Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Տվյալների բազա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Տվյալների շտեմարանը** (Տվյալների բազա), տվյալների որոշակի ձևով կազմակերպված համախումբ է, որում տվյալները պահպանվում են համաձայն նախապես որոշված նշանակման։

Ավանդական «թղթյա» տվյալների շտեմարաններ ունեն մի շարք թերություններ, օրինակ՝

* պահանջվում են ֆիզիկական մեծ տարածքներ,
* անհրաժեշտ տվյալները գտնելու համար պահանջվում է բավականաչափ երկար ժամանակ,
* դարակները և կարգացանկերը կարգավորված վիճակում պահպանելու համար պետք է ծավալուն աշխատանք կատարել և մեծ ջանքեր գործադրել։

Տվյալներ բազայի սխեմա Mediawiki
Տվյալների էլեկտրոնային շտեմարանները թույլ են տալիս լուծել բոլոր այդպիսի խնդիրները։ Առավել լայն կիրառություն են գտել տվյալների ռելյացիոն և դոկումենտ-կողմնորոշված բազաները։ Ռելյացիոն շտեմարաններում տեղեկատվությունը բաժանված է տրամաբանորեն կապակցված համեմատաբար փոքր և, դրա հետևանքով, ավելի հեշտ ղեկավարվող աղյուսակների։ Աղյուսակները իրենց կազմակերպման մակարդակի շնորհիվ պարզեցնում են շտեմարանի ուղեկցումը և ապահովում դրա առավել նախընտրելի գործարկումը։

Հատուկ գրականությունում աղյուսակի **տողը** անվանում են **գրանցում (record)**, իսկ **սյունակը՝ դաշտ (field)**

«Տվյալների շտեմարան» տերմինը կարող է ավելի նեղ իմաստով օգտագործվել՝ նշելու կազմակերպված տվյալների շտեմարանի ստույգ դրսևորումներին և կարող է վերաբերվել տվյալների շտեմարանի տրամաբանական մոդելին, տվյալների շտեմարանի ֆիզիկական մոդելին կամ այլ տվյալների շտեմարանի ենթասահմանման։

## Տվյալների ռելյացիոն շտեմարան

**Ռելյացիոն** է կոչվում այն տվյալների շտեմարանը, որը բաղկացած է **տրամաբանորեն փոխկապակցված** աղյուսակներից։ Աղյուսակը շտեմարանում տվյալների պահպանման հիմնական միավորն է։
Ռելյացիոն շտեմարաններում ղեկավարման հատուկ համակարգի միջոցով ապահովվում են տվյալների հետ տարբեր գործառնությունների կատարման հնարավորություններ։ Այդ համակարգերը կոչվում են տվյալների շտեմարանի կառավարման ռելյացիոն համակարգեր - ՏԲԿՌՀ։ ՏԲԿՌՀ-ների առավել խոշոր արտադրողներն են Օրաքլ, Microsoft, Informix, Sybase և IBM ֆիրմաները։

Ռելյացիոն շտեմարաններում աղյուսակների տրամաբանական փոխկապակցվությունը (ինչպես սովորաբար ասում են՝ աղյուսակները գտնվում են հարաբերությունների (relations) մեջ և այդ պատճառով կոչվում են աղյուսակ-հարաբերություններ) թույլ է տալիս մեկ հարցման միջոցով գտնել բոլոր անհրաժեշտ տվյալները, որոնք կարող են պարունակվել մի քանի աղյուսակներում։

Աղյուսակների միջև կապը իրականացվում է հիմնական (primary key) և արտաքին բանալիով (foreign key), այն դաշտը որ տվյալ աղյուսակի համար հիմնական բանալի է, դառնում է արտաքին բանալի այն աղյուսակի համար ում հետ կապված է։ Օրինակ եթե ունենք ապրանք և պատվեր աղյուսակներ, կապը ապրանքի և պատվերի կարող ենք ցույց տալ հետևյալ կերպ։ Ապրանքի աղյուսակում կստեղծվի յուրահատուկ դաշտ id, իսկ պատվեր աղյուսակում կստեղծվի prodcut\_id ։ prodcut\_id դաշտը ցույց կտա ապրանքի id ին։

