# Ամերիկյան այծյամ

|  |
| --- |
| **Ամերիկյան այծյամ** |
|  Ամերիկյան այծյամ (արու) |
|  Ամերիկյան այծյամ (էգ) |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Երկսմբակավորներ (Artiodactyla) |
| **Ընտանիք** | *Antilocapridae* |
| **Ցեղ** | **Antilocapra** |
| **Տեսակ** | **Ամերիկյան այծյամ(A. americana)* |
| **Միջազգային անվանում** |
| Antilocapra americanaOrd, 1815 |
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Քիչ մտահոգող տեսակ  Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Ամերիկյան այծյամ** (լատիներեն՝ Antilocapra americana), կաթնասունների տեսակ, որը բնիկ է Հյուսիսային Ամերիկայի ներքին արևմտյան և կենտրոնական մասում։ Թեև այծքաղ չէ, այն Հյուսիսային Ամերիկայում խոսակցական լեզվով հայտնի է որպես ամերիկյան այծքաղ, ցողունային եղջյուր, եղջերավոր այծքաղ և տափաստանային այծքաղ, քանի որ այն շատ նման է Հին աշխարհի այծքաղներին և զուգահեռ էվոլյուցիայի շնորհիվ լրացնում է նմանատիպ էկոլոգիական խորշը։ Դա Անտիլոկապիդների ընտանիքի միակ գոյատևող անդամն է։

Պլեյստոցենի դարաշրջանում Հյուսիսային Ամերիկայում գոյություն ունեին մոտ 11 այլ հակալոկապրիդ տեսակներ, որոնցից շատերը երկար կամ տպավորիչ ոլորված եղջյուրներով։ Երեք այլ ցեղեր (Capromeryx, *Stockoceros* և *Tetrameryx*) գոյություն ունեին, երբ մարդիկ մտան Հյուսիսային Ամերիկա, բայց այժմ անհետացել են։

Այծյամին ամենամոտ ապրող ազգականներն են ընձուղտը և օկապիին։ Անտիլոկապրիդները հանդիսանում են Պեկորայի ինֆրակարգի մի մասը, ինչը նրանց դարձնում է եղջերուների, սնամեջ եղջյուրավորների և մոսկիդների հեռավոր ազգականներ։

Այծյամը Ամերիկա մայրցամաքի ամենաարագաշարժ ցամաքային կաթնասունն է՝ մինչև 88,5 կմ/ժ (55 մմ/ժ) արագությամբ։ Դա Կաթնագետների ամերիկյան ընկերության խորհրդանիշն է։

## Եվրոպական հայտնագործություն

Ամերիկյան այծյամն առաջին անգամ տեսել և նկարագրվել է իսպանացի հետախույզների կողմից 16-րդ դարում, բայց տեսակը պաշտոնապես չի գրանցվել կամ մանրակրկիտ ուսումնասիրվել մինչև 1804–06 թվականներին կապիտան Մերիվեթեր Լյուիսի և երկրորդ լեյտենանտ Ուիլյամ Քլարկի արշավախումբը։ Սուր պոչերի մի քանի ենթատեսակների հայտնաբերումից հետո Լյուիսը և Քլարկը հանդիպեցին Նիոբրարա գետի գետաբերանի մոտ գտնվող եղջյուրին, ներկայիս Նեբրասկայում։ Քլարկը առաջին եվրաամերիկացիներից էր, ով հրապարակեց եղջյուր սպանելու փորձը և նկարագրեց իր փորձը հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ես քայլեցի ափով՝ գտնելու հին հրաբուխը... իմ զբոսանքի ժամանակ ես սպանեցի այս երկրի մի այծի, մոտ եղնիկի հասակի, նրա մարմինը ավելի կարճ էր, որը ոչ շատ կոշտ է և մի ոտքով բարձրանում է2⁄3 վերև՝ կարճ, մյուսը՝ կլոր և սուր կամարակապ, և անմիջապես նրա աչքերի վերևում է հայտնվում։ Գույնը բաց մոխրագույն է, ականջներին հետևում է պարանոցը, դեմքը սպիտակ է, կողքերը և պոչը՝ կարճ և սպիտակ։ Վերին ակտիվորեն պատրաստված է, յուրաքանչյուր ոտքին ունի ընդամենը մի զույգ սմբակ, ուղեղը գլխի հետևի մասում է, քթանցքները մեծ են, աչքերը նման են ոչխարի, նա ավելի շատ նման է Աֆրիկայի Անտիլոպին կամ Գազելին, քան այծի ցանկացած այլ տեսակ։ |  |

