Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Երկուշաբթի

**Երկուշաբթին** շաբաթվա երկրորդ օրն է։ Անունը բաղկացած է երկու բառերից՝ «երկու» և «շաբաթ», նշանակելով որ այս օրն շաբաթվա երկրորդ օրն է։ Այնուամենայնիվ, ըստ Միջազգային Ստանդատրային Կազմակերպության ISO 8601 ստանդարտի՝ շաբաթվա առաջին օրն է:

Որպես կրճատ գործածվող ձևն է՝ Եկշ։ Հանդիպում է նաև 2շբ ձևը։ Անգլերենում՝ Mon։

## Անունն այլ լեզուներում

Շաբաթվա օրերը հաստատվել են հռոմեական ժամանակաշրջանում հունարենում և լատիներենում, երկուշաբթիի դեպքում:

Հայերենից բացի, երկուշաբթի բառը նույն իմաստով գործածվում է նաև վրացերենում և պարսկերենում՝ ἡμέρᾱ Σελήνης, *diēs Lūnae* (Լուսնի օր):

Շատ լեզուներ օգտագործում են փոխառված տերմիններ ուրիշ լեզուներից: Անգլերեն *Monday* գոյականը ծագել է *monedæi* բառից 1200-ական թվականներից առաջ, որն էլ իր հերթին զարգացել է Հին անգլերենի (մոտ 1000 թ․) *mōnandæg* և *mōndæg (բառացի «լուսնի օր») ,* որն էլ համարժեքներ ունի հին ֆրիսերեն *mōnadeig*, միջին ցածր գերմաներեն և միջին հոլլանդերեն *mānendag, mānendach,* հին բարձր գերմաներեն *mānetag* (ներկայիս գերմաներեն *Montag*) և հին սկանդինավերեն *mánadagr* *շվեդերեն և նորվեգերեն nynorsk måndag,իսլանդերեն mánudagur. դանիերեն bokmål mandag):* Ճապոներենը և կորեերենը նույնպես կիսում են հին չինարեն '月曜日' բառը (Հիրագանա:げつようび, Հանգեուլ :월요일) , որը թարգմանաբար նշանակում է *«լուսնի օր»:* Շատ հինդու-արիական լեզուներում բառը *Somavāra* կամ *Chandravāra* *է:*

* վրացերեն՝ **ორშაბათიօրշաբաթի*
* պարսկերեն՝ **دوشنبهդոշանբե*

Հին հռոմեացիների ժամանակներում երկուշաբթին նվիրված էր Լուսնին։
Դրան համապատասխան՝ եվրոպական շատ լեզուներում երկուշաբթիին ասում են «լուսնի օր»՝

* գերմանական լեզուներում՝

|  |  |
| --- | --- |
| անգլերեն՝ | **Monday** |
| գերմաներեն՝ | **Montag** |
| դանիերեն՝ | **mantag** |
| նիդերլանդերեն՝ | **maandag** |
| շվեդերեն՝ | **mandag** |
| իսլանդերեն՝ | **mánudag** |
| նորվեգերեն՝ | **mánudag** |

* ռոմանական լեզուներում՝

|  |  |
| --- | --- |
| իտալերեն՝ | **lunedi** |
| իսպաներեն՝ | **lunes** |
| ռումիներեն՝ | **luni** |
| ֆրանսերեն՝ | **lundi** |

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Երկուշաբթի** կատեգորիայում։ |
# Երեքշաբթի

**Երեքշաբթի**՝ շաբաթվա երկրորդ օրը արևմտյան երկրների մեծամասնությունում և երրորդ օրը ըստ Հուդա-Քրիստոնեական օրացույցի։

## Ծագումնաբանություն

Արես աստծու արձանի հռոմեական տարբերակը, որից սկիզբ է առնում երեքշաբթի օրվա անվանումը շատ լեզուներով ի պատիվ նրա անունով անվանված մոլորակի:
Հայերենով (Երեքշաբթի), վրացերենով (სამშაბათი — *սամշաբաթի*), բաշկիրերենով (*шишәмбе* - շիշամբե), տաջիկերենով (*сешанбе*-սեշամբե) և թաթարերեն (*сишәмбе*-սիշամբե) բառացի նշանակում է երեք օր շաբաթից։
Հին Հռոմում անվանումը նվիրված էր Մարսին (ֆրանսերեն՝ Mardi, իտալ.՝ Martedì), հյուսիսգերմանական ցեղերի մոտ իր պատիվ Տյուրի (նորվ.՝ Tysdag), ինչը անդրադարձել է հռոմեական և գերմանական լեզուների վրա։