## Տես նաև

* Տվյալների մոդելներ և տիպեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Դասընթաց տվյալների բազաների մասին
# Bibcode

**Bibcode**, իդենտիֆիկատոր, որը օգտագործվում է շատ աստղագիտական տվյալների բազաներում և կատալոգներում գրականության հղումների նշման համար։ Bibcode-ը նախագծվել է օգտագործելով SIMBAD-ը և արտագալակտիկական օբյեկտենրի տվյալների բազան (NASA/IPAC Extragalactic Database (NED)), սակայն այժմ այն օգտագործվում է ավելի լայնորեն, օրինակ ADS-ում (ՆԱՍԱ-ի Աստղաֆիզիկական տեղեկատվական համակարգ)։ Կոդը կազմված է 19 սիմվոլներից և ունի հետևյալ տեսքը՝

YYYYJJJJJVVVVMPPPPA ,
որտեղ YYYY - հրատարակման տարվա 4 թվերն են, JJJJJ - ամսագրի/մենագրության/ձեռնարկի կոդը։ Եթե հղումը ամսագրի վրա է, VVVV - հատորի համարն է, M-ն նշանակում է ամսագրի մասի տառային ինդեքսը (օրինակ՝ L Նամակներ սեկցիայի համար), PPPP - սկզբնական էջի համարը, A - առաջին հեղինակի անվան առաջին տառը։ Կետերը (.) օգտագործվում են չլրացված դաշտերի լրացման համար, որպեսզի կոդի երկարությունը միշտ մնա նույնը, կետերը ավելացվում են աջից JJJJJ կոդի համար և ձախից հատորի կամ էջի համարի համար։

## Տես նաև

* Թվային օբյեկտի իդենտիֆիկատոր

## Ծանոթագրություններ
# Բակտերիաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Բակտերիաբանություն**, մանրէաբանության բաժին։

*Ընդհանուր բակտերիաբանությունը* ուսումնասիրում է բակտերիաների կարգաբանությունը, ձևաբանությունը, կենսաքիմիան, գենետիկան, տարբեր սննդամիջավայրերում դրանց զարգանալու ունակությունները, սննդարար հիմնանյութերում առաջացած փոփոխությունները, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցությունը բակտերիաների վրա։

*Բժշկական բակտերիաբանությունն* ուսումնասիրում է մարդու ախտածին բակտերիաների հատկությունները՝ որպես վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչներ, փոխազդեցությունները մակրոօրգանիզմների հետ, անջատման և որոշման մեթոդները։ Տարբերում են նաև անասնաբուժական կենդանիների վարակիչ հիվանդություններն ուսումնասիրող, սանիտարական, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական բակտերիաբանություն։

## Տես նաև

* Բակտերիաներ
* Մանրէաբանություն

## Գրականություն

* McGrew, Roderick. *Encyclopedia of Medical History* (1985), brief history pp 25–30

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 243)։*  |
# Կենսամեխանիկա

Կենսամեխանիկայի առաջին աշխատանքները
**Կենսամեխանիկա,**  կենսաֆիզիկայի բաժին. ուսումնասիրում է կենդանի հյուսվածքների, բջիջների, օրգանների և ամբողջական օրգանիզմի մեխանիկական հատկությունները, ինչպես նաև նրանցում ընթացող մեխանիկական երևույթները։

## Ծագում

«Կենսամեխանիկան» նախկինում անվանել են սաղմնաբանության բաժիններից մեկը՝ զարգացման մեխանիկան։

##### Շարժումների կենսամեխանիկա

Շարժումների կենսամեխանիկան, հենվելով անատոմիայի և տեսական մեխանիկայի տվյալների վրա, հետազոտում է շարժողական օրգանների կառուցվածքը։ Շարժման կենսամեխանիկական ուսումնասիրությունները լինում են.

