Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ծնոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու ծնոտ
**Ծնոտ,** երկու՝ հակադիր ոսկրային կառույց է, դեմքի ստորին մասի կլորավուն վերջավորություն։

«Ծնոտ» տերմինը կիրառվում է՝ որպես ամբողջական կառույց, որը կազմում է բերանի բացվածքը ու ծառայում այն բացելու և փակելու համար։ Կենդանիների մեծ մասի մարմնի կառուցվածքի մի մասն է։

## Օնտոգենեզ

### Հոդվածոտանիներ

Հոդվածոտանիների ծնոտները խիտինային են։ Դրանք դասավորված են հորիզոնական և կարող են բաղկացած լինել ստորին ծնոտից, խելիցերներից կամ պեդիպալպներից։

Դրանց հիմնական նշանակությունը՝ սնունդը բերանի խոռոչում տեղադրելը, և (կամ) նախնական մշակման (մանրացման կամ ծամելու) ենթարկելն է։

### Ողնաշարավորներ

Մեգալոդոնի ծնոտ
Ողնաշարավորների մեծ մասում ծնոտները ոսկրային կամ աճառային են և դասավորված են ուղղահայաց։ Ընդ որում դրանք բաժանվում են վերին ծնոտի և ստորին ծնոտի։

Դրանք զարգացել են ողնաշարավորների՝ անծնոտների ըմպանային աղեղներից։ Առաջին անգամ դրանք ներկայացվել են պարզունակ քորդավոր մետասպրիգգինի կմախքում։

## Մշակույթ

Ըստ «Հին Կտակարանի»՝ ավանակի ծնոտային ոսկորը Սամսոնի զենքն էր։ Նա դրանով հարվածեց փղշտացիներին, իսկ հետո դրանից խմեց։ Չնայած Կտակարանում չի նշվում, բայց ոսկորը երբեմն պատկերվում է Կայենի ձեռքում՝ որպես Աբելի սպանության գործիք։ Այս տարբերակը գալիս է հետագա մեկնաբանություններից և ապոկրիֆներից։

## Տես նաև

* Հոդվածոտանիներ
* Ողնաշարավորներ
* Վերին ծնոտ
* Ստորին ծնոտ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Челюсти // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* *Рудько В. Ф., Александров H. М., Воробьев Ю. И., Кузнецова А. В., Пачес А. И., Шенталь В. В.* Челюсти // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1986. — Т. 27 : Хлоракон — Экономика здравоохранения. — 576 с. : ил.

*Մշակույթ․*

* Bischoff, Bernard and Michael Lapidge, eds., *Biblical Commentaries from the Canterbury School of Theodore and Hadrian* (Cambridge, 1994), p. 499.
* Barb, A. A., "Cain’s Murder-Weapon and Samson’s Jawbone of an Ass, " *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* 35 (1972), pp. 386–87.
* Cross, J. E., «Cain’s Jawbone: Earlier Allusions» in *KM 80: A Birthday Album for Kenneth Muir, Tuesday, 5 May, 1987*, ed. A. Kettle (Liverpool, 1987), p. 33.
* Henderson, G., "Cain’s Jaw-Bone, " *Journal of the Warburg and Courtauld Institutes* 24.1/2 (1961), pp. 108–114.
* Shapiro, M. «‘Cain’s Jaw-bone That Did the First Murder’,» *The Art Bulletin* 24.3 (1942). pp 205–212.
# Գետաձիեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Գետաձիեր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
| Դաս | Կաթնասուներ |
| Կարգ | Ոչ որոճողներ |
| Ընտանիք | Հիպպոպոտամիդաե |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Hippopotamida

 |
|  Տեսակներ |
| * Սովորական գետաձի
* Թզուկ գետաձի
 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**624917** NCBI**9831**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Գետաձիեր** (լատիներեն՝ Hippopotamidae), ոչ որոճողների կարգի զույգ սմբակավոր կաթնասունների ընտանիք, ընդգրկում է երկու սեռ, մեկական ընտանիք. Սովորական գետաձի և Թզուկ գետաձի։

## Արտաքին հատկանիշներ

Մարմինը երկարավուն է, մաշկը հաստ, գրեթե մերկ, գորշ։ Ոտքերը հաստ են, կարճ, մատները միացած են փոքր լողաթաղանթով, որը կապված է նրանց կիսաջրային ապրելակերպի հետ։ Խոզերի նման ունեն չորս սմբակ, սակայն գետաձիերի մոտ բոլորն էլ օգտագործվում են քայլելու ժամանակ։ Մարմնի չափսերը սովորական և թզուկ գետաձիերի. երկարություն՝ 1,5-4,5 մ, բարձրություն՝ 1-1,5 մ, քաշ՝ 160 կգ-4,5 տ։