Լատիներենով երեքշաբթին կոչում են *dies Martis* («Մարսի օր») և համարվում է հունարեն ἡμέρα Ἄρεως (Արեսի օր) թարգմանությունը։ Շաբաթվա յոթ օրերի ասոցացումը յոթ դասական մոլորակների հետ հավանաբար գալիս է հելլենական ժամանակաշրջանից։ 1-ին և 3-րդ դարերին Հռոմեական կայսրությունում ութօրյա աշխատանքային շաբաթը փոխարինվեց յոթօրյային։
Անգլերենով երեքշաբթի բառը գալիս է հին անգլերեն *Tiwesdæg* բառից։ Այն գալիս է հին գերմաներենից, որը թարգմանվել է լատիներենից և Մարսի փոխարեն գրվել է գերմանական աստծու` *Teiwaz* (հին անգլերենով *Tiw*) անունը։ Այսպիսով երեքշաբթին բառացի նշանակում է «Տյուրի օր»։

Հնդկաստանի դասական լեզուներում երեքշաբթի օրվան ասում են *Անգարակա* («այն ունի կարմիր գույն») և նվիրված է պատերազմի աստված Մանգալին և կարմիր մոլորակ Մարսին։

«Երեքշաբթի», ճապոներենում բառացի թարգմանվում է «կրակի օր» (火曜日):

## Ծանոթագրություններ

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Երեքշաբթի** կատեգորիայում։ |
# Չորեքշաբթի

Չորեքշաբթի

շաբաթվա օրեր| Ենթակատեգորիա | non-holiday, օր |
| Մասն է | • ամիս  • շաբաթ |
| Կոչվել է ի պատիվ | Մերկուրի, չորս, Երեք, middle of, Water, Օդին, Wōdan |
| Նախորդ | • կիրակի • Երկուշաբթի • երեքշաբթի• **չորեքշաբթի** |
| Հաջորդ | • հինգշաբթի • ուրբաթ • շաբաթ |
| Code | E |
| Հերթական համար | 3, 4 |

**Չորեքշաբթի,** ըստ հուդայա-քրիստոնեական ավանդության շաբաթվա չորրորդ օրը, ինչպես որ հուշում է նրա անունը։ Հայերենի նման շաբաթվա չորրորդ օրվա իմաստով անունն է գործածվում նաև հունարենում, եբրայերենում, վրացերենում և պարսկերենում։ Համարվում է շաբաթվա չորրորդ աշխատանքային օր։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Չորեքշաբթի էջը Վիքիպահեստում |

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«չորեքշաբթի»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Հինգշաբթի

Ոոլթեր Սադլեր, «Հինգշաբթի» 1880 թ.
**Հինգշաբթի,** ըստ հուդայա-քրիստոնեական ավանդության շաբաթվա հինգերորդ օրը, ինչպես որ հուշում է նրա անունը։ Հայերենի նման շաբաթվա հինգերորդ օրվա իմաստով անունն է գործածվում նաև հունարենում, եբրայերենում, վրացերենում և պարսկերենում։

Եվրոպական երկրներում, սակայն, այն համարվում է շաբաթվա չորրորդ աշխատանքային օր։ Ռոմանական լեզուներում պահպանվել է հին հռոմեացիների կողմից այդ օրը Յուպիտերին նվիրած լինելու ավանդույթը։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Հինգշաբթի էջը Վիքիպահեստում |

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«հինգշաբթի»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Ուրբաթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուոլթեր Սադլերի «Ուրբաթ» նկարը« 1883 թ.
**Ուրբաթ** (ասոր՝ ܥܪܘܒܬܐ (ʿərūḇtāʼ, «նախօրեին, նախապատրաստության օր, հատկապես շաբաթ օրվա նախօրեին, ուրբաթ»)
‎), շաբաթվա հինգերորդ օրը (եկեղեցական տոմարով՝ վեցերորդը), ընկնում է հինգշաբթի և շաբաթ օրերի միջև։