* կառուցվածքային (մարմնի կինեմատիկական շղթաների ազատության աստիճանների թիվը և բնույթը),
* կինեմատիկական (հետագիծը, արագությունը և արագացումը)
* դինամիկական (ներքին և արտաքին փոխազդեցությունների հետևանքով առաջացող ուժերը)։

## Ուսումնասիրման մեթոդներ

Հետազոտվող շարժումների կինեմատիկական բնութագրերը որոշելու համար օգտագործում են գրանցման տարբեր մեթոդներ, որոնցից առավել կիրառական են՝

* օպտիկականը՝ արագացված կինոնկարահանումներ,
* ցիկլոգրաֆիա, կիմոցիկլոգրաֆիա, և
* էլեկտրական։

Նշված մեթոդներով որոշվում են մարմնի տարածական տեղափոխությունը, նրա առանձին մասերի շարժումը միմյանց նկատմամբ և այլն։ Արյան շրջանառության կենսամեխանիկան ուսումնասիրում է սրտի և անոթների առաձգական հատկությունները, արյան հոսքին ցույց տրվող հիդրավլիկական դիմադրությունը, արյան շարժումը և սրտի աշխատանքը։

Կենսամեխանիկան զբաղվում է նաև շնչառական ապարատի, ինչպես նաև առանձին օրգանների (թոքեր, կրծքավանդակ) շարժումների դինամիկայի և գործունեության ուսումնասիրությամբ։

## Կենսամեխանիկաի հետազոտություններ

Կենսամեխանիկաի հետազոտությունների սկիզբը դրել է Լեոնարդո դա Վինչին, որն անատոմիայի և մեխանիկայի տեսանկյունով ուսումնասիրել է մարդու շարժումները։

Կենսամեխանիկայի բնագավառում կարևոր են Պյոտր Լեսգաֆտի, Իվան Սեչենովի, Նիկոլայ Բեռնշտայնի և ուրիշների աշխատանքները։ Կենսամեխանիկական հետազոտությունները մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտության տարբեր ոլորտների՝ աշխատանքի և սպորտի ֆիզիոլոգիայի, կլինիկական ու ռազմական, բժշկագիտության, վնասվածքների և օրթոպեդիայի համար։ Կենսամեխանիկան մեծ նշանակություն ունի նաև պրոթեզավորման գործում։

## Գրականություն

* Сеченев H.M., Oчepк pa6очих движений человека, M., 1901;
* Исследования по биодинамике ходьбы, 6era, прыжка, под редакции H.A. Бернштейна, M., 1940.

## Արտաքին հղումներ

* Biomechanical stress analysis on bone parts & implants(չաշխատող հղում)
* Biomechanics and Movement Science Listserver (Biomch-L)
* Biomechanics Links Արխիվացված 2011-09-07 Wayback Machine
* A Genealogy of Biomechanics Արխիվացված 2013-08-08 Wayback Machine
* The Instituto de Biomecánica de Valencia (IBV – Biomechanics Institute of Valencia) Արխիվացված 2014-11-01 Wayback Machine

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 372)։*  |
# Բջջագենետիկա

FISH-ի մեթոդ
**Բջջագենետիկա**, (հուն.՝ *κύτος*, բջջային, *γενητως*) գենետիկայի բաժին, ուսումնասիրում է ժառանգականության օրենքները, բջջի օրգանոիդների կառուցվածքը և ֆունկցիաները, մասնավորապես քրոմոսոմները։ Բջջագենետիկական մեթոդը ներառում է նաև G բենդինգի, ցերեկային լույսի, հիբրիդացման, հեռավոր հիբրիդացման և այլ գործընթացների վերլուծություններ։ Հաճախ բջջագենետիկաի խնդիր է համարվում նաև մեզի պաթոլոգիական կարիոտիպի որոշումը։
# Ծառագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| Բուսաբանության բաժին
**Ծառագիտություն** |
| **Ուսումնասիրության առարկա** |
|
Բույսեր · Ջրիմուռներ
Սնկեր և այլն |
| **Բուսաբանության բաժիններ** |
|
Ալգոլոգիա · Բույսերի անատոմիա · Բրիոլոգիա · Երկրաբուսաբանություն · Բույսերի աշխարհագրություն · Ծառագիտություն · Դիասպորոլոգիա · Կարպոլոգիա · Լիխենոլոգիա · Միկոաշխարհագրություն · Միկոլոգիա · Բույսերի մորֆոլոգիա · Պալեոբուսաբանություն · Պալինոլոգիա · Բույսերի սիստեմատիկա · Բույսերի ֆիզիոլոգիա · Բուսախտաբանություն · Ֆլորիստիկա · Բույսերի էկոլոգիա · Էթնոբուսաբանություն․․․ |
| **Հայտնի բուսաբաններ** |
|
Թեոփրաստես
Ժոզեֆ Փիթոն դե Թուրնեֆոր
Կառլ Լիննեյ
Ադոլֆ Հենրիխ Գուստավ Էնգլեր
Արմեն Թախտաջյան  |
| **Պատմություն** |
|
Բուսաբանության պատմություն Բուսաբանության հայտնի գրքեր Բուսաբանական պատկերազարդում
* դ
* ք
* խ
 |