## Տարածվածություն

Ապրում են արևադարձային անտառներում՝ ջրին մոտ, հոտերով։ Ներկայումս հանդիպում են միայն հասարակածային Աֆրիկայում։
Պեղումները ցույց են տալիս, որ գետաձիերն ի հայտ են եկել միոցենում։ Մինչև պլեյստոցեն նրանք տարածված էին նաև Եվրոպայում և Ասիայում։ Գենետիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ գետաձիերը կետերի մոտ ազգականներն են, այսինքն եղել են կետերի ցամաքային նախահայրերը։

## Սննդառություն

Սնվում են ջրային բույսերով, բույսերի արմատներով և արմատապտուղներով։

## Գետաձիերի բնաջնջված տեսակներ

* Մադագասկարյան գետաձի (*Hippopotamus madagascariensis* և *Hippopotamus lemerlei*), երկու գետաձիու տեսակներ, որոնք ապրում էին Մադագասկար կղզում։ Գետաձիերը մայրցամաքից հասնում էին կղզի լողալով։. Բնաջնջնվել են XV դարում, բնաջնջման պատճառը՝ մարդկային գործունեությունը։
* Հսկայական գետաձի (*Hippopotamus major*), ապրել է Սառցե Դարաշրջանում, որին որսացել է Նեանդերտալյան մարդը։
* Եվրոպական գետաձի (*Hippopotamus antiquus*), ապրել է Եվրոպայում, պլեյստոցենի դարաշրջանում։
* Ասիական գետաձի (*Hippopotamus palaeindicus*), ապրել է Հնդկաստանում։
* Կղզային գետաձիեր։ ապրել են Միջերկրական ծովի կղզիներում։ Չնայած փոքր չափսերին ավելի մոտ են եղել ներկայիս սովորական գետաձիուն, քան թզուկին։
	+ Կիպրական գետաձի (*Hippopotamus minutus*), ապրել է Կիպրոսում
	+ Կրետեական գետաձի (*Hippopotamus creutzburgi*), ապրել է Կրետեյում
	+ Մալթայական գետաձի (*Hippopotamus melitensis*), ապրել է Մալթայում.
	+ Սիցիլիական գետաձի (*Hippopotamus pentlandi*), ապրել է Սիցիլիայում

## Ծանոթագրություններ

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  Գետաձիեր հոդվածին

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գետաձիեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գետաձիեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գետաձիեր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 21)։*  |
# Մերկ հողափոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Մերկ հողափոր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ընտանիք | Հողափորավորներ |
| Ցեղ | **Մերկ հողափորներHeterocephalus* Rüppell, 1842 |
| Տեսակ | **Մերկ հողափոր** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Heterocephalus glaber  Rüppell, 1842 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| Քիչ մտահոգող տեսակ IUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
|  |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերների որոնում Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Մերկ հողափոր** (լատիներեն՝ Heterocephalus glaber), փոքր փորող կրծող հողափորների ընտանիքից։ Տեսակը առանձնանում է կաթնասունների համար յուրահատուկ հատկություններով՝ գաղութի բարդ սոցիալական կազմակերպությամբ, սառնարյունությամբ, ցավի որոշ ձևերի հանդեպ անզգայությամբ, օրինակ, ջերմային այրվածքներին և թթուներից առաջացած քիմիական այրվածքներից,CO2 բարձր կոնցենտրացիաների հանդեպ դիմացկունությամբ։ Սկզբում կարծում էին, որ անհատները ընդհանուր առմամբ իմունիտետ ունեն քաղցկեղի հանդեպ, սակայն 2016 թվականի փետրվարին ամերիկացի գիտնականները հայտնաբերեցին քաղցկեղի երկու դեպք, հայտնաբերված մերկ հողափորների մոտ։ Չնայած այս դեպքերին, քաղցկեղի դեպքերի մակարդակը չափազանց ցածր է մյուս կաթնասունների համեմատ:.