## Բառի ծագում

«Ուրբաթ» բառը փոխառություն է հին ասորերենից (արամեերենից), որտեղ *aruwatha* բառը «ուրբաթ» իմաստից բացի, նշանակում է նաև «պատրաստություն»։ Սա, իր հերթին, եբրայերեն բառ է, իմաստով՝ հրեական շաբաթ հանգստյան օրին նախորդող, «նախապատրաստության» օր։ Հայերեն բառի արտասանության ձևը գոյացել է որպես հնչյունահամապատասխանություն՝ *«շաբաթ»* բառին։

Հին հռոմեացիների մոտ ուրբաթ օրը նվիրված էր Վեներային։

## Անունը այլ լեզուներում

Ռոմանական լեզուներում (բացառությամբ՝ պորտուգալերենի) ուրբաթ օրվա անունը սերում է լատիներեն՝ dies Veneris՝ «Վեներայի օր» արտահայտությունից. ֆրանսերեն՝ vendredi, իտալ.՝ venerdì, իսպ.՝ viernes, կատալոներեն՝ divendres, կորսիկաներեն՝ vennari, ռումիներեն՝ vineri։

## Ուրբաթը ասույթներում

Տարածված արտահայտություն է՝ «Ուրբաթը շաբաթից շուտ եկավ»։ Ասվում է այն դեպքում, երբ կատարվում է այն, ինչը որ պետք է կատարվեր։

## Բառակազմություն

Քչախոս մարդուն նաև ասում են՝ ուրբաթախոս։
Հայերեն առաջին տպագիր գրքի անունն է՝ Ուրբաթագիրք։

## Ուշագրավ փաստ

Ուրբաթ անունն էր կրում Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպի գործող անձանցից մեկը։

## Կրճատ ձև

* Հայերենում՝ **Ուբ**,
* Անգլերենում՝ **Fri**:

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ուրբաթ էջը Վիքիպահեստում |

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ուրբաթ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Շաբաթ (օր)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Շաբաթ (այլ կիրառումներ)
**Շաբաթ**, շաբաթվա վեցերորդ օրը, ընկնում է ուրբաթ և կիրակի օրերի միջև։

Հրեաների համար, շաբաթական հանգստի շաբաթ օրը սուրբ պարտականությունը։

Շաբաթ օրը ոչ աշխատանքային օր է շատ երկրներում ինչպես նաև Հայաստանում և Արցախի Հանրապետությունում։ Այդ օրը շատ երկրներում, օրինակ՝ Իսրայելում չի աշխատում նույնիսկ հասարակական տրանսպորտը՝ կրոնական նկատառումներով։

Ըստ ավանդույթի շաբաթ բառը եկել է եբրայերենից, որի միջոցով Քրիստոնեությունը տարածվել է Հռոմեական կայսրությունում և ողջ Եվրոպայում։

Կելտերեն շաբաթ կոչվում է Սատուռնի օրն է։

## Շաբաթը օրացույցում

Ըստ ավանդույթի, որը ժառանգվել է Հուդայականությունից, շաբաթը֊շաբաթվա վերջին օրն է։ Այս համաձայնությունը համարվում է ստանդարտ ԱՄՆ֊ում և Իսրայելում, սակայն Եվրոպայում շաբաթ օրը շատերը համարում են վեցերորդ (նախավերջին) օրը շաբաթվա, իսկ կիրակին՝ վերջինը։ Եվրոպայում այս հասկացությունը ըստ է ISO 8601-ի է։ Ըստ աշխարհիկ ավանդույթի այս բառը (վեցերորդ օրը) կոչվում է շաբաթվա անունով։ Քրիստոնեական երկրներում ավանդույթը պահպանվում է և շաբաթը օրը համարվում է շաբաթվա վերջին օր։

