Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Միաշաքիլավորներ

Ցորեն
**Միաշաքիլավոր բույսեր**(լատիներեն՝ *Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae*), ծածկասերմերի կամ ծաղկավոր բույսերի մեծությամբ երկրորդ դասն է։ Միաշաքիլավորներն ունեն մոտ 59000 տեսակ, 2800 ցեղ, և 60 ընտանիք, որկազմում են ծաղկավոր բույսերի ընդհանուր բազմազանության մոտ 1/4-ը։ Միաշաքիլավորները բնորոշվում են միաշաքիլ սաղմով, գլխավոր արմատի փոխարեն հավելյալ արմատների գերակշռող զարգացմամբ, տերևների զուգահեռ կամ աղեղնային ջղավորությամբ։ Ի տարբերություն երկշաքիլավորների, միաշաքիլավորների փոխադրող խրձերը սովորաբար անկանոն են դասավորված, փակ են, կամբիումից զուրկ, որի հետևանքով ցողունը և արմատը հիմնականում հաստությամբ չեն աճում։ Մեծ մասի սերմնարանը վերնադիր է, ծաղկի առանցքը՝ կոնաձև, մասամբ՝ ուռուցիկ կամ հարթ։ Ցողունները թույլ են ճյուղավորված, տերևները սովորաբար պարզ են, ամբողջական։ Ենթադրվում է, որ միաշաքիլավորներն առաջացել են երկշաքիլավորներից՝ նախակավճի շրջանում կամ զարգացել են դրանց զուգահեռ։ Հայտնի է միաշաքիլավորների 65 000 տեսակ։ Աճում են ամենուրեք։ Հյուսիսային և բարեխառն լայնություններում ներկայացված են գլխավորապես խոտաբույսերով․ ծառատեսակներ, հատկապես ցողունի երկրորդային աճով, հանդիպում են մերձարևադարձային, ավելի հաճախ՝ արևադարձային շրջաններում։

Կազմում են մարգագետինների, տափաստանների, սավաննաների խոտածածկի նշանակալի մասը։ Միաշաքիլավորներից են՝ հացազգիները, շաքարեղեգը, արմավենիները, սիզախոտը, շյուղախոտը, վարդակակաչը, շուշանը, ինչպես նաև որոշ թելատու բույսեր, դեղաբույսեր։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 523)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Միաշաքիլավորներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Միաշաքիլավորներ» հոդվածին։ |
# Տիպային ցեղ (կարգաբանություն)

Էգ կռնչան բադ (Anas platyrhynchos): Anas-ը Anatidae ընտանիքի ցեղատեսակն է:
Կենսաբանական կարգաբանությունում տիպային ցեղ։ Կենսաբանական ընտանիք և ծագման արմատ սահմանող։

## Կենդանաբանական անվանակարգություն

Համաձայն Կենդանաբանական անվանացանկի միջազգային օրենսգրքի՝ ընտանիք-խմբային կարգաբանության մեջ անվանում կրող տեսակը անվանական ցեղ է, որը կոչվում է «տիպային ցեղ», ընտանիքի անվանումը հիմնված է տիպային ցեղի անվան վրա։

Ցանկացած ընտանիք ներկայացնող խումբը պետք է ունենա տիպային ցեղ։ Տիպային ցեղին ավելացվում է -idae վերջավորությունը (ընտանիքների համար)։

Օրինակ․ Formicidae ընտանիքը պատկանում է Formica Linnaeus տիպային ցեղին։
## Բուսաբանական անվանակարգություն

Բուսաբանական անվանակարգության մեջ ոչ պաշտոնապես է օգտագործվում տիպային ցեղ արտահայտությունը։ ICN-ում(Ջրիմուռների, սնկերի և բույսերի անվանացանկի միջազգային օրենսգիրք) այս արտահայտությունը կարգավիճակ չունի։ Այն օգտագործում է տիպը մինչև ընտանիք դասակարգման համար։
Օրինակ․ Poa-ն Poaceae ընտանիքի և Poales կարգին է պատկանում։ Poaceae և Poales անունները հիմնված են Poa ընդհանուր անվան վրա։
## Մանրէաբանական անվանակարգություն

