Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Բարձրակարգ բույսեր

**Բարձրակարգ բույսեր**, տերևացողունայիններ (Cormophy- ta) կամ թելոմայիններ (Telo- mophyta), բուսական աշխարհի ամենատարածված և առավել կատարելագործված բաժին։ Մարդկությանը հայտնի մոտ 500000 բուսական տեսակներից համարյա 300000-ը պատկանում են բարձրակարգ բույսերին, որոնք շրջապատում են մեզ ամենուրեք և առաջացնում տարբեր բուսածածկեր՝ մարգագետիններ, անտառներ, տափաստաններ։ Բարձրակարգ բույսերը հարմարվում են երկրագնդի տարբեր պայմաններին, սկսած ալպյան գոտուց մինչև անապատները։ Բարձրակարգ բույսերի նախնիները հավանաբար եղել են գորշ կամ կանաչ ջրիմուռները։ Ի տարբերություն ստորակարգ բույսերի, բարձրակարգ բուսյսերն բարդ տարբերակված օրգանիզմներ են, հարմարված հիմնականում ցամաքում ապրելու պայմաններին և կազմված են արմատից, ցողունից, տերևներից ու ծաղիկներից։ Բացառություն են միայն մերկաբույսերը (պսիլոֆիտներ) և մամռանմանները, որոնք զուրկ են արմատներից։ Բարձրակարգ բույսերի զարգացման ցիկլում համարյա միշտ տեղի է ունենում սերունդների հաջորդականություն՝․ Անսեռ սերնդի բազմացման օրգանները սպորանգիումներն են, որոնց մեջ առաջանում են սպորները, իսկ սեռական սերնդինը՝ գամետանգիումները, որոնք սեռական բջիջներ կամ գամետներ (ձվաբջիջ և սպերմատոզոիդ) են արտադրում։ Անսեռ սերունդն ավելի փարթամ է զարգացած, իսկ սեռականը խիստ հետ է զարգացած։ Բացառություն են մամռանմանները, որոնց մոտ գերիշխում է *սեռական սերունդը*՝ գամետոֆիտը։ Բարձրակարգ բույսերի բաժնում միավորված են հետևյալ տիպերը՝ մերկաբույսեր (Psilopsida), մամռանմաններ (Bryopsida), գետնամուշկանմաններ (Lycopsida), պսիլոտանմաններ (Tme- sopsida), սեպատերեանմաններ կամ հատվածացողունայիններ (Sphenopsida), պտերանմաններ (Pteropsida), մերկասերմեր (Gymnospermae) և ծածկասերմեր կամ ծաղկավոր բույսեր (Angiospermae, Anthophy- ta)։ Վերջին երկու տիպերն ավելի կատարելագործված են և կարևոր, քանի որ ունեն այնպիսի նորագոյացություններ, ինչպես սերմնասկզբնակը, սերմը, ծաղիկը և պտուղը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 329)։*  |
# Անոթավոր բույսեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Անոթավոր բույսեր** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Ենթաթագավորություն** | *Viridiplantae* |
| **Ինֆրաթագավորություն** | *Streptophyta* |
| **Վերնաբաժին** | Բարձրակարգ բույսեր (Embryophytes) |
| **Տիպ/Բաժին** | **Անոթավոր բույսեր** (Tracheophytes) Sinnott, 1935 |

**Անոթավոր բույսեր** կամ **տրախեոֆիտներ** (լատ.՝ Tracheophyta, հին հուն.՝ τραχεῖα ἀρτηρία «շնչափող» և φυτά «բույսեր»), բարձրակարգ բույսերի մեծ խումբ, մոտ 300,000 նկարագրված տեսակներով։ Ունեն լիգնինային փոխադրող հյուսվածք՝ քսիլեմա, ջուրն ու հանքային աղերը բույսում տեղափոխելու համար։ Ունեն նաև մասնագիտացված ոչ լիգնինային փոխադրող հյուսվածք՝ ֆլոեմա, ֆոտոսինթեզից գոյացած սննդանյութերը փոխադրելու համար։ Անոթային բույսերից են գետնամուշկերը, ձիաձետերը, պտերները, մերկասերմերը (ներառյալ՝ փշատերևները) և ծածկասերմերը՝ ծաղկող բույսերը։ Խմբի գիտական լատիներեն անուններն են՝ *Tracheophyta*, *Tracheobionta* և Equisetopsida *sensu lato*։

