# Ձայնատեղորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չղջիկի կողմից արձակված ուլտրաձայնի և նրա անդրադարձի պատկերումը
**Ձայնատեղորոշում** (**էխոլոկացիա**, **բիոլոկացիա**), որոշ կենդանիների կողմից իրականացվող կենսաբանական ծագման տեղորոշման եղանակ։ Տեղորոշում իրականցնող կենդանիները արձակում են հատուկ ձայներ և ընկալում են առարկաների կողմից անդրադարձված ալիքները։ Արձագանքների միջոցով այդ կենդանիները կողմնորոշվում են տարածության մեջ, ճանաչում են տարբեր օբյեկտներ և կատարում են որս։

Ձայնատեղորոշում իրականացնում են որոշ կաթնասուններ՝ հիմնականում չղջիկների տարբեր տեսակներ, դելֆիններ, խլուրդներ, ինչպես նաև թռչունների որոշ տեսակներ։

## Վաղ հետազոտություններ

Էխոլոկացիա տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է ամերիկացի կենդանաբան Դոնալդ Գրիֆֆինի կողմից, որը 1938 թվականին Ռոբերթ Գալամբոսի հետ միասին առաջինը ներկայացրեց դրա առկայությունը չղջիկների մոտ։ Մինչ Գրիֆինի հայտնագործությունը՝ 18-րդ դարում իտալացի գիտնական Լազզարո Սփալանզանին առաջինն էր անդրադարձել չղջիկների յուրահատուկ կողմորոշմանը մթության մեջ, բայց նա չէր բացահայտել այդ երևույթի ընթացքում դիտվող ձայնարձակման և անդրադարձի ընկալման առանձնահատկությունները։ Շվեյցարացի Լուիս Ջյուրինը կրկնեց Սփալանզանիի փորձերը և եզրակացրեց, որ չղջիկները գիշերային որսի ժամանակ հիմնվում են իրենց լսողության վրա։ 1908 թվականին Վոլտեր Լյուիս Հանը վերահաստատեց Սփալանզանիի և Ջյուրինի հետազոտությունները։

1912 թվականին գյուտարար Հիրամ Մաքսիմը բացահայտեց, որ չղջիկները օգտագործում են մարդու համար անլսելի ձայներ՝ արգելքներից խուսափելու համար։ 1920 թվականին անգլիացի ֆիզիոլոգ Համիլթոն Հարթրիջը առաջարկեց տեսություն, որ չղջիկները օգտագործում են մարդու լսողության համար անընկալելի հաճախություններ։

1956 թվականին՝ Գրիֆֆինի և Գալամբոսի աշխատանքներից 20 տարի անց Շեվիլլի և Մաքբրիջի կողմից հայտնագործվեց, որ ատամնավոր կետերը նույնպես օգտագործում են ձայնատեղորոշման համակարգ։

## Օրինաչափություններ

Էխոլոկացիան գործում է որպես սոնար, որը օգտագործում է կենդանիների ձայները։ Կենդանիները «չափում են» ձայն արձակելու և այդ ձայնի՝ որևէ առարկայից անդրադառնալու միջև ընկած ժամանակը։ Անդրադարձի ժամանակ ֆիքսվում է նաև, թե որ ականջն է առաջինը ընդունում ձայնը և կախված այդ չնչին տարբերությունից՝ ուղեղը վերլուծում և որոշում է ձայնի ուղղությունը։

Ի տարբերություն մարդու կողմից ստեղծված սոնարի, որը ունի մեկ ցրիչ և բազմաթիվ ընդունիչներ, կենդանիների սոնարը ունի մեկ ցրիչ և ընդամնեը երկու ընդունիչ՝ ականջները։ Երկու ականջների միջև եղած փոքր տարածությունը անդրադարձը անցնում է փոքր-ինչ տարբեր ժամանակահատվածում և հենց այդ տարբերության հաշվին է կենդանին զգում է իր առջև գտնվող առարկայի հեռավորությունը և ուղղությունը։ Ձայնատեղորոշման միջոցով չղջիկները կամ այլ կենդանիները կարող են ոչ միայն կողմնորոշվել, այլ նաև զգալ իր առջև գտնվող օբյեկտը կենդանի է թե ոչ,ինչ չափի է և այլ տեղեկատվությունններ։

## Չղջիկներ

*Pipistrellus* չղջիկի ձայնի սպեկտրոգրամմը
Չղջիկները օգտագործում են ձայնատեղորոշումը սնվելու և տեղաշարժվելու համար՝ նույնիսկ լրիվ մթության պայմաններում։ Նրանք դուրս են գալիս իրենց թաքստոցներից և ձայնատեղորոշման միջոցով սովորաբար որսում են միջատներ։

Չղջիկների մոտ ուլտրաձայնը ձևավորվում է կոկորդում և արձակվում է բերանի, և ավելի հազվադեպ քթի միջոցով։ Պայտաքիթ չղջիկը արձակում է 14,000-ից մինչև 100,000 Հց հաճախությամբ ձայն, որը մեծ մասամբ մարդու ականջի համար ընկալելի չէ (մարդու ականջի համար լսելի են 20-20,000 հաճախությամբ ձայները)։

## Ծանոթագրություններ