Մանրէաբանական օրենսգրքի 2008թ.-ի վերանայման մեջ ասվում է,որ ցեղից վեր գտնվող կարգաբանական միավորի անվանական տեսակը՝ ներառյալ կարգը, ցեղի օրինական անվանումն է։

Կարգաբանական միավորների անվանումները, որոնք ներառում են տիպային ցեղը, պետք է ձևավորվեն համապատասխան վերջածանցի ավելացումով։ 2019թ․-ին առաջարկվում էր, որ ցեղից բարձր բոլոր դասակարգումերը պետք է օգտագործեն ցեղի անվանումն որպես անվանակարգման տեսակ։ Այս առաջարկն այնուհետև ընդունվեց տիպի անվանման համար։

Օրինակ․ Pseudomonadales կարգը պատկանում է Pseudomonadaceae ընտանիքին, Pseudomonadota դասին և *Pseudomonas* տիպային ցեղին։
## Ծանոթագրություններ
# Ընտանիք (կենսաբանություն)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ընտանիք (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքի դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Կարգը ներառում է մեկ կամ մի քանի ընտանիքներ
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **ընտանիքը** (լատիներեն՝ *familia*)՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, տիպ, դաս, կարգ, ցեղ և տեսակ։ Ընտանիքը գտնվում է կարգի և ցեղի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթաընտանիք*, *վերնաընտանիք*)։
* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *ընտանիքներ*-ն է (լատիներեն՝ *familiae*)։

Օրինակ՝ Բամբակենին և բաղրջուկը պատկանում են փիփերթազգիների (լատիներեն՝ Malvaceae) ընտանիքին։

Թե ցեղերից որն է պատկանում այս կամ այն ընտանիքին որոշվում է տաքսոնոմիստը (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի ընտանիքներ
* Կենդանիների ընտանիքներ
# Ցեղ (կատեգորիա)

Այս հոդվածը տաքսոնոմիական կատեգորիայի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք ցեղ (այլ կիրառումներ)։
**Ցեղ** (լատիներեն՝ genus  հոգ. *genera*, հունարեն՝ genus-ից), կենդանիների վերտեսակային տաքսոնոմիական կատեգորիա է, միավորում է ծագումնաբանորեն առավել մոտ տեսակները։ Համապատասխանում է բույսերի ցեղ կատեգորիային։ Մոտ ցեղերը միավորվում են ընտանիքում։

## Ցեղի գիտական անունը

Ցեղի կամ բուսաբանական ցեղի գիտական անունը բաղկացած է մեկ բառից և պարտադիր լատիներեն է։ Պահանջվում է, որ անունը գրված լինի լատինատառ և ենթարկվի լատիներենի ուղղագրությանը։ Հանդիսանում է գոյական անուն, եզակի թվով և սկսվում է մեծատառով։ Ուրիշ պահանջներ չկան։ Բառը կարող է լատիներենից փոխառյալ լինել, կամ էլ լատինացված բառ ցանկացած լեզվից (հաճախ հունարենից)։ Հանդիպում է նաև ազգանունից առաջացած բառ, օրինակ՝ Linnaea, որն առաջացել է Կառլ Լիննեյի ազգանունից (Linnaeus)։

## Արտաքին հղումներ

* Կենսաբանական դասակարգման միջազգային կոդերը Արխիվացված 2006-08-22 Wayback Machine

## Գրականություն
# JSTOR

| JSTOR *Journal STORage* |
| --- |
| Թվային գրադարան |
|  |
| jstor.org |
| Տեսակ | կազմակերպություն և թվային գրադարան |
| Երկիր |  ԱՄՆ |
| Շտաբ կայան | Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ |
| Լեզու | անգլերեն (որոշ նյութեր ներառված են այլ լեզուներով) |
| Սեփականատեր | ITHAKA |
| Հեղինակ | Էնդրյու Վ. Մելթոնի հիմնադրամ |
| Բացված | 1995 |
| Ընթացիկ կարգավիճակ | գործում է |
| Եկամուտ | $86 միլիոն (2015) |
|  JSTOR Վիքիպահեստում |