## Արտաքին տեսք

Փոքր կրծողներ են` 8-10 սմ մարմնի երկարությամբ, պոչ` 3-4 սմ, կշռում են 30-35 գրամ։ Էգերը ավելի մեծ են, կշռում են 50-ից 80 գրամ։ Արտաքին տեսքը ցույց է տալիս հարմարեցումը ստորգետնյա ապրելակերպին։ Գլուխը համեմատաբար մեծ է, ցածր և լայն, կարճ պարանոցի վրա, որը բնորոշ է մյուս փորող կրծողներին,(մասնավորապես, բոլոր հողափորներին և կուղբերներին)։
Մազածածկույթը գրեթե բացակայում է։ Խիտ մազերը աճում են միայն թաթերի մատների արանքում, ավելացնելով իրենց մակերեսը, ինչը օգնում է կենդանիներին փորել։ Վերջույթները կարճ են և բարակ։ Խոշոր ցցված ատամները ետևից առանձնացված են շրթունքների արտաքին մասով, որոնց շնորհիվ փորելու ընթացքում հողը չի ընկնում բերանը։ Ընդհանուր մկանային զանգվածի շուրջ 25% -ը կազմում են ծնոտի մկանները (այս համամասնությունն ունեն մարդու ոտքերի մկանները)։ Մաշկը մերկ և կնճռոտ է, վարդագույն կամ դեղնավուն։

## Զգայարաններ

Աչքերը փոքր են` 0.5 մմ, ունեն թույլ տեսողություն։ Արտաքին ականջները վերացել են, բայց լսողությունը սուր է, ինչի մասին վկայում է հանքափորերի հնչյունների լայնածավալ ռեպերտուարը։ Նրանք ունեն սուր երկբազային հոտառություն, որը կրծողներն օգտագործում են հիմնականում սննունդ որոնման նպատակով, այլ ոչ թե իրենց ցեղակիցներին տարբերելու համար։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մերկ հողափոր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մերկ հողափոր» հոդվածին։ |
# Ճահճակուղբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Ճահճակուղբեր** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | *Կենդանիներ* |
| **Տիպ/Բաժին** | *Քորդավորներ* |
| **Դաս** | *Կաթնասուններ* |
| **Կարգ** | *Կրծողներ* |
| **Ընտանիք** | *Խոզամազ առնետներ* |
| **Ենթաընտանիք** | **Ճահճակուղբեր** (*Myocastor coypus*) Molina, 1782 |
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Քիչ մտահոգող տեսակ  Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Ճահճակուղբեր** (լատիներեն՝ Myocastoridae), կրծողների կարգի ենթաընտանիք։ Հայտնի է 1 ցեղի (լատիներեն՝ Myocastor) 1 տեսակ՝ Ճահճակուղբ կամ Նուտրիա (լատիներեն՝ Myocastor coypus). կիսաջրային կենսակերպի խոշոր կրծող է։ Հայաստանում Ճահճակուղբերի կլիմայավարժեցման աշխատանքները կատարվել են 20-րդ դարի 40-ական թթ.՝ Սև ջուր գետի ստորին ավազանում և Ակնալճում։ Այժմ հանդիպում է նաև Արաքսի և նրա վտակների ստորին ավազանների, Արմավիրի և Արարատի մարզերի ջրհոսքերի ու ջրամբարների հանդարտահոս կամ կանգուն, ձմռանը չսառցակալող և ջրային ու առափնյա բուսականությամբ հարուստ տեղանքներում։

## Արտաքին տեսք

Մարմնի երկարությունը, մինչև 60 սմէ, պոչինը՝ մինչև 45 սմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 8 կգ՝. Մարմինն ամրակազմ է, պոչը՝ կլոր՝ ծածկված թեփուկավոր մաշկով և նոսր, կոշտ մազերով։ Հետևի ոտքերն առջևիևներից զգալի երկար են ու խոշոր։ Առջևի թաթերն ունեն 4 զարգացած և 1 ապաճած մատներ, հետևինները հնգամատ են, որոնցից չորսը միացած են լողաթաղանթով, իսկ մեկն ազատ է։ Վերին և ստորին ծնոտների 2 զույգ կտրիչները չափազանց խոշոր են և դուրս ցրցված։ Մազածածկը պարզորոշ բաժանվում է կոշտ ստևի և աղվամազերի։ Մարմնի մորթին դարչնաշագանակագույն է, կողքերինը՝ ավելի բաց կամ դեղնավուն։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։

## Բնակավայր

Բնակվում է եղեգնախոտի և եղեգի մացառուտներում, մինչև 3 մ երկարությամբ ստորգետնյա բներում, որոնց մուտքն սկսվում է ջրի եզրից։