Ամերիկյան այծյամն առաջին անգամ պաշտոնապես նկարագրվել է ամերիկացի թռչնաբան Ջորջ Օրդի կողմից 1815 թվականին։

## Նկարագրություն

Մեծահասակ արուի պրոֆիլը
Ամերիկյան այծյամներն ունեն հստակ սպիտակ մորթի իրենց կոճղերին, կողքերին, կրծքերին, որովայնին և կոկորդին։ Հասուն արուների քթից մինչև պոչ երկարությունը 1,3–1,5 մ է(4 ֆտ 3–4 ֆտ 11 դյույմ), ուսի բարձրությունը 81–104 սմ է և կշռում են 40–65 կգ (88–143 ֆունտ)։ Էգերը նույն հասակն ունեն, ինչ արուները, բայց կշռում են 34–48 կգ (75–106 ֆունտ)։ Ոտքերն ունեն երկու սմբակ։ Նրանց մարմնի ջերմաստիճանը 38 °C է (100 °F)։

### Գլուխ

Հասուն արուի գլուխ
Նրանք ունեն շատ մեծ աչքեր՝ 320° տեսադաշտով։ Նրանց ակնակապիճները (աչքի խոռոչները) ցայտուն են և դրված են գանգի վրա։ Նրանց ատամները հիպսոդոնտ են։ Ի տարբերություն այծյամների, եղջյուրներն ունեն լեղապարկ։

Ամերիկյան այծյամի յուրաքանչյուր եղջյուր կազմված է բարակ, կողային հարթեցված ոսկորից, որը ենթադրվում է, որ աճում է գանգի ճակատային ոսկորներից կամ գլխի ենթամաշկային հյուսվածքներից՝ կազմելով մշտական ​​միջուկ։ Ինչպես ընձուղտների մոտ, մաշկը ծածկում է ոսկրային միջուկները, իսկ եղջյուրի մեջ այն վերածվում է կերատինային պատյանների, որը թափվում և աճում է ամեն տարի։ Արուներն ունեն եղջյուրի պատյան՝ մոտ 12,5–43 սմ (5–17 դյույմ) (միջինում 25 սմ կամ 10 դյույմ) երկարությամբ՝ ակոսով։ Էգերն ունեն ավելի փոքր եղջյուրներ, որոնք տատանվում են 3–15 սմ (1–6 դյույմ) (միջին 12 սմ կամ 4 1⁄2 դյույմ) և երբեմն հազիվ տեսանելի; դրանք ուղիղ են և շատ հազվադեպ են ցցված։

Արուներն էգերից ավելի շատ տարբերվում են նրանով, որ ունեն սև մազածածկույթի փոքր շերտ՝ ծնոտի տակ։ Ամերիկյան այծյամներն ունեն հստակ, մշուշոտ հոտ։ Արուները նշում են տարածքը նախաօրբիտալ հոտի գեղձով, որը գտնվում է գլխի կողքերին։

### Հոտային գեղձեր

Նախաօրբիտալ գեղձի սեկրեցումը պարունակում է բարձր հոտավետ միացություն՝ 2-էթիլ-3-մեթիլպիրազին։ Այս միացությունը նաև հիմնական ցնդող բաղադրիչն է, որը հայտնաբերված է կենդանու մեջքին՝ արու միջողային գեղձի մեջ։

