Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Պտույտի պարբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Պտույտի պարբերություն**, ժամանակահատված, որի ընթացքում աստղագիտական մարմինը կատարում է մեկ ամբողջական պտույտ սեփական պտույտի առանցքի շուրջ աստղերի հանդեպ։ Այն տարբեր է մոլորակների արևային օրից, որը ներառում է ավելցուկային փոքր պտույտի մասնիկ, որպեսզի կոմպենսացնի մոլորակի ուղեծրով շարժումը։

## Պարբերության չափումը

Պինդ մարմինների համար, այնպիսիք ինչպիսիք են մոլորակները և աստերոիդները, պտույտի պարբերությունը հաստատուն թիվ է։ Գազային կամ հեղուկ մարմինների համար, ինչպես օրինակ՝ աստղերը և գազային հսկաները, պտույտի պարբերությունը տատանվում է հասարակածից մինչև բևեռներ դիֆերենցիալ պտույտ կոչվող երևույթի պատճառով։ Սովորաբար, գազային հսկաների համար (Յուպիտեր, Սատուրն, Ուրան և Նեպտուն) որպես պտույտի պարբերություն նշում են նրանց ներքին պտույտի պարբերությունը, որը հաշվարկվում է մոլորակի մագնիսական դաշտի պտույտից։ Այն մարմինների համար, որոնք գնդաձև և սիմետրիկ չեն, պտույտի պարբերությունը ընդհանուր առմամբ սահմանված չէ, քանի որ մարմնի պտույտի առանցքը ոչ միշտ է գտնվում է այդ մարմնի ներսում, որի պատճառով մարմնի պտույտը կարող է տատանվել։ Այսպիսի մարմնի օրինակ է ծառայում Սատուրնի արբանյակ Հիպերիոնը, նրա պտույտի պարբերությունը նկարագրվում է որպես քաոտիկ։

## Որոշ մարմինների պտույտի պարբերությունները

| Երկնային մարմին | Պտույտի պարբերություն |
| --- | --- |
| Արեգակ | 25,379995 օր (հասարակածային) 35 օր (բարձր լայնություններում) | 25օր 9ժ 7ր 11,6վ 35օր |
| Մերկուրի | 58,6462 օր | 58օր 15ժ 30ր 30վ |
| Վեներա | –243,0187 օր | –243օր 0ժ 26ր |
| Երկիր | 0,99726968 օր | 0օր 23ժ 56ր 4,100վ |
| Լուսին | 27,321661 օր (Սինքրոն է Երկրի նկատմամբ) | 27օր 7ժ 43ր 11,5վ   |
| Մարս | 1,02595675 օր | 1օր 0ժ 37ր 22,663վ |
| Սերես | 0,37809 օր | 0օր 9ժ 4ր 27,0վ |
| Յուպիտեր | 0,4135344 օր (խորը ներքին) 0,41007 օր (հասարակածային) 0,41369942 օր (բարձր լայնություններում) | 0օր 9ժ 55ր 29,37վ 0օր 9ժ 50ր 30վ 0օր 9ժ 55ր 43,63վ |
| Սատուրն | 0,44403 օր (խորը ներքին) 0,426 օր (հասարակածային) 0,443 օր (բարձր լայնություններում) | 0օր 10ժ 39ր 24վ 0օր 10ժ 14ր 0օր 10ժ 38ր |
| Ուրան | –0,71833 օր | –0օր 17ժ 14ր 24վ |
| Նեպտուն | 0,67125 օր | 0օր 16ժ 6ր 36վ |
| Պլուտոն | –6,38718 օր (սինքրոն է Քարոնի հետ) | –6օր 9ժ 17ր 32վ   |
| Հոմեա | 0,163145 օր | 0օր 3ժ 54ր 56վ |

## Տես նաև

* Հակադարձ շարժում
* Ուղիղ շարժում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Կարլ Մյուրեյ և Սթենլի Դերմոտ (1999). *Solar System Dynamics*. Cambridge UP. էջ 531. ISBN 0-521-57295-9. Մերկուրիի և Երկրի պտույտի պարբերությունները սխալ են։
# Առավոտ (ժամ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Առավոտ (այլ կիրառումներ)
**Առավոտը** Հայկական տոմարի համաձայն, գիշերվա 12 ժամերից տասներորդի անունն է։ Այն օրվա մաս է, որը հաջորդում է գիշերվան և նախորդում է ցերեկվան։ Ռուսերենում ճշգրիտ ժամանակային ընդմիջում առավոտ բառի հետ կապված չկա։ Նախապես առավոտ համարվել է արևի դուրս գալու ժամանակահատվածը, միայն թե այդ բառը նշանակել է մարդուն մինչև կեսօր արթնացնել։

Ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ «բարի առավոտ» ընդունված է ասել 8-ից 11-ն ընկած ժամանակահատվածը։

Ռուսաստանում մինչ 1920-ական թվականները «առավոտ» բառը եղել է կոնկրետ լրացում՝ պարզելու օրվա ճիշտ ժամը։ Օրինակ, գնացքի ուղևորների ժամանման ցուցակում, հրապարակված «Գուդոկ» ամսագրի 1921 թվականին, նշված է Մոսկվայից մեկնելու ժամերը (պակաս նշանակություն է դարձվում առավոտյան ժամանող գնացքին, ժամերը կոնկրետ նշված են)՝ 6։45-ից 11։00։

Առավոտյան ընդունվող սնունդը կոչվում է նախաճաշ։

Աշխարհի բազմաթիվ երկրներում արևածագը և օրվա սկիզբը կապվում է աքաղաղի կանչի հետ ՝ «երրորդ կանչ»։ (Առաջին, երկրորդ, երրորդ աքաղաղները երգել են։ Ժամանակի սահմանումը աքաղաղի եռակի կանչով համապատասխանում է՝ կեսգիշերին, մինչ լուսաբաց, լուսաբացին)։

Հնում այդպես է կոչվել լուսաբացի պահերից մեկը, հետագայում այդ պահը մոռացության է տրվել և առավոտը դարձել է լուսաբացի ընդհանրական անվանումը։

## «Առավոտը» կերպարվեստի մեջ

Շիշկին Ի․ Ի․«Առավոտը սոճիների անտառում»
* «Առավոտը սոճիների անտառում» Շիշկին Ի․Ի․
* «Ստրելեցների մահապատժի առավոտը» Սուրիկով Վ․ Ի․
* «Առավոտ» Յաբլոնսկայա Տ․ Ն․

Առավոտյան մառախուղ՝ Լյուքսենբուրգի Մոզել գետի վրա
## Ծանոթագրություններ
# Երեկո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեկոն Սեյշելյան կղզիներում
**Երեկո**, օրվա ժամանակահատված, հաջորդում է ցերեկին և նախորդում՝ գիշերին։ Երբեմն դրա մեկնարկը կապված է Արեգակի՝ հորիզոն հասնելու (մայրամուտ) և մթնշաղի սկսելու հետ, սակայն, կախված տարվա եղանակներից, դա տեղի է ունենում տարբեր ժամերի։

## Նկարագրություն

Համաձայն Վլադիմիր Դալի բացատրական բառարանի` *«երեկոն, սովորաբար, կեսօրից հետո ժամը 6-ից կամ 7-ից մինչև կեսգիշեր ընկած ժամանակահատվածն է»*, այսինքն` ժամը 18:00-ից կամ 19:00-ից մինչև 00:00` ըստ տեղական արևային ժամանակի։

Ռուսաստանում ընդհուպ մինչև 1920-ական թվականների սկիզբը «երեկո» բառն օրվա ժամանակի ճշգրտման համար պաշտոնական հավելում էր։ Օրինակ` 1921 թվականին լույս տեսած «Գուդոկ» օրաթերթում մարդատար գնացքների չվացուցակները նշում են Մոսկվայից ճանապարհ ընկնելու ժամերը` ժամը 6:00-ից մինչև 11:40, այսինքն` ժամը 18:00-ից մինչև 23:40 (երեկոյան գնացքների համար ամենաթանկ գներն են տրվում, պահպանվում է ժամանակի հրահանգման ձևաչափը)։

Օրվա՝ 11:00-18:00-ն ընկած ժամանակահատվածի վերաբերյալ ժամանակակից պաշտոնական վարվելակարգն առաջարկում է գործածել «բարի օր», իսկ ավելի ուշ՝ «բարի երեկո» արտահայտությունները, սակայն ձմռան պայմաններում երբեմն «բարի երեկո»-ն տեղին է ասել նաև մթնելուց հետո։