## Սնունդ

Սնվում է հյութեղ ջրային բույսերով, եղեգնախոտի և եղեգի արմատներով, երբեմն՝ մատղաշ ցողուններով ու տերևներով, ճահճային անողնաշարավորներով։ Լավ լողորդ է և սուզորդ։

## Բազմացում

Բազմանում է տարին 2-3 անգամ, ունենում մինչև 10 ձագ։ Ձագերը ծնվում են բավական զարգացած (աչքերը՝ բաց, մարմինը՝ մազածածկ), սեռահասուն են դառնում 5-6 ամսականում։ Կյանքի տևողությունը 8 տարի է։ Մորթու բարձր որակի շնորհիվ ունի մեծ տնտեսագործ. նշանակություն։ Բուծված են մորթու տարբեր գունավորմամբ ճահճակուղբեր։ Ունեն համաճարակաբանական նշանակություն. լեպտոսպիրոզի հարուցիչների բնական կրողներ են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճահճակուղբեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճահճակուղբեր» հոդվածին։ |
# Սեռական ընտրություն

Խոյակռիվ
**Սեռական ընտրություն**, կենդանիների բնական ընտրության հատուկ ձև, որի հիմքում ընկած է միևնույն սեռի (գլխավորապես արուների) անհատների մրցակցությունը հակառակ սեռի անհատներին գրավելու համար։ Պայմանավորում է էվոլյուցիայի պրոցեսում երկրորդային սեռական հատկանիշների (թռչունների ամուսնական վառ գունավորումը, կտղուցականչը, կաթնասունների և թռչունների արուների կռիվները, տարբեր կենդանիների զանազան ձայնային ազդանշանները, որոշ կենդանիների հոտ արձակող գեղձերը ևն) առաջացումը։ Խիստ արտահայտված սեռական հատկանիշները հատուկ են գլխավորապես արուներին, էգերը (հատկապես բազմացման շրջանում), որպես կանոն, ավելի քիչ են շեղվում պաշտպանական գունավորումից և ձևից, համապատասխան վարքից ևն, և մնում են ավելի պաշտպանված։ Սեռական ընտրության առաջնային հիմքը եղել է էգերի և արուների արտաքին հատկանիշների տարբերակումը, որը հավանաբար հեշտացրել է նույն տեսակի տարասեռ անհատների հանդիպման հնարավորությունը։ Հետագայում ավելի ցայտուն արտահայտված սեռական հատկանիշներով անհատներն ավելի հեշտությամբ են գրավել հակառակ սեռի անհատներին, որը հանգեցրել է նրանց առավել բազմացմանը։ Երբեմն սեռական ընտրությունը հակասության մեջ է մտնում բնական ընտրության այլ ուղղությունների հետ․ պահպանվում են գենոտիպեր, որոնք նպաստում են տեսակի հաջող բազմացմանը, սակայն չեն մեծացնում տեսակի կենսունակությունն ամբողջությամբ։ Սակայն դա հիմք չի տալիս սեռական ընտրությունը համարել էվոլյուցիայի ինքնուրույն գործոն և հակադրել բնական ընտրությանը։ Սեռական ընտրություն հասկացությունն առաջ է քաշել և հիմնավորել Չ․ Դարվինը (1859-ին, ապա՝ 1871-ին)։

## Տես նաև

* Սեռական երկձևություն
* Էթոլոգիա

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սեռական ընտրություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 304)։*  |
# Ճագարամկներ

Ճագարամուկ
**Ճագարամկներ** (Dipodidae), կրծողների կարգի կաթնասունների ընտանիք։

Մարմնի երկարությունը 5—25 սմ է, պոչը մարմնից երկար է և հաճախ վերջանում է մազափնջով։ Ետին վերջավորությունները երկար են առջևիններից, և շատ տեսակներ տեղաշարժվում են միայն դրանց վրա ցատկոտելով։ Տարածված են Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում։ Հայտնի է ճագարամկների մոտ 30 տեսակ։

Հայաստանում հանդիպում է ճագարամկների 2 տեսակ (փոքր ճագարամուկ և փոքրասիական լեռնային ճագարամուկ), որոնք տարածված են լեռնային տափաստաններում և կիսաանապատներում։ ճագարամկները վարում են գիշերային և մթնշաղային կյանք, ձմռանը քուն են մտնում; Բազմանում են գարնանը, էգը ծնում է 1— 8 ձագ։ Սնվում են հիմնականում բույսերի ստորգետնյա մասերով և սերմերով։ Տնտեսական նշանակությունն աննշան է։ Կարող են վնասել հացահատիկային կուլտուրաներին, որոշ տեսակներ հիվանդությունների հարուցիչների տարածողներ են։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճագարամկներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճագարամկներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
# Կույր աղիք