Պատմականորեն, անոթավոր բույսերը հայտնի էին որպես «բարձր բույսեր», քանի որ ենթադրվում էր, որ նրանք մյուս բույսերի համեմատ ավելի են զարգացել, քանի որ կառուցվածքով ավելի բարդ օրգանիզմներ են։ Բայց սա հնացած տերմին է և ընդհանուր առմամբ, համարվում է ոչ գիտական։

## Բնութագիր

 Քսիլեմայի մասնիկները թզենու ծիլում (*Ficus alba*)՝ մանրացված աղաթթվի մեջԲուսաբանները անոթային բույսերը սահմանում են երեք հիմնական հատկանիշներով՝

1. Անոթային բույսերն ունեն փոխադրող հյուսվածքներ, որոնք բույսի ներսում բաշխում են ռեսուրսները։ Բույսերի մոտ կա երկու տեսակի փոխադրող հյուսվածք՝ քսիլեմա և ֆլոեմա։ Ֆլոեման և քսիլեման սերտորեն կապված են միմյանց հետ և բույսի ներսում սովորաբար գտնվում են կողք-կողքի։ Քսիլեմայի և ֆլոեմայի ամբողջությունն անվանվում է փոխադրող խուրձ։ Բույսերի մոտ փոխադրող հյուսվածքի էվոլյուցիան թույլ է տվել նրանց ոչ անոթային բույսերի համեմատ հասնել ավելի մեծ չափերի։ Ոչ անոթային բույսերը չունեն այս մասնագիտացված փոխադրող հյուսվածքները և դրա պատճառով ունեն համեմատաբար փոքր չափեր։
2. Անոթային բույսերի մոտ հիմնական սերունդը կամ փուլը սպորոֆիտն է, որն արտադրում է սպորներ և դիպլոիդ է՝ յուրաքանչյուր բջջում ունի քրոմոսոմների երկու հավաքածու։ Ոչ անոթային բույսերի հիմնական փուլը գամետոֆիտն է, որն արտադրում է գամետներ և հապլոիդ է՝ բջջում քրոմոսոմների մեկ հավաքածուով։
3. Անոթային բույսերն ունեն իսկական արմատներ, տերևներ և ցողուններ, նույնիսկ եթե որոշ խմբեր հետագայում կորցրել են այս հատկանիշներից մեկը կամ մի քանիսը։

## Ծանոթագրություններ
# Սերմնավոր բույսեր

**Սերմնավոր բույսեր**, **սպերմատոֆիտներ** (լատիներեն՝ Spermatophyta), սերմ առաջացնող բարձրակարգ անութավոր բույսեր։ Դրանց են պատկանում մերկասերմերը (ներառյալ բազմաթիվ բրածո բույսեր) և ծածկասերմերը կամ ծաղկավոր բույսերը։ Բարձրակարգ բույսերի մյուս խմբերը՝ ռինիոֆիաները, մամռանմանները, գետնամուշկանմանները, ձիաձետազգիները, պսիլոֆիտները և պտերները սերմ չեն առաջացնում։ Սերմնավոր բույսերի (հատկապես ծածկասերմերի) գամետոֆիտը ռեդոկցված է։ Սերմնավոր բույսերն էվոլյուցիայի ընթացքում առաջացել են սպորավորներից։ Սերմերով բազմացող առաջին բույսերը եղել են սերմնավոր պտերները։ Սերմնավոր բույսերը մեծ դեր ունեն Երկրի բուսական ծածկույթի առաջացման, ինչպես նաև մարդու տնտեսական գործունեության պրոցեսում։

*
* Սերմնավոր բույսեր
*

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 342)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սերմնավոր բույսեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սերմնավոր բույսեր» հոդվածին։ |