**Ծառագիտություն**, դենդրոլոգիա (հին հունարեն՝ δένδρον
՝ ծառ և λόγος
՝ գիտություն), բուսաբանության բաժին, ուսումնասիրում է փայտացողուն բույսերը (ծառ, թփուտ, թփեր), որոնք անտառային բիոգեոցենոզների բաղադրիչ մասն են։

## Հետազոտման առարկան

Ծառագիտությունը հետազոտում է ծառաթփային ֆլորան, նրա կազմավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները, բնական տարածվածությունը, տեղաբաշխվածությունը։ Բնութագրում է անտառ կազմող հիմնական և երկրորդական տեսակները, դրանց բուսաբանական, անտառաբուծական և դեկորատիվ առանձնահատկությունները, օգտագործման ասպարեզներն ու հեռանկարները։

## Պատմություն

Ծառագիտության բնագավառում առաջին աշխատանքները կատարվել են 18-րդ դարի կեսին։ ԽՍՀՄ-ում կազմվել է տեղեկագիրք՝ «Դերեվյա ի կուստարնիկի ՍՍՍՌ» («Деревья и Кустарники CCCP», հ. 1-7, 1949-1965 թթ), որտեղ նկարագրված է ԽՍՀՄ-ում աճող 2883 և 2177 ներմուծված տեսակ, ինչպես նաև ռեգիոնալ մասշտաբի տեղեկություններ են հաղորդվում առանձին հանրապետությունների համար։

ՀԽՍՀ-ում կատարված ծառագիտական ուսումնասիրությունների շնորհիվ բացահայտվել է 42 ընտանիքի և 92 ցեղի պատկանող ծառերի և թփերի 262 տեսակ, որոնք տեղաբաշխված են ըստ հիմնական անտառային զանգվածների՝ Զանգեզուր-Մեղրի, Կենտրոնական գոտի, Հյուսիսային գոտի, Սևանի ավազան։

Անտառ կազմող հիմնական տեսակներն են՝

* Հյուսիսային գոտում՝ հաճարի արևելյան, կաղնի վրացական, կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան, սոճի կովկասյան
* Կենտրոնական գոտում՝ կաղնի արևելյան
* Զանգեզուրում՝ կաղնի արևելյան, բոխի կովկասյան։

ՀԽՍՀ-ում ծառագիտության գծով գիտական աշխատանքները կենտրոնացած են եղել ՀԽՍՀ ԳԱ բուսաբանության ինստիտուտում։

## Տես նաև

* Ծառ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 116)։*  |
# Մարդու կենսաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Մարդու կենսաբանություն**, միջդիսցիպլինար հետազոտությունների տարածք, որն ուսումնասիրում է մարդուն ազդեցության և փոխազդեցության բազմաթիվ տարբեր ոլորտների միջոցով, ինչպիսիք են գենետիկան, էվոլյուցիան, ֆիզիոլոգիան, անատոմիան, համաճարակաբանությունը, մարդաբանությունը, էկոլոգիան, սնուցումը, պոպուլյացիոն գենետիկան և հասարակամշակութային ազդեցությունները։ Այն սերտորեն կապված է կենսաբժշկական գիտությունների, կենսաբանական մարդաբանության և այլ կենսաբանական ոլորտների հետ, որոնք կապված են մարդու գործունեության տարբեր ասպեկտների հետ։ Միայն 20-րդ դարում կենսաբան Ռեյմոնդ Փիրլը՝ Human Biology ամսագրի հիմնադիրը, ձևակերպել է «մարդու կենսաբանություն» տերմինն այնպես, որ նկարագրի կենսաբանությունից տարբեր առանձին ենթաբաժին։