Կույր աղիք
**Կույր աղիք**, հաստ աղիքի սկզբնական հատվածը։ Պարկաձև է, երկարությունը՝ 6-8 սմ, տեղադրված աջ զստափոսում։ Կույր աղիքից սկսվում է որդանման ելունը (ապենդիքս)։ Կույր աղիքի շարունակությունը վերևի հաստ աղիքն է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 13)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կույր աղիք» հոդվածին։ |
# Աղիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Աղիքներ |
| --- |
|  |
| Տեսակ | օրգանի տիպ և անատոմիական կառուցվածքների դաս |
| Ենթադաս | կենդանական օրգան և անհատական ​​անատոմիական կառուցվածք |
| Մասն է | ստամոքսաղիքային համակարգ |
| Կազմված է | բարակ աղիք և հաստ աղիք |
| Լատիներեն անվանում | Tractus digestorius , canalis alimentarius (esophagus to large intestine), canalis gastrointestinales (stomach to large intestine) |
| Համակարգ | Մարսողական համակարգ |
| MeSH | A03.556.124 |
| Նկարագրված է | Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան, 1911 Encyclopædia Britannica և Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 1 |
|  Intestines Վիքիպահեստում |

**Աղիքներ**, մարսողական խողովակի բաժին։ Սկսվում է ստամոքսից, վերջանում սրբանի անցքով։ Օրգանիզմն ունի բարակ և հաստ աղիքներ։ Մարդու բարակ աղիքի երկարություևը 5-6 մ է։

Տեղակայված է որովայնի կենտրոնական հատվածում և կազմելով բազմաթիվ գալարներ, հասնում է մինչև աջ ստամոքսն ու բացվում հաստ աղիքի սկզբնական մասի՝ կույր աղիքի մեջ։

## Բարակ աղիք

Բարակ աղիքի պայտաձև սկզբնական հատվածը կոչվում է 12 մատնյա աղիք (երկարությունը՝ 30 սմ), ուր բացվում են լյարդի և ենթաստամոքսային գեղձի ծորանները։

Բարակ աղիքի հաջորդ հատվածները կոչվում են աղիճ աղիք և զստաղիք։

## Հաստ աղիք

Հաստ աղիքի երկարությունը 1-2 մ է։ Նրա մասերն են՝

* կույր,
* վերել,
* միջաձիգ,
* վայրէջ,
* սիգմաձև
* ուղիղ աղիքներ։

## Տեսակներ

Աղիքները կազմված են՝

* արտաքին,
* միջին
* ներքին շերտերից։

### Արտաքին շերտ

Արտաքին շերտը՝ որովայնամիզը, շիճուկ արտադրող լպրծուն թաղանթ է։

### Միջին շերտ

Միջին շերտը մկանային է՝ կազմված շրջանաձև և երկարաձիգ մկանախրձերից։

### Ներքին շերտ

Ներքին շերտը ծալքավոր լորձաթաղանթ է՝ աղիքահյութ արտադրող մանր գեղձերով։ Բարակ աղիքի լորձաթաղանթի վրա կան թավիկներ, որոնց շնորհիվ մարսված սննդանյութերը ներծծվում են արյան մեջ։ Հաստ աղիքը թավիկներ չունի, այնտեղ ներծծվում են ջուրն ու աղերը և ձևավորվում է կղկղանքը։

## Գրականություն

* M. et al: *Tierernährung*, 12. neu überarbeitete Aufl., DLG-Verlags-GmbH, Frankfurt am Main 2008, ISBN 978-3-7690-0703-9 (*Abschnitt „Unterscheidung der Verdauungssysteme“*)
* Franz-Viktor Salomon: *Verdauungsapparat, Apparatus digestorius*. In: Salomon u. a. (Hrsg.)։ *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 235–323, ISBN 978-3-8304-1075-1

## Արտաքին հղումներ

* Pediatric Overview of Human Digestive System Արխիվացված 2011-01-22 Wayback Machine
* Anatomy atlas of the Digestive System
* Overview Արխիվացված 2012-03-27 Wayback Machine at Colorado State University
* Your Digestive System and How It Works at National Institutes of Health Արխիվացված 2009-05-07 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աղիքներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 257)։*  |
# Արջամուկ

