# Փորձարկումներ կենդանիների վրա

|  |
| --- |
| Վիստար առնետ |
| Description | Տարեկան մոտ 50-100 միլիոն ողնաշարավորներ են օգտագործվում փորձերի ժամանակ։ |
| Subjects | Փորձարկումներ կենդանիների վրա, գիտություն, բժշկություն, կենդանիների բարեկեցություն, կենդանիների իրավունքներ, էթիկա |

**Փորձարկումներ կենդանիների վրա**, կոչվում են նաև կենդանիների էքսպերիմենտներ կամ *in vivo* փորձարկումներ, կենդանիների օգտագործում գիտական և բժշկական փորձերի մեջ: Այս կենդանիները հանդես են գալիս որպես մոդել օրգանիզմներ՝ օգնելով հետազոտողներին գտնել առողջությանը վերաբերող հարցերի պատասխաններ: Ի տարբերություն դաշտային ուսումնասիրությունների, որտեղ կենդանիները պարզապես դիտարկվում են բնության մեջ, այս տեսակի փորձարկումները տեղի են ունենում վերահսկվող միջավայրերում, ինչպիսիք են համալսարանները, բժշկական դպրոցները, դեղագործական լաբորատորիաները, ռազմական հետազոտական կենտրոնները և փորձարկման ծառայություններ մատուցող ընկերությունները։

Կենդանիների վրա փորձարկումները կարող են ծառայել տարբեր նպատակների: Երբեմն դրանք օգտագործվում են հիմնարար հետազոտությունների համար՝ հասկանալու, թե ինչպես են աշխատում կենդանի օրգանիզմները: Այլ դեպքերում դրանք օգտագործվում են գործնական նպատակներով, ինչպիսիք են հիվանդությունների նոր բուժումներ գտնելը: Կիրառված հետազոտությունները ներառում են դեղամիջոցների փորձարկում, բազմացման ուսումնասիրություն, պաշտպանական հետազոտությունների անցկացում և քիմիական նյութերի կամ կոսմետիկայի անվտանգության ստուգում: Դպրոցներում կենդանիների վրա փորձարկումները կարող են նաև կենսաբանության կամ հոգեբանության դասերի մաս հանդիսանալ։

Կենդանիների վրա կատարված փորձերը կարևոր դեր են խաղացել բազմաթիվ խոշոր բժշկական առաջընթացներում: Դրանք օգնել են գիտնականներին հասկանալ, թե ինչպես է գործում մարդու մարմինը, հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ֆիզիոլոգիան, կենսաքիմիան, նեյրոգիտությունը և վարակիչ հիվանդությունները: Կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունների շնորհիվ է, որ պոլիոմիելիտը գրեթե անհետացել է, իսկ օրգանների փոխպատվաստումը հնարավոր է դարձել: Այս հայտնագործությունները օգնել են և՛ մարդկանց, և՛ կենդանիներին։ Հայտնի օրինակ է Թոմաս Հանթ Մորգանի աշխատանքը մրգի ճանճերի (*Drosophila melanogaster)* քրոմոսոմների հետ 1910-1927 թվականներին: Նա ցույց է տվել, որ գեները կրվում են քրոմոսոմների վրա, ինչն էլ գենետիկայի մեջ մեծ առաջընթաց է եղել: Նյարդաբան Էրիկ Կանդելն ասել է, որ Մորգանի աշխատանքի շնորհիվ կենսաբանությունը վերածվել է իսկական փորձարարական գիտության։

Կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունները հանգեցրել են բազմաթիվ կարևոր բժշկական հայտնագործությունների: Օրինակ, դրանք օգնել են գիտնականներին ստեղծել դիֆթերիայի հակաթույնը և 1922 թվականին հայտնաբերել ինսուլինը, որը շաքարախտը մահացու հիվանդությունից վերածել է բուժելիի: Կենդանիների վրա կատարված հետազոտությունները նաև նպաստել են ժամանակակից անզգայացնող միջոցների (օրինակ՝ հալոտան) զարգացմանը, որը կարևոր է բարդ վիրահատությունների համար։ Կենդանիների վրա կատարված փորձարկումների այլ խոշոր առաջընթացներից են օրգանների փոխպատվաստման մեթոդները, սիրտ-թոքերի մեքենան, հակաբիոտիկները և կապույտ հազի դեմ պատվաստանյութը։