## Հետաքրքիր փաստեր

* Ժարգոնային "շաբաշ" (նշանակում է աշխատանքի ավարտ), ինչպես նաև "Շաբաթ (հուդայականություն)" բառերը տանում է դեպի "Շաբաթ (օր)" բառը։
* Պահքի վեցերորդ շաբաթը Ուղղափառ եկեղեցին նշում է Ղազարոսի հարությունը, կոչելով այդ օրը "Ղազարոսի շաբաթ", որի հետ կապված գոյություն ունի ռուսական հանելուկ՝ "Երբ է շաբաթը կիրակի լինու՞մ կամ կիրակին շաբաթ": Հանելուկում "կիրակի"֊ի նշանակում է և՛ շաբաթվա օր, և՛ որպես իրադարձություն, երբ մահացաց մարդը հարություն է առնում։
* Նեպալում շաբաթ օրը հանդիսանում է շաբաթվա վերջին օրը և միակ ոչ աշխատանքային օրը։
* Հայտնի եվրոպական հեռուստամրցույթ Եվրատեսիլը եթեր է հեռարձակվում շաբաթ օրերին։
* Միացյալ Թագավորությունում շաբաթը այն օրն է, երբ բոլոր համայնքներում ֆուտբոլ են խաղում։

## Շաբաթը մշակույթում

* Շաբաթ երեկոյան ուղիղ եթերում
* Շաբաթ (Fall Out Boy երգ) Take This to Your Grave ալբոմից
* The Saturdays (Կանանց փոփ խումբ)
* 1997 թվական Saturday Night Fever ֆիլմ
* Էլթոն Ջոն - Saturday Night's Alright for Fighting երգ
* Chicago (խումբ) - Saturday in the Park. երգ
* Misfits (band) - Saturday Night երգ
* Saturday (Kids in Glass Houses song) երգը Smart Casual ալբոմից

## Աստղագիտություն

Աստղագիտությունում Շաբաթ օրը համահունչ է Սատուրնի հետ, այս սիմվոլը  Սատուրնի խորհրդանիշն է։

## Տես նաև

* Շաբաթ (հուդայականություն)

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Շաբաթ (օր)** կատեգորիայում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 409)։*  |
# Կիրակի

**Կիրակի**, շաբաթվա օր, գրաբարում կոչում էին նաև միաշաբաթ։ Միաշաբաթ նշանակում է շաբաթվա առաջին օր, երկուշաբթի՝ երկրորդ օր և այլն։ Երբ տարածվում է քրիստոնեությունը, ապա Քրիստոսի ավանդական հարություն առնելու կապակցությամբ, միաշաբաթը վերանվանվել է կիրակի։ Հունարեն «կիրակի» (հունարեն՝ Κυριακή) բառացի նշանակում է տերունական, Տիրոջ օր։ Եվ որպեսզի հրեաների հանգստի օրվա հետ չհամընկնի, որոշվում է հանգստի օրը շաբաթից տեղափոխել կիրակի օրը։ Այն ընդունվեց 321 թվականին, Կոնստանդիանոս Մեծի հրովարտակով, երբ նա դեռ հեթանոս էր։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Կիրակի էջը Վիքիպահեստում |

| Շաբաթվա օրեր |
| --- |
|
Երկուշաբթի  • Երեքշաբթի  • Չորեքշաբթի  • Հինգշաբթի  • Ուրբաթ  • Շաբաթ  • Կիրակի |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«կիրակի»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կիրակի» հոդվածին։ |
# Ժամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Ժամ**, (նշանակումը՝ **ժ**, անգլերեն **h**) ժամանակը չափելու միավոր։ 1 ժամը հավասար է 3 600 վայրկյան կամ 60 րոպե և կազմում է երկրային օրվա 1/24 մասը։

## Ժամերի հաշվարկը

Օրվա ժամերի հաշվարկն սկսվում է կեսգիշերին և տասներկու ժամ հետո՝ վերսկսում կեսօրին։ Այդպիսի հաշվարկի ժամանակ ժամերը թվարկվում են՝ 12, 1, 2 ..., 11։ Գիշերահավասարին արևը ծագում է ժամը 6-ին և մայր է մտնում երեկոյան 6-ին։

## Գործածությունը

Արագությունը չափելու համար գործածվում է կմ/ժամ չափի միավորը, որը ցույց է տալիս, թե մարմինը մի ժամում քանի կիլոմետր տարածություն է անցնում։ Կիլովատ-ժամը ցույց է տալիս, թե քանի հազար Վատտ էնեգիա է ծախսվում մի ժամում։ Ներսի օդի որակը՝ օդափոխությունը չափվում է այն ժամերի քանակով, որոնց ընթացքում փոխվում է փակ տարածության, օրինակ՝ տան սենյակի ամբողջ օդը։