**JSTOR** (կրճատված *Journal STORage* բառակապակցությունից), 1995 թվականին հիմնադրված թվային գրադարան։ Սկզբում պարունակում էր միայն ակադեմիկական ամսագրերի թվայնացված տարբերակները, այժմ այն պարունակում է նաև գրքեր և տեղեկատվության այլ աղբյուրներ։ Կայքը թույլ է տալիս կատարել ամբողջական տեքստում որոնում համարյա 2,000 տարբեր ամսագրերում։ 2013 թվականի դրությամբ աշխարհի ավելին քան 8,000 հաստատություններ ավելին քան 160 երկրներում օգտագործում են JSTOR, հիմնականում հասանելությունը ապահովվում է բաժանորդագրությամբ, սակայն կայքում կան նաև ազատ հասանելությամբ նյութեր։ JSTOR-ի եկամուտը 2015 թվականին կազմել է 86 միլիոն դոլար։

JSTOR-ի նյութերը տրամադրում են ավելին քան 900 հրատարակչություններ։ Անվանական տվյալների բազան պարունակում է ավելին քան 1,900 ամսագրերի անվանումներ, ավելին քան 50 տարբեր մասնագիտություններով։ Ամեն նյութը նշված է եզակի ամբողջական թվով, սկսած `1`-ից։

JSTOR-ը արտոնագրվում է հիմնականում ակադեմիական հաստատություններին, հասարակական գրադարաններին, հետազոտական ինստիտուտներին, թանգարաններին, և դպրոցներին։ Ավելին քան 7,000 հաստատություններ ավելին քան 150 երկրներում ունեն կայքից օգտվելու հնարավորություն։ 2013 թվականի հունվարին JSTOR-ը սկսեց ծրագիր, որի միջոցով կրթական հաստատությունները կարող են տրամադրել հասանելություն նաև իրենց շրջանավարտներին։ Անհատական բաժանորդագրումները նույնպես հնարավոր են։

Ամեն տարի JSTOR-ը սահմանափակում է ամսագրերի դիտման մոտ 150 միլիոն չարտոնագրված փորձեր։

## Տես նաև

* Aluka
* ARTstor
* ArXiv

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Libraries and institutions offering access». JSTOR. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
* «Register & Read». JSTOR. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
* JSTOR Early Journal Content : Free Texts : Download & Streaming : Internet Archive
# Սիրածաղիկ

| **՞**Սիրածաղիկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Բույսեր |
| Տիպ | Ծածկասերմեր |
| Դաս | Միաշաքիլավորներ |
| Ընտանիք | Շուշանազգիներ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Agapanthus
L. |
|  Արեալ |
|  |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Սիրածաղիկ** (լատիներեն՝ Agapanthus),պատկանում է շուշանազգիների (Liliaceae) ընտանիքին։ Հայրենիքը Աֆրիկան է։

## Կենսաբանական նկարագիր

Բազմամյա խոտաբույս է, տերևները ժապավենաձև են, գոգավոր, աճում են, բույսի արմատավզիկի մոտից (արմատամերձ)։ Արմատները հաստ են, մսոտ։ Ամառվա կեսերին աճում են նետանման ուղիղ կանգնած ծաղկասլաքներ, որոնք վերջանում են 20-ից մինչև 200-ի հասնող բաց կապտավուն ծաղիկներով։ Մշակության մեջ հաճախակի հանդիպում է հովանոցաձև սիրածաղիկը (*A. umbellatus L. Her.*) որի բազմաթիվ ծաղիկները աչքի են ընկնում գեղեցիկ, սպիտակ ծաղիկներով։