Ավելի ճիշտ է նկատի ունենալ, որ այս տերմինը մարդաբանության շատ կարևոր մասն է, որն ուսումնասիրում է ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական և գենետիկական գործոնները, որոնք ազդում են մարդու մարմնի կառուցվածքի և զարգացման տատանումները։ Մասնավորապես, այստեղ պետք է ներառվեն արյան հեմոգլոբինների, արյան խմբերի, երկվորյակների երևույթների, մարդու և նրա ֆիզիոլոգիական և քիմիական առանձնահատկությունների սահմանադրության և այս կամ այն հիվանդությունների նկատմամբ նրա հակումների հետազոտությունները; այստեղ պետք է նաև ներառվել նորմալ նշանների ժառանգման ուսումնասիրությունը և պոպուլյացիոն գենետիկան, որը ներառում է տարբեր հարցեր (օրինակ, ժամանակի մեջ տեսակի կայունությունը, մետիսացիայի և մեկուսացման դերը ռասայական կազմի միատարր խմբերի սահմաններում)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Մարդու կենսաբանության ասոցիացիա
* Մարդու կենսաբանությունը բառարանում
# Ոսկրաբանություն

ոսկոր
**Ոսկրաբանություն**, **օստեոլոգիա** (հուն․՝ ὀστέον
 - ոսկոր, λόγος - գիտութուն), անատոմիայի բաժին, ուսումնասիրում է ոսկրային կմախքը։

Դեռևս Հիպոկրատի աշխատանքներում եղել են բազմաթիվ ոսկրերի նկարագրություններ։ Ոսկրաբանության հետագա զարգացումը պայմանավորված է գործնականում դիահերձումների, դիակների մշակման, հյուսվածաբանական տեխնիկայի և ոսկրերի մանրադիտակային ու ռենտգենյան հետազոտության մեթոդների ներդրմամբ։ Տարբերում են ընդհանուր և մասնավոր, համեմատական և տարիքային ոսկրաբանություն։ Ոսկրերի բազմաթիվ հիվանդություններ բուժվում են օրթոպեդիական մեթոդներով։ Հետխորհրդային պետությունների մեծ մասում ընդունված է ոսկրերի հիվանդությունների հետևյալ դասակարգումը, վնասվածքային (կոտրվածքներ, արթրոզներ, ձևախախտող սպոնդիլոզ), բորբոքային (ոչ առանձնահատուկ, օրինակ՝ օստեոմիելիտ, ոսկրաբորբ, առանձնահատուկ՝ տուբերկուլոզային, սիֆիլիսային և այլն), սնուցախանգարման (թունային, սննդային, ներզատական, ներքին օրգանների հիվանդությունների հետ կապված և այլն), դիսպլաստիկ (ոսկրերի անբավարար կամ ավելցուկային զարգացումը, այդ թվում՝ գիգանտիգմը, աճառային հյուսվածքի զարգացման արատները, օստեոսկլերոզը)։

Դիսպլաստիկ խմբին են պատկանում նաև ոսկրերի բարորակ (օստեոմա, խոնդրոմա և այլն) և չարորակ (առաջնային 4 օստեոսարկոմա, խոնդրոսարկոմա, Ցուինգի ուռուցք և երկրորդային՝ մետաստազային) ուռուցքները։ Մարդաբանության մեջ ոսկրաբանությունը ուսումնասիրում է ժամանակակից մարդու կմախքի չափերի և ձևի փոփոխականության, ինչպես նաև ձևածագման (մորֆոգենեզի) օրինաչափությունները։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ոսկրաբանություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 635)։*  |
# Դեղագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից դեղագիտության հիմնադիրը համարվում է գերմանացի Օսվալդ Շմիդեբերգը
Ֆարմակոլոգիան (հին հունարեն՝ φάρμακον` ֆարմակոն` թույն (դեղ), λόγος` բառ, բան (-λογία` գիտություն)
) բժշկության ճյուղ է, որն ուսումնասիրում է դեղերին և նրանց աղբյուրները, հատկությունները, քիմիական գործընթացներին, ազդեցություններին գործածությանը վերաբերող գիտություն է։ Դեղագիտությունն ուսումնասիրում է դեղի ծագումը, էությունը, հատկությունները և բոլոր մակարդակներում ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմի վրա։ Այսինքն դեղամիջոցի ստեղծման ու կիրառման տեսական հիմքն է։ Համարվում է ինտեգրատիվ գիտություն, արմատներ ունի քիմիայում, կենսաքիմիայում, որոնք կապում է ֆիզիոլոգիայի հետ։