Կենդանիների վրա փորձարկումները հաճախ օգտագործվում են մարդկային հիվանդություններն ուսումնասիրելու համար, քանի որ մարդկանց վրա փորձարկումները կարող են վտանգավոր լինել կամ դիտվել բիոէթիկայից դուրս: Սա հնարավոր է, քանի որ բոլոր կենդանի օրգանիզմներն ունեն ընդհանուր նախնիներ, և շատ կենսաբանական համակարգեր էվոլյուցիայի ընթացքում մնացել են միանման: Կենդանիների օգտագործումը որպես մոդել օրգանիզմներ օգնում է գիտնականներին հասկանալ հիվանդությունները՝ առանց մարդկային կյանքը վտանգելու։ Հետազոտողներն ընտրում են կենդանիներ, որոնք արձագանքում են հիվանդություններին կամ բուժումներին մարդկանց նման ձևերով: Այնուամենայնիվ պետք է նկատի ունենալ, որ այն, ինչ-որ աշխատում է կենդանու դեպքում, չի նշանակում, որ կաշխատի նաև մարդկանց մոտ, ուստի գիտնականները պետք է զգույշ լինեն մեկ տեսակից ստացված արդյունքները մյուսի վրա կիրառելիս։

Կենդանիների մոդել օրգանիզմներն օգնում են գիտնականներին մշակել բազմաթիվ դեղամիջոցներ և բուժումներ մարդկային հիվանդությունների համար: Դրանք նաև օգտագործվում են կենդանիների այնպիսի հիվանդությունների բուժման դեպքում, ինչպիսիք են կատաղությունը, սիբիրախտը, խլախտը, կատվի իմունային անբավարարության վիրուսը (*FIV*), տուբերկուլոզը, Տեխասի անասնային տենդը, խոզի տենդը (խոզի խոլերա), սրտային որդը (*Dirofilaria immitis*) և այլ մակաբուծային հիվանդություններ:

Կենդանիների վրա փորձարկումները դեռևս անհրաժեշտ են բժշկական հետազոտություններում, հատկապես Ալցհայմերի հիվանդության, ՁԻԱՀ-ի, բազմակի սկլերոզի և ողնուղեղի վնասվածքների նման հիվանդությունների դեպքում, որտեղ լաբորատորիայում աճեցված բջիջները կամ համակարգչային մոդելները բավարար չեն: Այս դեպքերում կենդանիների օգտագործումn օգնում է հետազոտողներին ուսումնասիրել բարդ առողջական խնդիրները և փնտրել նոր լուծումներ:

2015 թվականին գիտնականները գնահատել են, որ ամբողջ աշխարհում փորձերի ժամանակ օգտագործվել է մոտ 192 միլիոն ողնաշարավոր կենդանի՝ զեբրաձկից մինչև պրիմատներ: Եվրոպական Միությունում ողնաշարավորները կազմել են բոլոր մոդել օրգանիզմների 93%-ը, իսկ 2011 թվականին՝ 11.5 միլիոն։ Մկները մեծ դեր են խաղացել անցյալ դարի բազմաթիվ կենսաբանական հայտնագործություններում: 2001 թվականին միայն Միացյալ Նահանգներում օգտագործվել է մոտ 80 միլիոն մուկ և առնետ: 2013 թվականին կաթնասունները, ինչպիսիք են մկներն ու առնետները, ձկների, երկկենցաղների և սողունների հետ միասին, կազմել են հետազոտություններում օգտագործվող բոլոր կենդանիների ավելի քան 85%-ը: 2022 թվականին Միացյալ Նահանգներն ընդունել է օրենք, որով վերացվել է այն պահանջը, որ բոլոր դեղամիջոցները պետք է փորձարկվեն կենդանիների վրա՝ նախքան Սննդի և դեղերի վարչության (*FDA*) կողմից հաստատվելը։