Արու և էգ կենդանիներն ունեն գեղձեր, որոնք բաց են մնում, երբ կոճղի վրա սպիտակ մազերը բարձրանում են։ Պիրոլիդինոնը` կոճղուկի հիմնական միացությունն ունի մարդկանց համար յուղոտ ադիբուդիի հիշեցնող հոտ։ Բռնկված մազերն ու հոտը զգուշացնում են հարևան կենդանիներին հնարավոր վտանգի մասին։

Ամերիկյան այծյամները յուրաքանչյուր սմբակի վրա ունեն լավ զարգացած գեղձեր։ Ինչպես շատ սմբակավոր կենդանիներ, այս միջթվային (սմբակ) գեղձերը պարունակում են քիմիական միացություններ, որոնք, ինչպես հայտնի է, հակամանրէային ակտիվություն ունեն հողի և կաթնասունների պաթոգենների դեմ։

### Շարժում

Ամերիկյան այծյամը արևմտյան կիսագնդի ամենաարագաշարժ ցամաքային կաթնասունն է, որը կառուցված է վազքի միջոցով գիշատիչներից առավելագույն խուսափելու համար։ Առավելագույն արագությունը կախված է այն ժամանակի երկարությունից, որի ընթացքում այն ​​չափվում է։ Այն կարող է վազել 56 կմ/ժ (35 մղ/ժ) 6,4 կմ (4 mi), 68 կմ/ժ (42 մղ/ժ) 1,6 կմ-ում (1 mi) և 88,5 կմ/ժ (55 մղ/ժ) 800 մ-ում(0,5 mi)։ Չնայած այն ավելի դանդաղաշարժ է, քան աֆրիկյան այդը, կարող է պահպանել առավելագույն արագությունը շատ ավելի երկար, քան այդերը։ Հավանաբար, այծյամը զարգացրել է դա գիշատիչներից փախչելու համար, ինչպիսին է ամերիկյան գիշատիչը, քանի որ դրա արագությունը մեծապես գերազանցում է բոլոր գոյություն ունեցող հյուսիսամերիկյան գիշատիչներին։ Ածխածնի և ազոտի իզոտոպների համեմատությունը եղջյուրների, ձիերի, բիգհորնի ոչխարների, բիզոնի, ամերիկյան այտերի, ամերիկյան առյուծների և բնական թակարդի քարանձավի գայլերի միջև պարզել է, որ թեև ամերիկյան այտերը, թվում էր, թե ապրում են եղջյուրներով, դա այդպես չէ։ Իրականում, եղջյուրները նույնպես ամերիկյան առյուծների և գայլերի կարևոր որսն էին։ Իր մարմնի չափսերի համեմատ՝ այծյամն ունի մեծ շնչափող, սիրտ, արյան ծավալ, էրիթրոցիտներ և թոքեր, որոնք թույլ են տալիս վազելիս մեծ քանակությամբ օդ ընդունել։ Բացի այդ, այծյամիի սմբակները ունեն երկու երկար, սրածայր մատներ, որոնք օգնում են կլանել ցնցումները բարձր արագությամբ վազելիս։ Նրանք ունեն նաև չափազանց բաց ոսկրային կառուցվածք և նոսր մազեր։

Արու այծյամները հակված են ֆիզիկական ակտիվության ավելի բարձր մակարդակի, քան էգերը, և, ըստ երևույթին, ունեն նաև արյան ավելի մեծ ծավալ՝ մարմնի չափի համեմատ։

Ամերիկյան այծյամները ստեղծված են արագության, ոչ թե ցատկելու համար։ Այդ իսկ պատճառով, Արիզոնայի Անթելոպե Հիմնադրամը և մյուսները գտնվում են ցանկապատերից ներքևի փշալարերի հեռացման և/կամ հատակի առանց փշալարի տեղադրման գործընթացում։

Դիտարկվել է, որ այծյամն ունի առնվազն 13 հստակ քայլվածք, այդ թվում՝ մեկը հասնում է մոտ 7,3 մ (23 ոտնաչափ 11 դյույմ) յուրաքանչյուր քայլի համար։

