծառի` կլադոգրամի հանգույցները և միջհանգուցային միացումները չեն կարող կառուցվել իրականում գոյատևած օրգանիզմներին, ծայրամասային խմբերի նախնիներին կամ վարկածային խմբերին համապատասխան։ Կլադոգրամն իրենից ներկայացնում է *հայտնի*(ոչ թե վարկածային) խմբերի միջև *ծագումնաբանական* կապերի սխեմատիկ պատկերը, լինեն դրանք բրածո, թե ժամանակակից, յուրաքանչյուրը դիտարկվում է որպես ծայրամասային խումբ։ Ամենից առաջ սա կապված է կլադիստիկ դասակարգման մեջ նաախնի խմբերի ունեցած վիճելի կարգավիճակից։

## Գրականություն

* Wiley E. O. (1981) Phylogenetics: The Theory and Practice of Phylogenetic Systematics. New York: Wiley Interscience.
# Դենդրոգրամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիերարխիկ/աստիճանակարգային կլաստերինգի դենդոգրամ՝ նոդերի բարձրությամբ (ստացվել է մանրէների 5S rRNA հաջորդականության տվյալներից ):
 Ծովային նահանգների հիերարխիկ կլաստավորման դենդոգրամի արդյունքը`մակաբույծների տեսակների առկայություն / բացակայություն հիման վրա:
 Կյանքի ծառի դենդրոգրամ: Այս ֆիլոգենետիկ ծառը ստացվել է Woese et al. rRNA վերլուծությունից: Ներքևում գտնվող ուղղահայաց գիծը ներկայացնում է վերջին համընդհանուր նախնին (LUCA-last universal common ancestor):
 RNA-Seq տվյալների ջերմային քարտեզը, որը ցույց է տալիս երկու դենդրոգրամ՝ ձախ և վերին սահմաններում :
**Դենդրոգրամը** դիագրամ է, որը ներկայացնում է ծառ։ Այս դիագրամային ներկայացման ձևը հաճախ օգտագործվում է տարբեր համատեքստերում.

* հիերարխիկ կլաստերավորման մեջ այն ցույց է տալիս կլաստերների դասավորվածությունը համապատասխան վերլուծություններով։
* հաշվարկային կենսաբանության մեջ այն ցույց է տալիս գեների կամ նմուշների կլաստերավորումը, երբեմն էլ ջերմային քարտեզների լուսանցքում։
* Ֆիլոգենետիկայում այն ներկայացնում է կենսաբանական տարբեր միավորների միջև էվոլյուցիոն կապերը։ Այս դեպքում դենդրոգրամը կոչվում է նաև ֆիլոգենետիկ ծառ։

Դենդոգրամ անունը ծագել է երկու հին հունական բառերից՝ δένδρον (déndron-դենդրոն), որը նշանակում է «ծառ», և γράμμα (grámma-գրամմա), որը նշանակում է «նկարչություն, մաթեմատիկական կերպար":

## Կլաստերինգի օրինակ

Կլաստերինգի օրինակի համար ենթադրենք, որ հինգ միավորներ (ա-ե) խմբավորվել են UPGMA- ի կողմից գենետիկական հեռավորությունների մատրիցայի հիման վրա։ Հիերարխիկ կլաստերինգի դենդրոգրամը ցույց կտա հինգ նոդերի/հանգույցների մի սյունակ, որը ներկայացնում է սկզբնական տվյալները (այստեղ՝ առանձին միավորներ), իսկ մնացած հանգույցները ներկայացնում են այն կլաստերները, որոնց պատկանում են տվյալները, և դրանց հեռավորությունները (տարբերությունը)։ Միավորված կլաստերի միջև հեռավորությունը մոնոտոն է, որը մեծանում է միաձուլման մակարդակին համընթաց։ Յուրաքանչյուր նոդի բարձրությունը համամասն է դուստր նոդերի միջխմբային տարբերության արժեքին (աջ կողմում գտնվող հանգույցները ներկայացնում են անհատական դիտարկումներ՝ բոլորը զրոյական բարձրությամբ)։