Տարբեր երկրներ կենդանիների վրա փորձարկումների վերաբերյալ ունեն տարբեր կանոններ: Որոշ երկրներ ունեն խիստ վերահսկողություն, մինչդեռ մյուսները՝ ավելի մեղմ: Մարդիկ շարունակում են վիճել կենդանիների վրա փորձարկումների բիոէթիկայի և անհրաժեշտության շուրջ: Աջակիցները նշում են, որ դա նպաստել է բժշկության և գիտության առաջընթացին: Քննադատները մտահոգված են կենդանիների նկատմամբ դաժանության համար և կասկածի տակ են դնում արդյունքների հուսալիությունը։ Կենդանիների վրա փորձարկումները նվազեցնելու համար գիտնականներն ուսումնասիրում են նոր մեթոդներ: Դրանք ներառում են համակարգչային մոդելներ, լաբորատոր պայմաններում պատրաստված մինի օրգաններ (կոչվում են չիպերի վրա օրգաններ, անգլ.՝ *Organ-on-a-chip*) և միկրոդոզավորում, երբ նյութի փոքր քանակություններ են տրվում մարդ կամավորներին: Այլընտրանքային տարբերակներից են Պոզիտրոն էմիսիոն համակարգչային տոմոգրաֆիան (ՊԷՏ-ՀՏ)՝ ուղեղն անվտանգ ուսումնասիրելու համար, համեմատական համաճարակաբանական ուսումնասիրությունները մարդկային պոպուլյացիաների շրջանում և սիմուլյատորների կամ համակարգչային ծրագրերի օգտագործումն ուսուցման համար։

## Սահմանումներ

*Animal testing* (փորձարկումներ կենդանիների վրա), *animal experimentation* (կենդանիների էքսպերիմենտներ), *animal research* (կենդանիների հետազոտություն), *in vivo* փորձարկում և *vivisection* (վիվիսեկցիա) տերմինները վերաբերում են ողջ կենդանիների օգտագործմանը փորձերի ժամանակ, բայց դրանք ունեն որոշ կոննոտացիաներ: Վիվիսեկցիա բառացիորեն նշանակում է ողջ կենդանու հերձում: Այսօր այս բառը հաճախ օգտագործվում է բացասաբար՝ ողջ կենդանիների վրա ցանկացած փորձ նկարագրելու համար:

Օրինակ՝ «Բրիտանական հանրագիտարանը» (*Encyclopædia Britannica)* վիվիսեկցիան սահմանում է որպես ողջ կենդանու վիրահատություն՝ փորձարկման, այլ ոչ թե բուժման նպատակով, և ավելի լայն իմաստով՝ ողջ կենդանիների վրա կատարված ցանկացած փորձարկում։ Սակայն բառարանները նշում են, որ այս ավելի լայն իմաստն օգտագործվում է հիմնականում այն մարդկանց կողմից, որոնք դեմ են կենդանիների վրա փորձարկումներին։ «Վիվիսեկցիա» բառը ենթադրում է ցավ, տառապանք և մահ, ուստի կենդանիների վրա փորձարկումների քննադատները նախընտրում են այս տերմինը։ Գիտնականները սովորաբար օգտագործում են «կենդանիների վրա փորձարկումներ» (*animal experimentation*) տերմինը։