Ընդգրկում է ֆարմակոդինամիկան և ֆարմակոկինետիկան։ Առաջինն ուսումնասիրում է դեղի ազդեցությունը օրգանիզմի վրա, երկրորդը՝ հակառակը՝ դեղի կլանումից մինչև դուրսբերում։

Անցյալում ֆարմակոլոգիան ընդգրկում էր դեղանյութերի, դրանց ստացման աղբյուրների, դեղաձևերի տեխնոլոգիայի և բուժական օգտագործման վերաբերյալ եղած տեղեկությունները։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին այն դարձավ փորձառական գիտություն, և անջատվեցին դեղագործական գիտությունները։

Դեղագիտությունը դեղագործությունը չէ, վերջինը դեղամիջոցի պատրաստման ու դուրսգրման գործունեությունն է։

## Աղբյուրներ
# Սինթետիկ կենսաբանություն

**Սինթետիկ կենսաբանություն** (անգլ.՝ synthetic biology), նոր գիտական ուղղություն կենսաբանությունում, որը զբաղվում է նմանը չունեցող բնության մեջ, տրված հատկություններով և ֆունկցիաներով կենսաբանական համակարգերի նախագծմամբ և ստեղծմամբ։

Սինթետիկ կենսաբանությունը զարգացնում է գենային ինժեներիան, շարժվելով օրգանիզմների միջև մի քանի գեների տեղափոխումից մինչև արհեստական գենոմի ստեղծմանը։ 2003 թվականից սկսած այս թեմայով գիտական հրապարակումների թիվը արագ աճում է։ Երկարաժամկետ հեռանկարում այս ուղղությունը թույլ է տալիս ջրիմուռներից, բակտերիալ էլեկտրականությունից, ախտորոշիչ պատրաստուկներից, սինթետիկ պատվաստանյութերից, բակտերիաֆագներից և պրոբիոտիկներից ստանալ բիովառելիք, ինֆեկցիաների դեմ պայքարելու, բույսերի և կենդանիների արտադրողականությունը և կայունությունը բարձրացնելու համար։

Բացի սինթետիկ կենսաբանության արդյունքների գործնական գնահատականից, գոյություն ունի էթիկական հարց, թե արդյոք անձը իրավունք ունի իրականացնելու արհեստական էվոլյուցիա (միլիոնավոր անգամ արագացված, ի տարբերություն բնական էվոլյուցիայի), հաշվի առնելով այն, որ առկա չէ հետևանքների կանխատեսման բավարար մակարդակ։

Վիզուալ նշանների չափանիշ
## Պատմություն

1980 թ.-ին գերմանացի կենսաքիմիկոս Բարբարա Հոբը օգտագործեց «սինթետիկ կենսաբանություն» տերմինը, հաղորդելով, վերամիավորիչ ԴՆԹ֊ի տեխնոլոգիանն օգտագործելով ստացված տրանսգենային բակտերիայի մասին։ Ավելի ուշ, այդ տերմինը հանդիպել է 1990-ականների կեսերի մի շարք աշխատությունների մեջ, ինչպիսիք են Կլաուս Կոնցելմանի և Մաթիաս Շնելի աշխատությունները՝ նմանը չունեցող սինթետիկ գենոմային միաշղթա ՌՆԹ կատաղության վիրուսի մասին։

21-րդ դարում սինթետիկ կենսաբանության զարգացման առաջատար դերը խաղում է ամերիկյան գենետիկ Քրեյգ Վենթերն ու նրա անվան ամերիկյան գիտական ինստիտուտը։ 2010 թ․ վերջում Քրեյգ Վենթերի ինստիտուտում ստեղծվեց առաջին սինթետիկ գենոմով մանրէն, որը կոչվում էր Mycoplasma mycoides JCVI-syn 1.0 կամ "Synthia":