## Ծանոթագրություններ
# Էրազմ Դարվին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Էրազմ Դարվին
Erasmus Darwin |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | 1731 դեկտեմբերի 12 |
| Ծննդավայր | Էլտոն |
| Մահացել է | ապրիլի 18, 1802(1802-04-18) |
| Մահվան վայր | Դերբին |
| Քաղաքացիություն |  Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն |
| Ազգություն |  Միացյալ Թագավորություն անգլիացի |
| Կրթություն | Էդինբուրգի համալսարան և Սուրբ Ջոնի քոլեջ |
| Երկեր | «Զոոնոմիա կամ օրգանական կյանքի օրենքները», «Բուսաբանական այգի», «Բնության տաճար» |
| Մասնագիտություն | Բժիշկ, Բանաստեղծ |
| Ամուսին | Mary Howard? և Elizabeth Colyear? |
| Ծնողներ | հայր՝ Ռոբերտ Դարվին, մայր՝ Elizabeth Hill? |
| Պարգևներ և մրցանակներ | Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ |
| Անդամություն | Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Lunar Society of Birmingham? և Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն |
| Երեխաներ | Չարլզ Դարվին, Ռոբերտ Դարվին, Ֆրենսիս Դարվին, Erasmus Darwin?, Elizabeth Darwin?, William Alvey Darwin?, Edward Darwin?, Frances Anne Violetta Darwin?, Emma Georgina Elizabeth Darwin?, John Darwin?, Henry Darwin?, Harriet Darwin?, Mary Parker? և Susanna Parker? |
|  Erasmus Darwin Վիքիպահեստում |

**Էրազմ Դարվին** (անգլ.՝ Erasmus Darwinn, դեկտեմբերի 12, 1731(1731-12-12)[…], Elston, Newark and Sherwood, Նոթինգհեմշիր, Նոթթինգեմշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - ապրիլի 18, 1802(1802-04-18)[…], Breadsall Priory, Breadsall, Erewash, Դերբիշիր, Դերբիշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), անգլիացի բժիշկ, բնագետ, բանաստեղծ։

Չարլզ Դարվինի պապը։

## Գործունեություն

«Զոոնոմիա կամ օրգանական կյանքի օրենքները» (1794-1796) երկում զարգացրել է օրգանիզմների Էվոլյուցիայի բնափիլիսոփայական տեսությունը։ Ըստ Դարվինի, սաղմերը շատ բարակ թելի ձևով անջատվում են հայրական օրգանիզմի նյարդային վերջույթներից և բեղմնավորման ժամանակ ընկնում ձվի մեջ։ «Բուսաբանական այգի» (1789-1792) և «Բնության տաճար» (1803) չափածո երկերում Դարվինն արտահայտել է իր բնագիտական հայացքները։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 317)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էրազմ Դարվին» հոդվածին։ |
# Արխեոպտերիքս