## Պատմություն

Ջոզեֆ Ռայթի *An Experiment on a Bird in an Air Pump*, 1768 թվական
Պավլովի շներից մեկը, որի դնչի մեջ վիրաբուժական եղանակով տեղադրված է թուք հավաքող տարա և խողովակ, Պավլովի թանգարան, 2005թ.
Կենդանիների վրա փորձարկումները երկար պատմություն ունեն: Հին հույն մտածողներ, ինչպիսիք են Արիստոտելը և Երասիստրատոսը, առաջիններից էին, ովքեր մ.թ.ա. 2-րդ և 4-րդ դարերում ողջ կենդանիների վրա փորձարկումներ են կատարել: Մ.թ. 2-րդ դարում հռոմեացի բժիշկ Գալենը մահից հետո դիահերձել է խոզերի և այծերի՝ անատոմիան ուսումնասիրելու համար։ 12-րդ դարում արաբ բժիշկ Ավենզոարը մավրիտանական Իսպանիայում ներմուծել է վիրահատությունները կենդանիների վրա փորձարկելու մեթոդ՝ նախքան դրանք մարդկանց վրա փորձարկելը: Ավելի ուշ՝ 18-րդ և 19-րդ դարերում, գիտնականները կենդանիների միջոցով ավելի շատ հայտնագործություններ են կատարել. օրինակ՝ Անտուան Լավուազիեն օգտագործել է ծովախոզուկ՝ ցույց տալու համար, որ շնչառությունը այրման մի ձև է, իսկ Լուի Պաստյորն ապացուցել է մանրէների տեսությունը՝ ուսումնասիրելով սիբիրախտը ոչխարների մոտ։ Ռոբերտ Կոխն օգտագործել է մկներ և ծովախոզուկներ՝ սիբիրախտ և տուբերկուլոզ առաջացնող մանրէները պարզելու համար: 1890-ականներին Իվան Պավլովը շներ է օգտագործել՝ ուսումնասիրելու, թե ինչպես են կենդանիները սովորում կրկնվող ազդանշանների միջոցով։ Այս գործընթացն այժմ հայտնի է որպես պայմանական ռեֆլեքսներ։

Մոդել օրգանիզմները կարևոր դեր են խաղացել բազմաթիվ խոշոր բժշկական հայտնագործություններում: Դրանք օգնել են գիտնականներին հասկանալ, թե ինչպես է գործում մարդու մարմինը, հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ֆիզիոլոգիան, կենսաքիմիան, նեյրոգիտությունը և վարակիչ հիվանդությունները: Կենդանիների հետազոտությունների շնորհիվ պոլիոմիելիտը գրեթե անհետացել է, և օրգանների փոխպատվաստումը դարձել է հնարավոր: Այս առաջընթացներն օգնել են և՛ մարդկանց, և՛ կենդանիներին։ 1910-1927 թվականներին Թոմաս Հանթ Մորգանն ուսումնասիրել է մրգի ճանճերին (*Drosophila melanogaster*) և ցույց տվել, որ քրոմոսոմները կրում են գեներ: Նրա աշխատանքի շնորհիվ կենսաբանությունը վերածվել է փորձարարական գիտության, իսկ մրգի ճանճերը դարձել են ամենատարածված մոդելային օրգանիզմներից մեկը։ Միևնույն ժամանակ, Ուիլյամ Էռնեստ Քասլը և Աբբի Լաթրոփը մշակել են մկների բնածին շտամներ, ինչպիսին է *DBA* (մորթին՝ նոսր, շականակագույն և ոչ ագուտի) շտամը, որն օգնել է հետազոտողներին ավելի ճշգրիտ ուսումնասիրել գենետիկան: Այդ ժամանակվանից ի վեր մկներն օգտագործվել են 20-րդ և 21-րդ դարերի բազմաթիվ կարևոր կենսաբանական հայտնագործություններում։

1800-ականների վերջին Էմիլ ֆոն Բերինգը հայտնաբերել է դիֆթերիայի թույնը և ցույց տվել դրա ազդեցությունը՝ փորձարկելով ծովախոզուկների վրա: Ավելի ուշ նա ստեղծել է հակաթույն, որը գործել է կենդանիների, ապա՝ մարդկանց վրա: Սա հանգեցրել է ժամանակակից իմունիզացիայի մեթոդների ստեղծմանը և նպաստել է, որ դիֆթերիան հազվագյուտ հիվանդություն դառնա։