Երբ այծյամը տեսնում է ինչ-որ բան, որն իրեն անհանգստացնում է, կոճղի վրա սպիտակ մազերը բացվում են և առաջանում են երկու հոտավետ գեղձեր, որոնք արտազատում են մի բան, որը նկարագրված է որպես «յուղոտ ադիբուդի հիշեցնող հոտ»։ Սա նշան է ուղարկում մյուս այծյամներին թե՛ տեսողությամբ, թե՛ հոտով ներկա վտանգի մասին։ Այս բույրը` անհանգստացած կենդանիներից, նկատվել է մարդկանց կողմից 20-30 մետր հեռավորության վրա։ Այս գեղձից հայտնաբերված հիմնական հոտային միացությունը 2-պիրոլիդինոնն է։

## Տարածք և էկոլոգիա

Ամերիկյան այծյամները Ֆորտ Ռոքում, Օրեգոն
Մինչև եվրոպացիների ժամանումը, այծյամըը հատկապես տարածված էր Միսիսիպի գետից արևմուտք ընկած շրջաններում (այսօր դեռևս դրա հիմնական միջակայքը)։ Վայրի բնության քանակությունը ժամանակին համարվում էր այնքան մեծ, որ նախապատմական ամերիկյան պրեյրիան, և դեռևս 200-300 տարի առաջ, անվանվել է «Ամերիկյան Սերենգետի»՝ երբեմնի միլիոնավոր բիզոնների, վապիտիների և այծյամների, ինչպես նաև շատ այլ այժմ անհետացած մեգաֆաների պատճառով։

Ներկայիս շառավիղը Միսիսիպիից արևմուտք է, որը տարածվում է Կանադայի հարավային Սասկաչևանից և Ալբերտայից, Տեխասից հարավ մինչև արևմտյան ԱՄՆ, հիմնականում Արիզոնա, Կոլորադո, Այդահո, Կանզաս, Մոնտանա, Նեբրասկա, Նևադա, Նյու Մեքսիկո, Հյուսիսային Դակոտա, Վաշինգտոն, Վաշինգտոն, Վաշինգտոն, Օկլահոմա, Վաշինգտոն նահանգներում և դեպի Մեքսիկա։ Հյուսիսային Կալիֆոռնիայում, ցամաքային շրջաններում հազվադեպ կարելի է գտնել, սկսած հարևան Նևադայից և Օրեգոնից, ինչպես նաև կենտրոնական ափամերձ խոտածածկ տարածքներից, ավելի հարավ։ Մեքսիկայում Սոնորան այծյամ (A. a. sonoriensis) ենթատեսակները կարող են հայտնաբերվել Բաջա Կալիֆորնիա Սուր նահանգից արևելք՝ Սոնորա մինչև Սան Լուիս Պոտոսի, երկրի հյուսիս-կենտրոնական շրջաններում, թեև աստիճանաբար նվազող պոպուլյացիաներում։ Նրանք բնաջնջվել են Այովայից և Մինեսոտայից՝ Միացյալ Նահանգներում, և Մանիտոբայից՝ Կանադայում։

Տարածաշրջանային այլ ենթատեսակներն են՝ Ժայռոտ լեռան այծյամը (A. a. americana), մեքսիկական այծյամը (A. a. mexicana), Օրեգոնի այծյամը (A. a. oregona) և ծայրահեղ վտանգված Բաջա Կալիֆորնիայի այծյամը (A. a. peninsularis):