Արխեոպտերիքս
**Արխեոպտերիքս** (բրածո նախաթռչուն) (հունարեն՝ άρχαίος-հնագույն և WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 τέρνξ-թև) (Archaeopteryx lithographiix), բրածո ողնաշարավոր նախաթռչուն։ Մարմնի և կմախքի կառուցվածքն ունի թռչունի և սողունի ընդհանուր շատ գծեր։ Մարմնի տեսքը, գանգի և վերջավորությունների կառուցվածքը, փետուրների առկայությունը հաստատում են նրա պատկանելությունը թռչունների դասին։ Ատամների առկայությունը, երկար՝ 20 ողերից բաղկացած պոչը, ոսկորների մեջ օդատար խոռոչների բացակայությունը և կմախքի կառուցվածքի առանձնահատկությունները արխեոպտերիքսին մոտեցնում են սողուններին։ Արխեոպտերիքսը եղել է ագռավի մեծության։ կմախքն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1860 թվականին, Զոլոնհոֆենի (Գերմանիա) վերին յուրայի վիմագրական թերթաքարերում։ Հայտնաբերվել է ընդամենը երեք կմախք, որոնցից մեկը սխալմամբ նկարագրվել է որպես արխեորնիս (Archaeornissiemerisi)։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արխեոպտերիքս» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արխեոպտերիքս» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 66)։*  |
# Կորիզավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորիզավորների օրինակներ
**Կորիզավոր** կամ **Էուկարիոտ** են կոչվում բոլոր օրգանիզմները, որոնց բջիջներն ունեն բջջակորիզ և ներքին թաղանթ (մեմբրան)։ Կորիզավոր են՝ բույսերը, կենդանիները, սնկերը։ Նրանց հատկանիշներն են.

* Ժառանգական նյութը քրոմոսոմներում է, որոնք էլ գտնվում են կորիզում։
* Ոչ բոլոր գեներն են ակտիվ։
* Էուկարոտ բջիջներում կա մեկ կամ մի քանի կորիզ, որը ցիտոպլազմայից սահմանապատված է կորիզաթաղանթով։ Այն կազմված է երկու շերտից, որոնց միջև եղած տարածությունը լցված է հեղուկով։ Կորիզաթաղանթի վրա կան ծակոտիներ։
* Ունեն հետևյալ օրգանոիդները՝ 2 թաղանթ ունեցող ` միտոքոնդրումներ, քլորոպլաստներ, 1 թաղանթ ունեցող` էնդոպլազմայի ցանց, գոլջի ապարատ, լիզոսոմ։ Թաղանթ չունենեցող՝ ռիբոսոմներ, բջջային կենտրոն։
* Բաժանվում են կորիզակիսումով։

## Կորիզավորների կառուցվածք

Կորիզավոր օրգանիզմների բջիջները նույնպես արտաքինից ծածկված են թաղանթով, որի տակ ցիտոպլազման է։ Ի տարբերություն նախակորիզավորների՝ կորիզավոր բջիջների ցիտոպլազմայում են գտնվում կորիզը և բազմաթիվ օրգանոիդներ՝ էնդոպլազմային ցանցը, Գոլջիի համալիրը, միտոքոնդրիումները և այլն։

Կորիզավոր բջիջներում կորիզը ցիտոպլազմայից սահմանազատված է կորիզաթաղանթով։ Կորիզում են բջջի գենետիկական տեղեկատվություն կրող կառուցվածքները՝ քրոմոսոմները։

Բջջում յուրաքանչյուր օրգանոիդ կատարում է որոշակի գործառույթ, վերջիններս էլ ամբողջությամբ պայմանավորում են բջջի կենսագործունեությունը։ Բջիջների ձևերը բազմազան են, ինչը պայմանավորված է նրանց ֆունկցիայով։

Էուկարիոտիկ բջիջը ունի բարդ մոլեկուլային կառուցվածք։ Այստեղ տարբերակված են բջջի բաղադրամասերը՝ բջջաթաղանթը, ցիտոպլազման և բջջակորիզը։ Ի տարբերություն Պրոկարիոտիկ բջիջների, այս տեսակի բարդ բջիջներում կան նաև էնդոպլազմային ցանց, Գոլջիի ապարատ, միտոքոնդրիումներ և այլ օրգանոիդներ։ Կենդանական էուկարիոտիկ բջիջներում չկան պլաստիդներ, որոնք նկատվում են կենդանական բջիջների մոտ։

Էուկարիոտիկ բջիջների մյուս տարբերակիչ հատկությունը նրանց ամուր բջջապատը և խոշոր վակուոլների առկայությունն է։ Բարձրակարգ բույսերի բջիջներում բացակայում է բջջակենտրոնը կամ բջջային կենտրոնը։ Սնկերի և բակտերիաների բջջապատը կազմված է ճարպանման խիտին նյութից։ Բջջում պլաստիդները բացակայում են։