Դիֆթերիայի հակաթույնը հիշվում է Իդիտարոդ մրցավազքի միջոցով։ Իդիտարոդ մրցավազքը երկար տարածության վրա շների սահնակով մրցավազք է, որը տեղի է ունենում Ալյասկայում: Այն նվիրված է 1925 թվականի Նոմ շիճուկի վազքին, որը հերոսական իրադարձություն է եղել, երբ սահնակով շների միջոցով դիֆթերիայի հակաթույն են տեղափոխել գրեթե 1000 կիլոմետր հեռավորության վրա դժվար ձմեռային տեղանքով՝ Նոմ քաղաքը մահացու բռնկումից փրկելու համար։ Այս կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունների հաջողությունը փոխել է 1900-ականների սկզբին Միացյալ Նահանգներում կենդանիների վրա փորձարկումների նկատմամբ հասարակության կարծիքը։

Կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունները հանգեցրել են բժշկական նոր առաջընթացների: Օրինակ՝ Ֆրեդերիկ Բանտինգը շների միջոցով ցույց է տվել, որ ենթաստամոքսային գեղձից ստացված նյութերը կարող են բուժել շաքարախտը: Սա նպաստել է ինսուլինի հայտնաբերմանը 1922 թվականին, որը շաքարախտը մահացու հիվանդությունից վերածել է բուժելիի։ Ջոն Քեյդի ծովախոզուկների հետ կատարված փորձերը ցույց են տվել, որ լիթիումի աղերը կարող են հանգստացնել նոպաները: Այս հայտնագործությունը փոխել է երկբևեռ խանգարման բուժման եղանակը՝ փոխարինելով լոբոտոմիայի և էլեկտրաշոկային թերապիայի նման հին մեթոդներին։ Ժամանակակից անզգայացնող միջոցները, ինչպիսին է հալոտանը, նույնպես մշակվել են կենդանիների հետազոտությունների միջոցով: Այս դեղամիջոցները կարևոր են բարդ վիրահատություններ անվտանգ կատարելու համար։

1940-ականներին Ջոնաս Սոլքը ռեզուս կապիկների միջոցով ուսումնասիրել է պոլիոմիելիտ վիրուսի ամենավտանգավոր ձևերը։ Սա նրան օգնել է ստեղծել պոլիոմիելիտի առաջին պատվաստանյութը, որը հասանելի է դարձել 1955 թվականին և հինգ տարվա ընթացքում պոլիոմիելիտի դեպքերը ԱՄՆ-ում կրճատվել են 15 անգամ։ Ալբերտ Սեյբինը հետագայում բարելավել է պատվաստանյութը՝ վիրուսը կենդանիների, օրինակ՝ կապիկների միջոցով փոխանցելով։ Նրա տարբերակը արտադրվել է 1963 թվականին և մինչև 1965 թվականը գրեթե վերացրել է պոլիոմիելիտը ԱՄՆ-ում։ Այս պատվաստանյութերի պատրաստման համար պահանջվել է մոտ 100,000 ռեզուս կապիկ, որոնցից յուրաքանչյուրն օգնել է արտադրել մոտ 65 դեղաչափ։

1992 թվականին Սաբինը գրել է, որ առանց կենդանիների և մարդկանց օգտագործման անհնար կլիներ ձեռք բերել տառապանքն ու վաղաժամ մահը կանխելու համար անհրաժեշտ գիտելիքները՝ օգնելու թե՛ մարդկանց, և թե՛ կենդանիներին։

1957 թվականի նոյեմբերի 3-ին Լայկա անունով շունը դարձել է Երկրի շուրջը պտտվող առաջին կենդանին։ 1970-ականներին գիտնականները արմադիլո մողեսներին օգտագործել են բորոտության դեմ հակաբիոտիկներ և պատվաստանյութեր մշակելու համար, որոնք հետագայում տրվել են մարդկանց։