## Օրվա ժամերի անունները՝

Հայկյան տոմարում օրվա յուրաքանչյուր ժամը ունի իր ժամանունը։
Ժամանունների օրվա ժամերի հաշվարկը սկսվում է գիշերվա ժամը 12-ից և երկու 12-ժամյա ցիկլերից հետո ավարտվում է գիշերվա 11-ին։

Մինչև կեսօր ժամերը նշանակվում են a.m. (լատիներեն *ante meridiem* բառացի՝ «կեսօրից առաջ») և p.m. (լատիներեն *post meridiem* բառացի՝ «կեսօրից հետո»)։

| 24 ժամյա ձևաչափ | 12 ժամյա ձևաչափ |  | Բանավոր խոսքում |
| --- | --- | --- | --- |
| 00։00 (կեսգիշեր) | 12։00 (կեսգիշեր) | **Գիշերվա ժամեր** | Գիշերվա (ժամը) տասներկուսը կեսգիշեր |
| 01։00 |   1։00 a.m. |  | Գիշերվա (ժամը) մեկը |
| 02։00 |   2։00 a.m. |  | Գիշերվա (ժամը) երկուսը |
| 03։00 |   3։00 a.m. |  | Գիշերվա (ժամը) երեքը |
| 04։00 |   4։00 a.m. | **Առավոտյան ժամեր** | Առավոտյան (ժամը) չորսը |
| 05։00 |   5։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) հինգը |
| 06։00 |   6։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) վեցը |
| 07։00 |   7։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) յոթը |
| 08։00 |   8։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) ութը |
| 09։00 |   9։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) ինը |
| 10։00 | 10։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) տասը |
| 11։00 | 11։00 a.m. |  | Առավոտյան (ժամը) տասնմեկը |
| 12։00 (կեսօր) | 12։00 (կեսօր) | **Ցերեկվա ժամեր** | Ցերեկվա (ժամը) տասներկուսը |
| 13։00 |   1։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) մեկը |
| 14։00 |   2։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) երկուսը |
| 15։00 |   3։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) երեքը |
| 16։00 |   4։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) չորսը |
| 17։00 |   5։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) հինգը |
| 18։00 |   6։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) վեցը |
| 19։00 |   7։00 p.m. |  | Ցերեկվա (ժամը) յոթը |
| 20։00 |   8։00 p.m. | **Երեկոյան ժամեր** | Երեկոյան (ժամը) ութը |
| 21։00 |   9։00 p.m. |  | Երեկոյան (ժամը) ինը |
| 22։00 | 10։00 p.m. |  | Երեկոյան (ժամը) տասը |
| 23։00 | 11։00 p.m. |  | Երեկոյան (ժամը) տասնմեկը |
| 00։00 (հաջորդ օրվա կեսգիշերը) | 12։00 (կեսգիշեր) |  | Գիշերվա (ժամը) տասներկուսը կեսգիշեր |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 272)։*  |
# Շաբաթ (յոթնօրյակ)