## Մշակում

Որպեսզի բույսը լավ աճի և առատորեն ծաղկի, անհրաժեշտ է առնվազն տարին մեկ անգամ վերատնկում կատարել։ Վերատնկումը անհրաժեշտ է կատարել լայն, բայց ոչ խոր թաղարներում, մեծ զգուշությամբ, որպեսզի հաստ ու մսալի արմատները չկոտրատվեն։ Բնակարաններում աճեցվող բույսերը ամռան ընթացքում անհրաժեշտ է դուրս տանել և դնել ստվերում, ջրելով ըստ պահանջի և առատորեն։ Սեզոնի ընթացքում խորհուրդ է տրվում մի քանի սնուցում կատարել հեղուկ թռչնաղբով, նախօրոք նրան խառնելով հեշտ լուծվող հանքային պարարտանյութեր։ Սնուցումը տրվում է բույսը ջրելուց հետո։ Ձմռան ընթացքում բույսերը բնակարաններում կամ նկուղներում կարելի է խնամել 4-6 ջերմության պայմաններում։ Այս դեպքում պահանջվում է չափավոր խոնավություն. հաճախակի չի կարելի ջրել։ Երևանի պայմաններում սիրածաղիկը կարող է ձմեռել նաև բաց գրունտում, եթե ուժեղ ցրտերի շրջանում բույսերը ծածկենք կիսատակառներով և գոմաղբի շերտով։ Թե՛ դրսում ձմեռող բույսերը հաճախ զրկվում են տերևներից, սակայն այդ հանգամանքը բույսի հետագա աճման ու զարգացման վրա բացասական ազդեցություն չի թողնում։ Բազմացվում է սերմերով, թփի բաժանումով և կտրոններով։ Վերջինից ստացված բուսակները ծաղկում են 5-6 տարում։

## Օգտագործում

Օգտագործվում է բնակարանները, պատշգամբները և աստիճանավանդակները ձևավորելու, ինչպես նաև գազոնի ֆոնի վրա տնկելու համար։

## Տեսակներ

* *Agapanthus africanus* (L.) Hoffmanns. — Սիրածաղիկ աֆրիկական (L'Hér.)
* *Agapanthus campanulatus* F.M.Leight. — Սիրածաղիկ զանգակաձև
* *Agapanthus caulescens* Sprenger
* *Agapanthus hollandii* F.M.Leight.
* *Agapanthus inapertus* Beauverd
* *Agapanthus longispathus*F.M.Leight.
* *Agapanthus orientalis* — Սիրածաղիկ արևելքից
* *Agapanthus pendulus* L.Bolus
* *Agapanthus praecox* Willd.

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*

## Գրականություն

* Ծաղկաբուծություն և դեկորատիվ այգեգործություն, Հ. Ե. Նարինջյան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիրածաղիկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիրածաղիկ» հոդվածին։ |
# Հերձաբույս

*Clivia miniata var. citrina*
**Հերձաբույս**, շքանարգիզների ընտանիքի սոխուկավոր բույս։ Հայրենիքը Հարավային Աֆրիկան է։ Մշտադալար է։ Ունի գեղեցիկ դասավորված, ժապավենաձև, զուգահեռաջիղ, հաստ, հավասարաչափ կորացած արմատամերձ, մուգ կանաչ, կաշեկերպ տերևներ և գեղեցիկ նարջագույն, դեղին կամ սպիտակ գույնի ծաղիկներ, որոնք 60-70 սմ բարձրություն ունեցող ծաղկակոթունների վերին մասում դասավորված են հովանոցաձև։ Հիմնականում ծաղկում են ձմեռվա վերջին և գարնանը, երբեմն ամռանը։ Ծաղիկները բացվում են աստիճանաբար, որի շնորհիվ ծաղկումը երկար է տևում։ Ուժեղ աճ ունեցող բույսերը հաճախ արձակում են բաց են թողնում մի քանի ծաղկակոթուններ, ունենալով 20-40 ծաղիկ։ Հերձաբույսը չնայած արտաքին տեսքով նման է շքանարգիզներին, այնուամենայնիվ այդ բույսը սոխուկավոր չէ, այլ կոճղարմատավոր։

Բազմացվում է սերմերով և թփի բաժանումով (կոճղարմատների վրա աճող սերմնաբույսով)։ Սերմերից աճեցրած բույսները ծաղկում են 4-6 տարվա ընթացքում, իսկ վեգետատիվ բազմացման ընթացքում՝ 2-3 տարում։
Մինչև ծաղկելը ջրում են քիչ, իսկ ծաղկման ժամանակ՝ առատ։

Մշակության մեջ շատ են հանդիպում C. miniata Rgi. տեսակը կամ նրա հիբրիդները, որոնցից հայտնի են C. nobilis Ldl․-ը և C. gardeni Hook.-ը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է* *Տնային տնտեսության հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հերձաբույս» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հերձաբույս» հոդվածին։ |