1974 թվականին Ռուդոլֆ Յենիշը մեծ առաջընթաց է գրանցել՝ ստեղծելով առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված կաթնասունին՝ նա կապիկի ԴՆԹ-ն ավելացրել է մկների մեջ։ Սա սկիզբ է հանդիսացել առաջադեմ գենետիկական հետազոտությունների համար։ Երկու տասնամյակ անց՝ 1996 թվականին, Դոլլի ոչխարը դարձել է առաջին կաթնասունը, որը կլոնավորվել է չափահաս բջջից։

Կենդանիների վրա կատարված հետազոտությունները 20-րդ դարում օգնել են ստեղծել բազմաթիվ կարևոր բուժման մեթոդներ: Դրանք ներառում են օրգանների փոխպատվաստման մեթոդներ, սիրտ-թոքերի մեքնեա, հակաբիոտիկներ և կապույտ հազի դեմ պատվաստանյութ: Գիտնականները նաև մշակել են կենդանիների այնպիսի հիվանդությունների բուժումներ, ինչպիսիք են կատաղությունը, սիբիրախտը, խլախտը, կատվի իմունային անբավարարության վիրուսը (*FIV*), տուբերկուլոզը, Տեխասի անասնային տենդը, խոզի տենդը, սրտային որդը (*Dirofilaria immitis*) և այլ մակաբուծային հիվանդություններ։ Կենդանիների վրա փորձարկումները դեռևս անհրաժեշտ են բժշկական հետազոտություններում, հատկապես Ալցհայմերի հիվանդության, ՄԻԱՎ-ի, բազմակի սկլերոզի, ողնուղեղի վնասվածքների և քրոնիկ գլխացավերի որոշակի տեսակների նման հիվանդությունների դեպքում: Այս դեպքերում լաբորատորիայում աճեցված բջիջները կամ համակարգչային մոդելները բավարար չեն, ուստի կենդանիներն օգտագործվում են բարդ առողջական խնդիրներ ուսումնասիրելու և նոր բուժման մեթոդներ փնտրելու համար։

Թունաբանական թեստավորումը կարևոր է դարձել 20-րդ դարում: 1800-ական թվականներին դեղերի մասին օրենքները շատ թույլ են եղել: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում կառավարությունը կարող էր արգելել դեղամիջոցը միայն դատարանում ապացուցելուց հետո, որ այն վնասել է մարդկանց:

Սակայն 1937 թվականի «Էլիքսիր սուլֆանիլամիդի» աղետից հետո, որի հետևանքով զոհվել է ավելի քան 100 մարդ, ԱՄՆ Կոնգրեսն օրենք է ընդունել, որով պահանջվել է կենդանիների վրա անվտանգության թեստեր անցկացնել նախքան դեղամիջոցների վաճառքը: Այլ երկրներ նույնպես ընդունել են նմանատիպ կանոններ:

1960-ական թվականներին՝ «Թալիդոմիդի» ողբերգությունից հետո, ավելացվել են նոր օրենքներ: Դրանցով պահանջվել է դեղերի անվտանգության թեստավորում հղի կենդանիների վրա՝ բնածին արատները կանխելու համար։

## Մոդել օրգանիզմներ

### Անողնաշարավորներ

Մրգի ճանճերն անողնաշարավորներ են, որոնք լայնորեն օգտագործվում են կենդանիների վրա փորձարկումներում։Չնայած կենդանիների վրա փորձարկումներում անողնաշարավորներն, ինչպիսիք են միջատներն ու որդերը, ավելի հաճախ են օգտագործվում, քան ողնաշարավորները, այս փորձարկումները սովորաբար չեն կարգավորվում խիստ օրենքներով: Առավել հաճախ օգտագործվող անողնաշարավորներն են մրգի ճանճը (*Drosophila melanogaster*) և փոքրիկ որդ *Caenorhabditis elegans*-ը։