## Կենդանական էուկարիոտիկ բջիջ

Կենդանական էուկարիոտիկ կամ կորիզային բջիջների բջջապատը թույլ է արտահայտված։ Կան նաև որոշ առանձնյակներ, որոնց մոտ բջջապատը նույնիսկ բացակայում է։ Էուկարիոտիկ բջիջները միմյանցից տարբերվում են նաև կենսաքիմիական հատկանիշներով, ինչպես նաև պահեստային ախաջրերի կազմով։

## Ծանոթագրություններ
# Նախակորիզավոր

Նախակորիզավորներ
**Նախակորիզավոր** կամ **Պրոկարիոտ** է կոչվում կորիզ չունեցող բջիջները։ Այն ունի հետևյալ հատկանիշները.

Նախակորիզավորների խմբին են պատկանում բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները։

#### բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները։ կորիզավորների բութ և անբութ թագավորություն

* Ժառանգական նյութը գտնվում է ցիտոպլազմայի մեջ։ Այն օղակաձև ԴՆԹ-ի մեկ մոլեկուլ է, որը կոչվում է նուկլեոտիդ։ Նուկլեոտիդները նուկլեինաթթուների մոնոմերներն են։
* Ակտիվ են բոլոր գեները, քանի որ սպիտակուցների հետ կոմպլեքս չեն կազմում։
* Չունեն թաղանթային օրգանոիդներ, ունեն միայն ռիբոսոմներ, որոնք թաղանթ չունեն, իսկ թաղանթային օրգանոիդների դերը կատարում են պլազմային թաղանթի դեպի բջջի ներս առաջացած ծալքեր (մեզոսոմները)։ Ռիբոսոմները կատարում են սպիտակուցների սինթեզ։
* Բաժանումը պարզ է։
* Բջջաթաղանթը կազմված է 2 շերտից։ Արտաքին շերտը հաստ է և ամուր, կոչվում է բջջապատ(բույսերի մոտ), որը ջրիմուռների մոտ կազմված է ցելյուլոզից, իսկ բակտերիաները կազմված են ածխաջրերից։ Չափսերով փոքր են.
* Նախակորիզավորների ցիտոպլազմայում են տեղակայված **ռիբոսոմները, վակուոլները,** իսկ կապտականաչ ջրիմուռներում և որոշ բակտերիաների ցիտոպլազմայում' նաև լուսասինթեզ կատարող **գունանյութը։**

## Նախակորիզավորների կառուցվածք

Նախակորիզավորների բջիջն արտաքինից ծածկված է բջջապատով։ Անմիջապես բջջապատի տակ պլազմային թաղանթն է, որին հաջորդում է ցիտոպլազման։

Նախակորիզավորները չունեն ձևավորված կորիզ և մի շարք օրգանոիդներ՝ միտոքոնդրիումներ, էնդոպլազմային ցանց, վակուոլներ, լիզոսոմներ պլաստիդներ, գոլջիի ապարատ։ Կորիզին փոխարինում է նրա համարժեք նյութը՝նուկլեոիդը։ Այն ժառանգական տեղեկատվություն է պարունակում տվյալ բջջի մասին։ Նախակորիզավորների ցիտոպլազմայում են ռիբոսոմները, իսկ կապտականաչ ջրիմուռներում ու որոշ բակտերիաներում՝ ֆոտոսինթեզ կատարող գունանյութը։ Բակտերային բջիջները լինում են գնդաձև (կոկեր), ձողիկաձև (բացիլներ), պարույրաձև և այլն։
Նախակորիզավորներում կորիզաթաղանթը դեռևս ձևավորված չէ,այսպիսով ԴՆԹ-ն գտնվում է ցիտոպլազմայի մեջ։
# Շտամ