Գորշ արջամուկ
Արջամուկ
**Արջամուկ** (Marmota), սկյուռների ընտանիքի կրծողների տեսակ։ Մարմնի երկարությունը՝ մինչև 57 սմ, պոչը՝ մինչև 20 սմ։ Տարածված է Եվրոպայում, Կենտրոնական և Հյուսիսային Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։ Ապրում է տափաստաններում, լեռների ալպիական գոտում և ոչ անտառային հատվածներում։ Հայտնի է 12 տեսակ։ Վարում է ցերեկային կյանք։ Ցուրտ եղանակին խոր քուն է մտնում (6-8 ամիս)։ Արջամուկը փորում է խորունկ բուն (երկարությունը՝ մինչև 8 մ, խորությունը՝ 3 մ)։ Ունենում է 4-5 ձագ։ Սնվում է տերևներով, հացազգիներով։ Մորթին թանկարժեք է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 112)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արջամուկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արջամուկ» հոդվածին։ |
# Քնամուկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Քնամուկ |
| --- |
|  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավոր |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Ընտանիք | Քնամոլներ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Myoxus glis

 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| Քիչ մտահոգող տեսակ IUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
|  |
|

|  [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Դասակարգումը Վիքիցեղերում]
 |  [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Պատկերների որոնում Վիքիպահեստում]
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Քնամուկ** (լատիներեն՝ Myoxus glis), քնամոլների ընտանիքի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է մինչև 2000 մ բարձրություններում, հանրապետության հյուսիսարևելյան, մասամբ՝ նաև Սյունիքի մարզի Տաթև գյուղի շրջակա անտառներում։ Մարմնի երկարությունը մինչև 185 մմ է, պոչինը՝ 160 մմ՝ տակի մասում ծածկված խիտ ու երկար 2 կողմի սանրված մազերով։ Մորթին միագույն մոխրագույն է, երբեմն՝ գորշ երանգով։ Բնակվում է ծառերի փչակներում, արմատների մեջ փորած ստորգետնյա հասարակ բներում, երբեմն՝ սարյակաբներում, անձավներում, ժայռաճեղքերում և այլն։ Սնվում է ընկույզներով, մրգերով, սերմերով, հատապտուղներով, տերևներով, երբեմն՝ միջատներով, թռչունների ձվերով ու ձագերով։ Գործունյա է մթնշաղին և գիշերը։ Ձմեռային քուն է մտնում մեծ մասամբ խորը փչակներում կամ ստորգետնյա բներում՝ սեպտեմբերից ապրիլ։ Բազմանում է տարին 1 անգամ, ունենում մինչև 8 ձագ։ Երբեմն վնասում է այգեգործությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Քնամուկ էջը Վիքիպահեստում |

* The Dormouse Hollow

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քնամուկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քնամուկ» հոդվածին։ |
# Ընտանեվարություն

**Ընտանեվարություն** կամ **նեպոտիզմը** (լատիներեն՝ *nepotism*, *nepos* - *զարմիկ* կամ *թոռ*) բարեկամներին կամ ընկերներին նախապատվություն տալն է, առանց նրանց արժանիքները նկատի առնելու. օրինակ պետական պաշտոնի ընդունելու դեպքում։ Ընտանեվարությունը խտրականության մի ձև է և կոռուպցիայի մաս է կազմում։ Քաղաքական շրջանակներում կոչվում է հովանավորչություն։

Հայերենում ժողովրդական լեզվում օգտագործվում է նաև **ԽԾԲ** հապավումը ընտանեվարության վերաբերվելիս։ ԽԾԲ-ն ստացվում է **խ**նամի-**ծ**անոթ-**բ**արեկամ բառերի առաջին տառերից։
# Հյուսվածահամատեղելիության գլխավոր համալիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Հյուսվածքահամատեղելիության գլխավոր համալիր** (ՀԳՀ, անգլ.՝  major histocompatibility complex (MHC)) կամ **հիստոհամատեղելիության գլխավոր կոմպլեքս**, բջիջների մակերեսին տեղակայված հակածինների և դրանք կոդավորող գեների ամբողջությունը ողնաշարավորների մոտ։ Մեծ դեր է խաղում օրգանիզմի կողմից օտարածին հակածինների ճանաչման և իմուն պատասխանի զարգացման գործում։ Մարդկանց մոտ MHC-ն ներկայացված է HLA հակածիններով։

## Աղբյուրներ

* Ընդհանուր տեղեկություններ հյուսվածքահամատեղելիության գլխավոր համալիրի վերաբերյալ humbio.ru կայքում(ռուս.)