Ամերիկյան այծյամը նախընտրում է բաց տեղանքը 900-ից 1800 մ (3000 և 5900 ֆուտ) միջև ընկած հատվածում, իսկ ամենախիտ պոպուլյացիան այն տարածքներում, որտեղ տարեկան տեղումներ են մոտ 250–400 մմ (10–15 1⁄2 դյույմ)։ Նրանք ուտում են բուսական մթերքների լայն տեսականի, որոնք հաճախ ներառում են տնային անասունների համար տհաճ կամ թունավոր բույսեր, թեև նրանք նաև մրցում են նրանց հետ սննդի համար։ Մեկ ուսումնասիրության ժամանակ խոտաբույսերը կազմում էին նրանց սննդակարգի 62%-ը, թփերը՝ 23%-ը, իսկ խոտերը՝ 15%-ը։ Մեկ այլ ուսումնասիրության մեջ նմանապես պարզվել է, որ խոտաբույսերը կազմում են 20%, կակտուսները՝ 40%, թփերը՝ 18%, և խոտը՝ 22%։ Այծյամները որոճում են։

Առողջ այծյամների պոպուլյացիաները հակված են մնալ ջրի աղբյուրից 5,0–6,5 կմ (3–4 մղոն) հեռավորության վրա։ Մեծամասնությունը գտնվում է ջրի աղբյուրից 5 mi (8 կմ) հեռավորության վրա։

Lava Lake Institute Science and Conservation-ի և Wildlife Conservation Society-ի շարունակական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս ցամաքային միգրացիոն երթուղին, որն ընդգրկում է ավելի քան 260 կմ (160 mi)։ Միգրացիոն այծյամը սկսում է ճանապարհորդել Պիոներ լեռների ստորոտից Լուսնի ազգային հուշարձանի խառնարաններով մինչև մայրցամաքային բաժանում։ Դոկտոր Սքոթ Բերգենը Wildlife Conservation Society-ից ասում է. «Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այծյամը Ամերիկայի արևմուտքի իսկական մարաթոններն են։ Այս նոր բացահայտումներով մենք կարող ենք հաստատել, որ Այդահոն աջակցում է խոշոր ցամաքային կաթնասունների միգրացիային, որը գնալով հազվադեպ երեւույթ է ԱՄՆ-ում և ամբողջ աշխարհում։

Պումաները (Puma concolor), գայլերը (Canis lupus), կոյոտները (Canis latrans), գորշ արջերը (Ursus arctos horribilis) և բոբկատուները (Lynx rufus) այծյամների հիմնական գիշատիչներն են։ Հաղորդվում է, որ ոսկե արծիվները (Aquila chrysaetos) որսում են ձագերին և մեծահասակներին։ Յագուարները (Panthera onca) նույնպես, ամենայն հավանականությամբ, որսում են այծյամները իրենց հայրենի տարածքում ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում և Մեքսիկայի հյուսիսում։ Պլեյստոցենում յագուարները, ամենայն հավանականությամբ, վտանգավոր էին այծյամների համար։

## Սոցիալական վարքագիծ և վերարտադրություն

Ձմռանը այծյամները խառը սեռային հոտեր են ունենում։ Գարնան սկզբին նախիրները բաժանվում են, երիտասարդ արուները ստեղծում են ամուրի խմբեր, էգերը՝ հարեմներ, իսկ հասուն արուները ապրում են միայնակ։ Էգերի որոշ խմբեր կիսում են նույն ամառային տիրույթը, և բակալավրիատի արական խմբերը ձևավորվում են գարնան և աշնան ժամանակ։ Էգերը կազմում են գերիշխող հիերարխիա՝ քիչ շրջանաձև հարաբերություններով։ Գերիշխող էգերը ագրեսիվ կերպով տեղափոխում են այլ էգերին կերակրման վայրերից։