**Շտամ**, միկրոօրգանիզմների որոշակի տեսակի մաքուր կուլտուրա, որի մորֆոլոգիական և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններն ուսումնասիրված են։ Շտամ առանձնացնում են որոշակի աղբյուրից՝ տարբեր ժամանակամիջոցում կամ տարբեր աղբյուրներից (հող, ջուր, սննդամթերք)։ Այդ պատճառով վիրուսների, բակտերիաների նույն տեսակները կարող են ունենալ մեծ թվով շտամներ, որոնք տարբերվում են մի շարք հատկություններով (օրինակ՝ անտիբիոտիկների նկատմամբ զգայունությամբ, ֆերմենտներ, թույներ առաջացնելու ընդունակությամբ)։ Տվյալ տեսակի համար բնորոշ հատկություններով օժտված շտամ օգտագործում են նույն տեսակի այլ շտամի հետ համեմատելու համար և անվանում են էտալոնային։ Տարբերում են վակցինային և արդյունաբերական շտամներ։ Վակցինային շտամները թույլ վիրուլենտ են, սակայն պահպանում են իմունածին հատկությունները և օգտագործվում վակցինաներ պատրաստելիս։ Արդյունաբերական շտամները կիրառվում են սպիտակուցների (այդ թվում՝ ֆերմենտների), անտիբիոտիկների, վիտամինների, օրգանական թթուների և այլնի արտադրության մեջ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 576)։*  |
# Ընդերքի պահպանություն

Ջանք չի խնայվում, որպեսզի պահպանվի Ավստրալիայի Հոփթաունի ջրվեժը
**Ընդերքի պահպանություն**, ընդերքի վրա բնածին և մարդահարույց գործոնների բացասական ազդեցության կանխումը։ Ընդերքի պահպանության հիմնական պահանջներն են.

* ընդերքի կառուցվածքի, ընդերքում պարփակված օգտակար հանածոների քանակի, որակի և այլ հատկությունների վերաբերյալ հավաստի տեղեկությունների ապահովումը,
* ընդերքօգտագործման սահմանված կարգի պահպանումը և ընդերքի ինքնակամ օգտագործման արգելումը,
* օգտակար հանածոների պաշարների շարժի հավաստի հաշվառման ապահովումը,
* օգտակար հանածոների և դրանց ուղեկցող բաղադրամասերի արդյունավետ օգտագործումը,
* ընդերքօգտագործման հետ կապված աշխատանքների վնասակար ազդեցության բացառումը,
* օգտակար հանածոների հանքավայրերի տարածքների ինքնակամ կառուցապատման կանխումը և այլ նպատակների համար դրանց օգտագործման սահմանված կարգի պահպանումը,
* օգտակար հանածոների հանքավայրերի պահպանումը հրդեհներից, հեղեղներից և օգտակար հանածոների որակն ու հանքավայրերի արդյունաբերական արժեքը նվազեցնող կամ դրանց շահագործումը բարդացնող այլ գործոններից,
* ընդերքի աղտոտման կանխումը նավթի, գազի և քիմիական նյութերի ստորգետնյա պահեստավորման, վնասակար նյութերն ու արտադրական թափոնները (այդ թվում՝ ճառագայթաակտիվ) թաղելու, կեղտաջրերը հեռացնելու դեպքերում։

Օգտակար հանածոների հանքավայրերի և ստորգետնյա կառույցների տեղադրման տարածքներում արգելվում է բնակավայրերի, արդյունաբերական և այլ օբյեկտների նախագծումն ու կառուցումը։ Հազվագյուտ երկրաբանական մերկացումների, հանքաբանական գոյացումների, հնէաբանական օբյեկտների ու գիտական, պատմամշակութային արժեք ներկայացնող ընդերքի տեղամասերի կարգավիճակը և պահպանությունը սահմանում է ՀՀ Կառավարությունը։