**Շաբաթ**, յոթօրյա ժամանակամիջոց՝ օրերի հատուկ անվանումներով։

Բաբելոնացիները շաբաթվա օրերն անվանել են անզեն աչքով երևացող 5 մոլորակների, Արեգակի ու Լուսնի անուններով։ Մեր թվարկության 1-ին դարից ժամանակի այդ բաժանումից սկսեցին օգտվել Հռոմում, որտեղից այն տարածվեց Արևմտյան Եվրոպայում; Շաբաթվա օրերի հաջորդականությունը կապված էր աշխարհի երկրակենտրոն համակարգի հետ, ըստ որի Երկրի շուրջը պտտվում են Սատուրնը, Յուպիտերը, Մարսը, Արեգակը, Վեներան, Մերկուրին և Լուսինը։ Ենթադրվում էր, որ օրվա ժամերը ըստ հերթականության ղեկավարում են այդ լուսատուները, առաջին ժամը՝ Սատուրնը (Երևակը), երկրորդը՝ Ցուպիտերը (Լուսնթագը), երրորդը՝ Մարսը (Հրատը), չորրորդը՝ Արեգակը, հինգերորդը՝ Վեներան (Արուսյակը կամ Լուսաբերը), վեցերորդը՝ Մերկուրին (Փայլածուն) և յոթերորդը՝ Լուսինը։ Ութերորդ ժամը նորից ղեկավարում է Սատուրնը և այդպես շարունակ։ Օրն անվանվում էր այն լուսատուի անվամբ, որը ղեկավարում էր օրվա առաջին ժամը, ստացվում էր Սատուրնի օր, Արեգակի օր, Լուսնի օր, Մարսի օր, Մերկուրիի օր, Յուպիտերի օր և Վեներայի օր։ Մինչև այժմ էլ արևմտյան երկրների ժողովուրդներն այդ անվանումները գործ են ածում որոշ փոփոխություններով։ ժողովուրդների մի մասը (հրեաներ, հայեր, ռուսներ, վրացիներ և այլն) շաբաթվա օրերն անվանում են ըստ շաբաթվա մեջ նրանց ունեցած կարգի։ Հայերն օգտագործել են «շաբաթ», «միշաբթի», «երկուշաբթի»․․․, «վեցշաբթի» (հանգստից հետո 1-ին, 2-րդ․․․, 6-րդ օր)։ Հետագայում վեցշաբթին վերանվանվեց ուրբաթի (ասորերեն «ռուբաթ», «նախապատրաստվել հանգստի օրվան» իմաստով), իսկ միշաբթին՝ կիրակիի («տիրոջ օր»)։ Որոշ ժողովուրդների մոտ տարածված է եղել ժամանակի բաժանումը հնգօրյակների և տասնօրյակների (դեկադա)։ Օրինակ, այսպիսին էին հին եգիպտացիների տասնօրյա շաբաթները։ Ավելի ուշ դեկադաներ գոյություն ունեին Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության օրացույցում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 410)։*  |
# Վայրկյան

Սև ազդանշանի թարթումը տեղի է ունենում մոտավորապես վայրկյանում մեկ անգամ
**Վայրկյան**, ժամանակի չափման միավոր, Միավորների միջազգային համակարգի յոթ հիմնական չափման միավորներից մեկը։

## Նշանակումները

* հայկականը՝ **վ** կամ **վրկ միջազգայինը՝ **s** կամ **sec** (անգլերեն՝ second բառից)։

## Անուն

Անվանումը առաջացել է արևմտահայերեն վայր, վայրիկ բառից, որը արևելահայերենում հետագայում ստացել է այլ` ժամանակի իմաստ։

## Սահմանումը

1967 թ. կշիռների և չափերի XIII գլխավոր կոնֆերանսում ձևակերպվել է վայրկյանի հետևյալ սահմանումը՝

Վայրկյանը կայուն վիճակում գտնվող 133Ցեզիումի ատոմի երկու գերբարակ մակարդակների միջև անցմանը համապատասխանող ճառագայթման 9 192 631 770 պարբերություններին հավասար ժամանակահատվածն է։
## Հետաքրքիր փաստեր

Մեկ վայրկյանի ընթացքում՝

* լույսը վակուումում անցնում է 299 792 458 մ,
* Երկիրն իր ուղեծրով Արեգակի շուրջ անցնում է 29 785.9 մ,
* կվարցի բյուրեղը, որով աշխատում է կվարցային ժամացույցը, կատարում է 32 768 տատանում։

Ատոմային վայրկյանի հետ մեկտեղ, աստղագիտության մեջ, գեոդեզիայում և այլ բնագավառներում կիրառվում է աստղագիտական վայրկյանը, որի չափը պայմանավորված է Արեգակի շուրջը Երկրի պտույտի պարբերությամբ և որոշվում է աստղագիտական դիտումների վրա։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 260)։*  |
# Րոպե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թվային ժամացույց, որը ցույց է տալիս զրո ժամ և մեկ րոպե
**Րոպե** (նշանակումը՝ **ր**, միջազգային՝ **min**) - ժամանակի չափման միավոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, րոպեն հավասար է 60 վայրկյանի (ժամի 1/60-ը կամ օրվա 1/1440-ը)։ Րոպեն չի հանդիսանում Միավորների միջազգային համակարգի չափման միավոր, սակայն նրա օգտագործումը թույլատրվում է Միավորների միջազգային համակարգում։ Հին աստղագիտական աշխատություններում րոպեն կարող է նույնպես նշանակել ժամանակի միավոր, որը հավասար է օրվա 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից րոպե)։