Հասուն արուները կա՛մ պաշտպանում են որոշակի տարածք, որտեղ կարող են մտնել էգերը, կա՛մ պաշտպանում են էգերի հարեմը Այծյամը կարող է փոխել զուգավորման ռազմավարությունը՝ կախված շրջակա միջավայրի կամ ժողովրդագրական պայմաններից։ Այնտեղ, որտեղ տեղումները շատ են, չափահաս արուները հակված են տարածքային լինել և պահպանում են իրենց տարածքները բույրով, ձայնային և դժվարին ներխուժողներով։ Այս համակարգերում տարածքային արական սեռի ներկայացուցիչներն ավելի լավ ռեսուրսների հասանելիություն ունեն։ Էգերը նաև կիրառում են զուգավորման տարբեր ռազմավարություններ։ «Նմուշառող» էգերը այցելում են մի քանի արու և կարճ ժամանակով մնում յուրաքանչյուրի հետ, նախքան էստրուսի մոտենալուն զուգընթաց գնալով հաջորդ արուի մոտ։ «Հրահրող» էգերը իրենց պահում են որպես նմուշառողներ մինչև էստրուս, իսկ հետո հրահրում են հակամարտություններ արուների միջև՝ դիտելով և հետո զուգավորելով հաղթողների հետ։ Կռվելուց առաջ արուները փորձում են վախեցնել միմյանց։ Եթե ​​ահաբեկումը չի հաջողվում, նրանք կողպում են եղջյուրները և փորձում են վնասել միմյանց։ «Հանգիստ» էգերը մնում են միայնակ արուի հետ մեկուսի տարածքում ամբողջ էստրուսում։ Էգերը զուգավորման այս վարքագիծը շարունակում են երկու-երեք շաբաթ։

Երբ սիրաշահում է էստրալ էգին, արու եղջյուրը մոտենում է նրան՝ մեղմ ձայնով և գլուխը կողք կողքի թափահարելով՝ ցույց տալով այտերի բծերը։ Հոտային գեղձերը գտնվում են ծնոտի երկու կողմերում, սմբակների միջև և կոճղում։ Ընդունող իգական սեռը մնում է անշարժ, հոտոտում է իր հոտի գեղձը և այնուհետև թույլ է տալիս արուին գա դեպի իրեն։

Այծյամները ունեն 7-8 ամիս հղիության ժամկետ, որն ավելի երկար է, քան բնորոշ է հյուսիսամերիկյան սմբակավոր կենդանիներին։ Նրանք բազմանում են սեպտեմբերի կեսերին, և եղնիկը կրում է իր ձագը մինչև մայիսի վերջ։ Հղիության ժամկետը մոտ վեց շաբաթ ավելի երկար է, քան սպիտակ եղջերուինը։ Նորածիններ այծյամները կշռում են 2–4 կգ (4–9 lb), առավել հաճախ՝ 3 կգ (7 lb): Իրենց առաջին 21–26 օրվա ընթացքում ձագերը ժամանակ են անցկացնում՝ թաքնվելով բուսականության մեջ։ Ձագերը շփվում են իրենց մայրերի հետ օրական 20-25 րոպե; սա շարունակվում է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ձագը միանում է տնկարանին։ Էգերը սովորաբար կերակրում են ձագերին օրական մոտ երեք անգամ։ Արուներին կրծքից կտրում են 2–3 շաբաթ շուտ, քան էգերին։ Սեռական հասունությունը հասնում է 15-16 ամսականում, թեև արուները հազվադեպ են բազմանում մինչև երեք տարեկան։ Նրանց կյանքի տեւողությունը սովորաբար մինչեւ 10 տարի է, հազվադեպ՝ 15 տարի։

* Ամերիկյան այծյամի նախիր, Yellowstone National Park
* Ամերիկյան այծյամների նախիր
* Տեխասի Ֆորտ Դևիսի մոտ մեկ ժամ եղնիկի հետ, 1947թվական: Լուսանկարը՝ Սմիթսոնյան կենդանաբան Հելմուտ Բյուչների
* Անչափահաս ձագ Նյու Մեքսիկոյում

## Մարդկանց հետ հարաբերություններ

Պլեյնսի հնդկացիների ցեղերով բնակեցված շրջաններում, ինչպես նաև Հյուսիսարևմտյան սարահարթում, այծյամըը որսում էին որպես սննդի հիմնական աղբյուր տեղի բնակիչների կողմից։ Այծյամը նաև աչքի է ընկել բնիկ ամերիկյան դիցաբանության և բանավոր պատմության մեջ։