Ընդերքի պահպանությունը կարգավորվում է ՀՀ ընդերքի մասին օրենսգրքով (2002)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
# Ալգոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| Բուսաբանության բաժին
**Ալգոլոգիա**
 |
| **Ուսումնասիրության առարկա** |
|
Բույսեր · Ջրիմուռներ
Սնկեր և այլն |
| **Բուսաբանության բաժիններ** |
|
Ալգոլոգիա · Բույսերի անատոմիա · Բրիոլոգիա · Երկրաբուսաբանություն · Բույսերի աշխարհագրություն · Ծառագիտություն · Դիասպորոլոգիա · Կարպոլոգիա · Լիխենոլոգիա · Միկոաշխարհագրություն · Միկոլոգիա · Բույսերի մորֆոլոգիա · Պալեոբուսաբանություն · Պալինոլոգիա · Բույսերի սիստեմատիկա · Բույսերի ֆիզիոլոգիա · Բուսախտաբանություն · Ֆլորիստիկա · Բույսերի էկոլոգիա · Էթնոբուսաբանություն․․․ |
| **Հայտնի բուսաբաններ** |
|
Թեոփրաստես
Ժոզեֆ Փիթոն դե Թուրնեֆոր
Կառլ Լիննեյ
Ադոլֆ Հենրիխ Գուստավ Էնգլեր
Արմեն Թախտաջյան  |
| **Պատմություն** |
|
Բուսաբանության պատմություն Բուսաբանության հայտնի գրքեր Բուսաբանական պատկերազարդում
* դ
* ք
* խ
 |

**Ալգոլոգիա** (լատիներեն՝ *alga* - ծովային խոտ, ջրիմուռներ և հուն․՝ λογοσ
 - ուսմունք), կենսաբանության բաժին, որը ուսումնասիրում է ջրիմուռները։

Նախկինում բոլոր ջրիմուռները պատկանում էին բույսերին, այնուհետև ալգոլոգիան առանձնացվեց որպես բուսաբանության առանձին բաժին։ Ժամանակակից պատկերացումներում ջրիմուռները համարվում էին ոչ թե որպես տաքսոն, այլ հետերոգեն էկոլոգիական խումբ, որոնք ներառում էին պրոտիստների, բակտերիաների և բույսերի թագավորությունները։

## Առավել հայտնի ալգոլոգներ

* Ջովաննի Ցանարդինի
* Լյուդվիգ Վասիլևիչ Ռայնհարդ

## Գրականություն

* Водоросли и лишайники. Под ред. М. М. Голлербах. - М., 1977.
* *Гарибова Л. В.* и др. Низшие растения. - М., Изд-во Моск. ун-та, 1975.
* *Горбунова Н. П.* Альгология։ Учеб. пособие для вузов по спец. «Ботаника». - М.։ Высш. шк., 1991. - 256 с.
* *Дьяков Ю. Т.* Введение в альгологию и микологию - М.։ МГУ, 2000. - 192с.
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 3. Водоросли, лишайники / Под ред. А. А. Федорова. - М.։ Просвещение, 1977. - 487 с.
* Курс низших растений։ Учебник для студентов ун-тов / Великанов Л. Л., Гарибова Л. В. Горбунова Н. П., Горленко М. В. и др.; Под ред. М. В. Горленко. - М.։ Высш. шк., 1981. - 504 с.
* *Саут Р., Уиттик А.* Основы альгологии. - М.։ Мир, 1990.

## Արտաքին հղումներ

* Algae: The World's Most Important "Plants" video lecture by Russell Chapman from 2006.
* British Phycological Society
* International Phycological Society
* Algological Studies is an international journal of phycology which publishes peer reviewed scientific papers of international significance from the entire field of algology (phycology)
* AlgaeBase
* Seaweed Site

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 149)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ալգոլոգիա» հոդվածին։ |