## Տեխնոլոգիաներ

Սինթետիկ կենսաբանության առաջին հաջողությունները, կապված են մազանոթների սեկվենացման մեթոդի հետ, բայց հետագայում օգտագործվեցին նոր սերնդի սեկվենացման մեթոդները, որոնք թույլ են տալիս ավելի արագ և ավելի էժան վերծանել գենոմը։ Իսկ մյուս կողմից, քիմիական-ֆերմենտային օլիգոնուկլեոտիդների սինթեզի մեթոդը՝ տրված հաջորդականությամբ, թույլ տվեց ստեղծել գեներ տրանսգենային միկրոօրգանիզմների համար։ Պոլինուկլեոտիդային շղթաներից արհեստական գենոմի հավաքման տեխնոլոգիան թույլ է տալիս չօգտագործել նյութապոխանակություն համակարգը խմորասունկի բջջում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Биоинженер Джеймс Коллинз о программировании живых клеток, биопленках и создании пробиотиков на сайте ПостНаука
* Алехин М.Д. Синтезируя живое, 12 августа 2011,  проверено 04-10-2017.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սինթետիկ կենսաբանություն» հոդվածին։ |
# Հրեշաբանություն

| Հրեշաբանություն |
| --- |
| Տեսակ | գիտական բնագավառ |
| Ենթադաս | Զարգացման կենսաբանություն |
| MeSH | H01.158.100.529.500 և H01.158.273.200.350.500 |
| Նկարագրված է | Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան, Բազմահատոր տեղեկագիրք և Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 6 |

**Տերատոլոգիա** (սեռ հոլ. tipa- xog այլանդակ, հրեշ), գիտություն, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմի շեղումները բնականոն կառուցվածքից, որոնք գլխավորապես պայմանավորված են սաղմնային զարգացման խանգարումներով։ ժամանակակից տերատոլոգիան ուսումնասիրում է ժառանգական և ոչ ժառանգական բնածին ախտաբանական վիճակների և զարգացման արատների ծագման պատճառներն ու մեխանիզմները, կենդանիների և մարդկանց մոտ դրանց կանխման ուղիները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 628)։*  |
# Թունագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թունագիտություն
**Թունագիտություն** տոքսիկոլոգիա (հունարեն tox’ixov—թույն և), գիտություն օրգանիզմի վրա թունավոր նյութերի ազդեցության մասին, ուսումնասիրում է թունավոր նյութերի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները, ազդեցության մեխանիզմները,օրգանիզմում առաջացած ախտաբանական Փոփոխությունները, ինչպես նաև հայտնաբերում թունավորումների կանխարգելման և բուժման արդյունավետ միջոցների անտիդոտներ (հակաթույներ)։ Թունագիտությունը հնարավորություն է ստեղծում նաև թույների ազդեցության օգտակար օգտագործման համար։ Թունագիտությունը պատմականորեն զարգացել է որպես դատական բժշկության մասնաճյուղ, որը պայմանավորված էր կանխամտածված թունավորումների ախտորոշման անհրաժեշտությամբ (դատական Թունագիտություն)։ Հետագայում, կապված արդյունաբերության զարգացման հետ, հիմնվեց նաև արդյունաբերական (արտադրական կամ մասնագիտա-անցքի ու լիսեռի համակարգերում թույլտվածքների դաշտերի գրաֆիկական պատկերումը կան) թունագիտությունը, որն ուսումնասիրում է արտադրության մեջ օգտագործվող և ստացվող նյութերի վնասակար ազդեցությունը մարդկանց օրգանիզմի վրա։

## Կլինիկական տոքսիկոլոգիա

Տոքսիկոլոգիայի բաժին, որն ուսումնասիրում է քիմիական միացությունների և տոքսիկ ազդեցությունների հետևանքով առաջացած մարդկային հիվանդությունները թունավորման աղտորոշման, կանխարգելման և թերապիայի գիտական հիմնավորման նպտակով։

## Տեսական տոքսիկոլոգիա

Տոքսիկոլոգիայի բաժին, որը որոշում է օրգանիզմների և թույների, փոխազդեցության հիմնական օրենքները, նրանց տոքսիկոկինետիկան և տոքսիկոդինամիկան։