Մերիուեթեր Լյուիսը և Ուիլյամ Քլարկը մի քանի այլ դիտարկումներ արեցին այծյամի վարքագծի և այն մասին, թե ինչպես էին տեղական ցեղերը որսում նրանց։ Նրանք նկարագրել են կենդանուն, որին անվանել են «Անտիլոպ» կամ «Այծ», այսպես.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Բոլոր մեր տեսած կենդանիներից, Անթելոպը, թվում է, ունի ամենահիասքանչ թռչողությունը։ Թեև ամաչկոտ և երկչոտ, նրանք սովորաբար հանգստանում են միայն լեռնաշղթաների վրա, որոնցից երևում է թշնամու բոլոր հարձակումները... Երբ նրանք առաջին անգամ տեսնում են որսորդներին, նրանք վազում են մեծ արագությամբ... Ժայռոտ լեռների մոտ հնդկացիները ձիով որսում են այս կենդանիներին և նետերով կրակում նրանց։ Կենդանիներին շրջապատում են որսորդները և նրբանկատորեն քշում դեպի գրիչը, որի մեջ նրանք աննկատորեն հայտնվում են պարփակված, իսկ հետո մնում են որսորդների ողորմածության տակ։ |  |

## Բնակչություն և պահպանություն

Այծյամները Մոնտանայում
20-րդ դարի սկզբին վայրի բնության պահպանության Boone and Crockett Club խմբի անդամները որոշել էին, որ հավանական է եղջյուրի անհետացումը։ Խաղի պահպանման կոմիտեի նախագահ Բուն և Քրոքեթ ակումբի Ջորջ Բըրդ Գրինելի նամակում ՆԳ Քարտուղար Ուոլթեր Լ. Ֆիշերին Գրիննելը նշել է. 1920-ական թվականներին որսորդական ճնշումը նվազեցրեց այծյամների թիվը մոտ 13000-ով։ Boone and Crockett Club-ի անդամ Չարլզ Ալեքսանդր Շելդոնը Գրինելին ուղղված նամակում գրել է. «Անձամբ ես կարծում եմ, որ անտիլոպները դատապարտված են, սակայն պետք է ամեն փորձ արվի նրանց փրկելու համար»։ Չնայած ակումբը սկսել էր իր եղջյուրը ջանքերը փրկելու 1910 թվականին՝ ֆինանսավորելով և համալրելով Օկլահոմայում գտնվող Wichita Game Refuge-ը, National Bison Range-ը Մոնտանայում և Wind Cave National Park-ը Հարավային Դակոտայում, ջանքերի մեծ մասը դատապարտված էր, քանի որ փորձը ցույց տվեց, որ այծյամները կսատկեն։

1927թ.-ին Գրինելը գլխավորեց ջանքերը Գրինելի Ազգային Օդուբոն ընկերության Տ. Գիլբերտ Փիրսոնի օգնությամբ՝ ստեղծելու Չարլզ Ալեքսանդր Շելդոնի այծյամների ապաստարանը հյուսիսային Նևադայում։ Մոտ 2900 ակր հողատարածք ձեռք է բերվել երկու կազմակերպությունների կողմից և այնուհետև հանձնվել է Կենսաբանական ծառայությանը՝ որպես այծյամի ապաստարան։ Այս նվիրատվությունը պայմանավորված էր կառավարության կողմից 30,000 ակր շրջակա հասարակական հողեր ավելացնելով։ 1929թ. հունիսի 20-ին Միացյալ Նահանգների նախագահ Հերբերտ Հուվերը ներառեց անհրաժեշտ հանրային հողերը՝ Գյուղատնտեսության և Ներքին գործերի նախարարության խնդրանքով, այն բանից հետո, երբ իմացավ, որ Boone and Crockett ակումբը և Ազգային Օդուբոն հասարակությունը գրավում էին հողի մասնավոր գնումը։ 1931 թվականի հունվարի 26-ին Հուվերը ստորագրեց ապաստանի գործադի դնելու հրամանը։ 1936 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը ստորագրեց գործի դնելու հրաման՝ ստեղծելով 222,000 հեկտար (549,000 ակր) տարածք։ Սա Հյուսիսային Ամերիկայում այծյամի վերականգնման իրական սկիզբն էր։