Րոպեն նաև անկյունը չափելու միավոր է և կազմում է աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը և հավասար է 60 անկյունային վայրկյանի, օրինակ՝ 5' (5 րոպե)։

## Ուշագրավ փաստ

Հայերենում «րոպեն» ր տառով սկսվող միակ գոյականն է։

## Տես նաև

* Վաթսունական հաշվման համակարգ
* Լուսային տարի
* Ժամանակի չափման միավորներ
* Համաշխարհային կոորդինացված ժամանակ
* Ատոմային ժամացույց

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Րոպե» հոդվածին։ |
# Գիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիր մոլորակի նկարը գիշերը արբանյակից
Գիշեր
Երկիր մոլորակը տիեզերքից գիշերահավասարի (ձախից վերևի հատվածը՝ գարնանային, ներքևի հատվածը՝ աշնանային) և արևադարձի (աջից վերևի հատվածը՝ամառային, ներքևի հատվածը՝ ձմեռային) ժամանակ։
**Գիշեր**, ժամանակահատված, որի ընթացքում երկնային մարմնի (մոլորակի, նրա արբանյակի և այլն) մակերևույթի վրա որոշակի կետի համար կենտրոնական լուսատուն (Արեգակը, աստղը) գտնվում է հորիզոնի գծից ներքև։

Գիշերվա տևողությունը որոշակի կետում կախված է նրա լայնությունից, մոլորակի ուղեծրի հարթության նկատմամբ նրա առանցքի թեքությունից և դեպի կենտրոնական լուսատու տանող երևակայական գծի ու առանցքի կազմած անկյունից։ Երկնային մարմինների ցերեկային և գիշերային կողմերը բաժանվում են տերմինատորներով։

## Տես նաև

* Արևածագ

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գիշեր» հոդվածին։ |
# Մայրամուտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրամուտ հունիս ամսին Գուբկին քաղաքում
**Մայրամուտ**, հորիզոնում լուսատուի անհետացումը։ Արևի մայրամուտը լուսատուի վերին եզրի անհետացման պահն է հորիզոնում։ Մայրամուտ հասկացությունը կարող է վերաբերել նաև լուսատուի անհետացման ամբողջ ընթացքին։

Մթնոլորտի ազդեցության պատճառով մայրամուտն ավելի ուշ է նկատվում, քան այն կնկատվեր մթնոլորտի բացակայության դեպքում։

## Նկարագրություն

Մայրամուտը հաճախ ավելի պայծառ է, քան արևածագը, և ունի ավելի վառ կարմիր ու նարնջագույն երանգներ։ Օրվա ընթացքում արևը տաքացնում է Երկրի մակերևույթը, հարաբերական խոնավությունը նվազում է, քամու արագությունը մեծանում է, իսկ փոշին բարձրանում է օդ։ Այնուամենայնիվ, արևածագի և մայրամուտի միջև տարբերությունները որոշ դեպքերում կարող են կախված լինել դիտորդի աշխարհագրական դիրքից։

Մայրամուտի ժամանակը փոխվում է տարվա ընթացքում և կախված է դիտարկման կետի աշխարհագրական լայնությունից, աշխարհագրական երկայնությունից և ծովի մակարդակից ունեցած բարձրությունից։

Հյուսիսային կիսագնդում՝ հյուսիսային արևադարձից հյուսիս, գարնանային գիշերահավասարի օրվանից մինչև աշնանային գիշերահավասարի օրը (այսինքն՝ մարտից մինչև սեպտեմբեր) մայրամուտը դիտվում է հյուսիս-արևմտյան բարձրաչափում, իսկ տարվա մնացած հատվածում՝ հարավ-արևմտյան բարձրաչափում։

Հարավային կիսագնդում՝ հարավային արևադարձից հարավ, գարնանային գիշերահավասարի օրվանից մինչև աշնանային գիշերահավասարի օրը (այսինքն՝ սեպտեմբերից մինչև մարտ) մայրամուտը դիտվում է հարավ-արևմտյան բարձրաչափում, իսկ տարվա մնացած հատվածում՝ հյուսիս-արևմտյան բարձրաչափում։