## Կանխարգելիչ տոքսիկոլոգիա

Տոքսիկոլոգիայի բաժին, որն ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների և էկոհամակարգերի վրա տոքսիկ նյութերի ազդեցության պոտենցիալ վտանգի կանխազգուշացման միջոցները։

## Էկոլոգիական տոքսիկոլոգիա

Գիտություն, որն ուսումնասիրում է էկոհամակարգերի վրա տոքսիկ նյութերի և *կենսոլորտում նրանց ձևափոխության արդյունքների ազդեցության* էֆֆեկտները, նրանց շրջապտույտը կենսոլորտում, ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների և մարդու վրա, հատկապես՝ սննդային շղթաներում։ Հոմանիշն է՝ էկոտոքսիկոլոգիա։

## Տոքսիկոդինամիկա

Գիտություն օրգանների կամ հյուսվածքների ռեցեպտորների վրա *տոքսիկ* նյութերի ներգործության և դրանց ազդեցության ֆիզիոլոգիական և կենսաքիմիական մեխանիզմների վերաբերյալ։

## Տոքսիկոկինետիկա

Գիտություն, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմում տոքսիկ նյութերի մուտք գործման, բաշխման, կենսափոխակերպման և հեռացման գործընթացների արագությունը, ինչպես նաև մետաբոլիզմը։

## Տես նաև

* Տոքսիկոլոգիական քիմիա
* Տերատոգեն ազդեցություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 240)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թունագիտություն» հոդվածին։ |
# Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Նոբելյան մրցանակ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում**  (շվեդ.՝ Nobelpriset i fysiologi eller medicin), շքեղ մրցանակ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում գիտական ձեռքբերումների համար, որը տրվում է ամեն տարի Ստոկհոլմում։ 5 Նոբելյան մրցանակներից մեկը։

## Պատմություն

Ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում Նոբելյան մրցանակը ստեղծել է Ալֆրեդ Նոբելը իր կտակում, որը գրել է 1895 թվականի նոյեմբերի 27-ին Փարիզում, որտեղ այն հիշատակվում է երրորդը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Այս տոկոսները պետք է բաժանել հինգ հավասար մասերի, որոնք նախագծված են՝ […] երրորդը նրան, ով բացառիկ հաջողությունների կհասնի ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության ոլորտում
- Ալֆրեդ Նոբել, *կտակ*
 |  |

Նոբելյան մրցանակ ֆիզիոլոգիայի և բժշկության բնագավառում տրվում է ամեն տարի 1901 թվականից, բացի 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941 և 1942 թվականներին։ Առաջին դափնեկիրը դարձել է Էմիլ Ադոլֆ ֆոն Բերինգը։

## Ով կարող է առաջադրել թեկնածուներ

Ըստ Նոբելյան հիմնադրամի կանոնադրության թեկնածուներին կարող են առաջադրել հետևյալ անձինք.

1. Կարոլինգյան համալսարանի Նոբելյան ասամբլեայի անդամները
2. Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա բժշկական բաժնի անդամները
3. Շվեդիայի բժշկական հաստատությունների պրոֆեսոր, ինչպես նաև Դանիայի, Ֆինլանդիայի, Իսլանդիայի և Նորվեգիայի համապատասխան պայմանների բժշկական հաստատություններում կամ համապատասխան գործընկերների հետ
4. անձինք, որոնք զբաղեցնում են առնվազն երկու համապատասխան պաշտոններ այլ բժշկական հաստատություններում
5. այլ գիտնականներ, որոնցից ասամբլեան հարկ կհամարի ընդունել առաջարկ

Թեկնածուների ընտրությունը իրականացնում է քիմիայի Նոբելյան կոմիտեն։ Նրանցից դափնեկիրներին ընտրում է Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիան։ Միաժամանա կարող են առաջադրվել մեկ կամ երկու աշխատանք, բայց ընդհանուր թիվը չպետք է գերազանցի երեքը։

## Տես նաև

* Նոբելյան մրցանակ
* Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրների ցանկ
* Ալֆրեդ Նոբել

## Ծանոթագրություններ