Արու հասուն այծյամ Yellowstone ազգային պարկում
1930-ական թվականներից բնակելի միջավայրի պաշտպանությունը և որսի սահմանափակումները թույլ են տվել, որ այծյամների թիվը վերականգնվի 500,000-ից մինչև 1,000,000 բնակչություն։ Վերջերս որոշակի անկում է նկատվել մի քանի տեղայնացված պոպուլյացիաներում, պայմանավորված կապույտ լեզվով հիվանդությամբ, որը տարածվում է ոչխարներից, սակայն ընդհանուր միտումը եղել է դրական։

Լավա լճի Գիտության և Պահպանության Ինստիտուտի և Վայրի բնության պահպանության ընկերության կողմից անցկացված միգրացիոն ուսումնասիրության մեջ մի կետում միգրացիոն միջանցքը փակվում է ընդամենը 200 յարդ լայնությամբ տարածքի վրա։

Այծյամներնն այժմ բավականին շատ են, և մինչև վերջերս գերազանցում էին Վայոմինգի և հյուսիսային Կոլորադոյի որոշ մասերի մարդկանց թիվը։ Նրանց օրինականորեն որս են անում արևմտյան նահանգներում բնակչության վերահսկողության և սննդի նպատակով։ Լայնածավալ վտանգներ չկան, թեև տեղի են ունենում տեղայնացված անկումներ, հատկապես Սոնորանի ծայրամասում, հիմնականում անասունների արածեցումը, ճանապարհները, ցանկապատերը խոչընդոտում են մուտքը պատմական միջավայր, ապօրինի որս։

Սոնորանի այծյամն ունի մոտ 300-ից պակաս բնակչություն Միացյալ Նահանգներում և 200–500 Մեքսիկայում, մինչդեռ Բաջա Կալիֆորնիայում կա մոտավորապես 200 այծյամ։ Արիզոնայում և Մեքսիկայում Սոնորանի այծյամի պոպուլյացիաները պաշտպանված են Վտանգված տեսակների մասին օրենքի համաձայն (1967 թվականից), և այս ենթատեսակի վերականգնման ծրագիր է պատրաստվել ԱՄՆ-ի Ձկների և Վայրի Բնության Ծառայության կողմից։ Մեքսիկական կենդանիները թվարկված են CITES-ի Հավելված I-ում։ Այծյամները Միացյալ Նահանգների բոլոր արևմտյան նահանգներում ունեն որսի կարգավիճակ, և թույլտվություններ են պահանջվում եղջյուրներ որսալու համար։

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ամերիկյան այծյամ** կատեգորիայում։ |

* Migrations Արխիվացված 2017-11-08 Wayback Machine Documentary produced by Wyoming PBS
* «Pronghorn» . *New International Encyclopedia*. 1905.
* «Pronghorns Face Modern Challenges | Nat Geo Wild». *YouTube*. 2018 թ․ հունվարի 27.
* «Nature: Pronghorn antelope». *YouTube*. CBS Sunday Morning. 2021 թ․ դեկտեմբերի 12.
* «The Remarkable Pronghorn Antelope Of North America | Wild America». *YouTube*. Real Wild. 2023 թ․ հոկտեմբերի 2.

**«Ամերիկյան այծյամ» տաքսոնոմիական կաղապարը** օգտագործվում է {{Տաքսոն}} կաղապարում և անհրաժեշտ է կենսաբանական տաքսոնների դասակարգման միասնական համակարգի ապահովման համար:

Ներկայումս կաղապարը պարունակում է տաքսոնի մասին հետևյալ տեղեկատվությունը՝

| *parent* | *latin* | *name* | *rang* | *m* | *aut* | *homonym* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| {{Laurasiatheria}} | Artiodactyla | Парнокопытные | Отряд |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ամերիկյան այծյամ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ամերիկյան այծյամ» հոդվածին։ |