Երեկոյան կատարվող հացկերույթն ընդունված է անվանել ընթրիք։ Քանի որ երեկոյան մարդկանց մեծամասնությունն ավարտում է աշխատանքային օրը, շատերի համար երեկոն հանգստի և ազատ ժամանակի շրջան է։ Երեկոն հեռուստատեսության հեռարձակման առավել կարևոր ժամանակն է, քանի որ այդ պահին հեռուստացույցի դիմաց հեռուստադիտողների ամենամեծ թվաքանակն է։ Որպես կանոն` երեկոն օրվա այն ժամանակահատվածն է, որի համար նախատեսված են ճաշկերույթներ, տոնակատարություններ և երեկույթներ, որոնց ընթացքում անցկացվում են թատերական ներկայացումներ և այլն։ Այս պատճառով տոնակատարությունները, հանդիպումներն ու ճաշկերույթները նույնպես անվանվում են «երեկո» բառով։

## Տես նաև

* Մայրամուտ

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Երեկո» հոդվածին։ |
# Լուսնի փուլեր

Լուսնի փուլեր|  |
| Հետազոտման տվյալներ |
| Կազմված է | նորալուսին, waxing moon?, լիալուսին և waning moon? |
| Տեսանելի աստղային մեծություն |   WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Աստղաչափություն |
| Բնութագիր |
| Ֆիզիկական տվյալներ |
| Ուղեծրի էլեմենտներ |

Լուսնի փուլերը
**Լուսնի փուլեր**, Լուսնի դիտվող ձևերն են, որոնք պայմանավորված են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսավորված կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի և Երկրի միջև, մեզ է ուղղվում նրա չլուսավորված մասը, այսինքն այն չի երևում։ Այդ փուլը կոչվում է նորալուսին, 1-2 օր անց Լուսնի սկավառակի աջ կողմում երևում է լուսավոր մահիկ։ Մեկ շաբաթ անց Լուսնի և Արեգակի երկայնությունները տարբերվում են 90°–ով, և երևում է Լուսնի սկավառակի աջ կեսը՝ առաջին քառորդը։ Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում լուսավոր մասը հետզհետե մեծանում է, իսկ շաբաթվա վերջում (դիմակայության ժամանակ) Երկրին է ուղղվում նրա լուսավոր մասը՝ լիալուսին։ Դրանից հետո լուսնի սկավառակի լուսավոր մասը արևմտյան մասից հետզհետե մաշվում է, և մեկ շաբաթ անց երևում է Լուսնի սկավառակի ձախ կեսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետև սկավառակը ստանում է մահիկի տեսք և վերջապես տեսադաշտից անհետանում է։ Լիալուսնից 1-2 օր առաջ կամ անց Լուսնի լուսավոր մասից երևում է շատ նեղ շերտ, միաժամանակ նշմարվում է նաև մնացած թույլ լուսավորված մասը՝ մոխրագույն լույսը, որն առաջանում է Երկրի լուսավոր մասից (լիաերևկիր) ընկած ճառագայթների անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար հաջորդող միատեսակ փուլերի միջև ընկած ժամանակամիջոցը (սինոդական ամիս) հավասար է 29,5306 օրվա։ Այն օգտագործվել է Լուսնի փուլերի հասակը որոշելու համար և ընկած է լուսնա–արեգակնային օրացույցերի հիմքում։
Պարզվում է՝ մեր հրաշապատում հեքիաթներում առկա են մաթեմատիկական, աստղագիտական ճշգրիտ հաշվարկներ, և հեքիաթային յուրաքանչյուր հերոս իր ուրույն տեղն ու դերակատարությունն ունի տվյալ հեքիաթում։ Հեքիաթների վերլուծությունը բերում է Նախահայկյան օրացույցի բացահայտմանը։ Այսինքն՝ Նախահայկյան օրացույցը, որը գոյություն է ունեցել մեր նախահոր՝ Հայկի կերպարից էլ առաջ, պահպանվել է նաև մեր հրաշապատում հեքիաթներում։

Լուսնի փուլերի կապը Երկրի շուրջը պտտվելու հետ։
## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 697)։*  |