Գիշերահավասարի օրը մայրամուտը տեղի է ունենում գրեթե հենց Արևմուտքում Երկրի բոլոր կետերից դիտողների համար՝ բացառությամբ բևեռների։

## Պատկերասրահ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Մայրամուտ Տոկիոյում
 |
| Մայրամուտ Տոկիոյում
  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտից անմիջապես հետո, Սինգապուր
 |
| Մայրամուտից անմիջապես հետո, Սինգապուր
  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտ Խորվաթիայում
 |
| Մայրամուտ Խորվաթիայում
  |

|  |
| --- |
| Ֆիջի
 |
| Ֆիջի
  |

|  |
| --- |
| Կարմիր մայրամուտ Ավստրալիայում
 |
| Կարմիր մայրամուտ Ավստրալիայում
  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտից րոպեներ առաջ, Տրինիդադ և Տոբագո
 |
| Մայրամուտից րոպեներ առաջ, Տրինիդադ և Տոբագո
  |

|  |
| --- |
| Ձկնորսների ստվերապատկերները մայրամուտի ժամանակ

 |
| Ձկնորսների ստվերապատկերները մայրամուտի ժամանակ

  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտ Ֆեռնանդու դի Նորոնհայում, Բրազիլիա
 |
| Մայրամուտ Ֆեռնանդու դի Նորոնհայում, Բրազիլիա
  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտից 20 րոպե առաջ, Ստամբուլ
 |
| Մայրամուտից 20 րոպե առաջ, Ստամբուլ
  |

|  |
| --- |
| Մայրամուտ տափաստանում. Բուրյաթիա, Ռուսաստան
 |
| Մայրամուտ տափաստանում. Բուրյաթիա, Ռուսաստան
  |

 |

## Տես նաև

* Օր
* Երեկո

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Արևածագի և մայրամուտի ժամանակացույցը ըստ քաղաքների» (անգլերեն). Վերցված է 2012 թ․ հոկտեմբերի 23-ին.
* Երկրաբանական ծառայություն աստղագիտական իրադարձությունների, արևածագի և մայրամուտի ժամանակի հաշվարկման համար
* Մայրամուտի տեսահոլովակ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մայրամուտ» հոդվածին։ |
# Վիքիբառարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Վիքիբառարան  |
| --- |
|  |
|  |
| wiktionary.org |
| Տեսակ | Վիքիմեդիա նախագծի բովանդակություն և բառարան |
| Սեփականատեր | Wikimedia |
| Հեղինակ | Ջիմմի Ուելս, Լարի Սանգեր, Wikimedia և Դանիել Օլսթոն |
| Բացված | դեկտեմբերի 12, 2002 |
|  Wiktionary Վիքիպահեստում |

Հայերեն Վիքիբառարանի լոգոն
**Վիքիբառարան** (*վիքի* և *բառարան* բառերից) բազմալեզու, համացանցում տեղադրված նախագիծ է ստեղծելու 158 լեզուներով հասանելի ազատ բովանդակությամբ բառարան։ Ի տարբերություն ստանդարտ բառարանների, այն գրվում է համատեղ կամավորների կողմից, վիքի միջավայրում, որը թույլ է տալիս յուրաքանչյուրին ում հասանելի է վեբ կայքը խմբագրել այն։

Վիքիպեդիայի քույր նախագծերի նման Վիքիբառարանը գործարկում է Վիքիմեդիա Հիմնադրամը։ Քանի որ Վիքիբառարանը ծավալի սահմանափակումներ չունի, շատ լեզուներում Վիքիբառարանները պարունակում են սահմանումներ և բառի թարգմանությունը բազմաթիվ լեզուներով, իսկ որոշ խմբագրումներ առաջարկում են տեզաուրուսներին և լեքսիկոնին հատուկ տեղեկատվություն։ Ի հավելումն, Անգլիական Վիքիբառարանը ներառում է **Wikisaurus**, որը տեզաուրուսի նման ապահովում է սլենգ բառեր և **Simple English Wiktionary**, որ կազմված է որպես Basic English Անգլերեն լեզվի ենթաբազմություն։

Ի վերջո վիքիբառարանի նպատակն է սահմանել «բոլոր լեզուների բոլոր բառերը»։

## Ծանոթագրություններ