*Caenorhabditis elegans*-ը օգտակար է, քանի որ նրա մարմինը թափանցիկ է, և գիտնականները գիտեն յուրաքանչյուր բջջի ամբողջական պատմությունը: Դրոզոֆիլը արժեքավոր է, քանի որ հետազոտողները կարող են դրա հետ օգտագործել բազմաթիվ առաջադեմ գենետիկական գործիքներ:

Այս անողնաշարավորներն ունեն որոշ առավելություններ. նրանք արագ են աճում, հեշտ է մեծ քանակությամբ պահել և ուսումնասիրությունն ավելի էժան է։ Սակայն դրանք նաև սահմանափակումներ ունեն։ Որդերը չունեն հարմարվող իմունային համակարգ կամ բարդ օրգաններ, ուստի դրանք չեն կարող օգտագործվել պատվաստանյութերի փորձարկումների համար։ Մրգի ճանճերը նույնպես ունեն մարդկանցից շատ տարբեր իմունային համակարգեր, և միջատների հիվանդությունները միշտ չէ, որ նման են ողնաշարավորների հիվանդություններին։

Այնուամենայնիվ, մրգի ճանճերը և *waxworm*-երը կարող են օգնել գիտնականներին հայտնաբերել նոր հիվանդություններ առաջացնող գործոններ և փորձարկել ակտիվ քիմիական միացություններ։

Հետազոտությունների վաղ փուլերում որոշ անողնաշարավոր կենդանիներ օգտագործվում են ողնաշարավորների փոխարեն: Հատկապես օգտակար են այնպիսի միջատներ, ինչպիսիք են մրգի ճանճերը (*Drosophila melanogaster*) և *Galleria mellonella*-ն, քանի որ նրանց իմունային համակարգերը նմանություններ ունեն կաթնասունների հետ: Սա նշանակում է, որ դրանք երբեմն կարող են փոխարինել կաթնասուններին որոշակի փորձարկումների ժամանակ։

Այս միջատներն օգնում են գիտնականներին ուսումնասիրել, թե ինչպես են վտանգավոր մանրէները վարվում, և կարող են նաև օգտագործվել օրգանիզմում լավ ազդեցություն ունեցող նոր դեղամիջոցներ գտնելու համար: Այս մոդելներին ընտրելուց առաջ պետք է գիտակցել, որ դրանք ավելի քիչ են նման մարդկանց, բայց թույլ են տալիս միաժամանակ ավելի արագ և էժան փորձեր անցկացնել բազմաթիվ կենդանիների փոխարեն:

### Կրծողներ

Այս փորձի ժամանակ առնետը պահվում է ջրի վերևում տեղադրված փոքրիկ հարթակի վրա։ Այս համակարգը նախատեսված է առնետին *REM* (*rapid eye-movement*) քնի փուլ չմտնելու համար։ *Ք*նի ընթացքում առնետի մկանները թուլանում են, և նա կամ ընկնում է ջուրը, կամ քիթը խրվում է ջրի մեջ՝ արագ արթնացնելով նրան։ Առնետը դեռ կարող է քնել, բայց ամեն անգամ, երբ քնելու ցանկություն է առաջանում, ջուրը ստիպում է նրան արթնանալ։ Այս մեթոդը կոչվում է «ծաղկամանի» տեխնիկա։ԱՄՆ-ում գնահատվել է, որ ամեն տարի փորձերի համար օգտագործվում է 11 միլիոնից մինչև 100 միլիոն առնետ և մուկ: Այլ կրծողներ, ինչպիսիք են ծովախոզուկները, համստերները և գերբիլները, նույնպես լայնորեն օգտագործվում են։

Մկները հետազոտություններում ամենատարածված ողնաշարավոր տեսակներն են, քանի որ դրանք փոքր են, էժան, հեշտ է կառավարել և արագ բազմանում են: Նրանք իրենց գեների մոտ 95%-ը կիսում են մարդկանց հետ, ինչը նրանց դարձնում է ժառանգական հիվանդությունների ուսումնասիրության գերազանց մոդելներ: Ժամանակակից գենետիկական ինժեներիայի միջոցով գիտնականները կարող են ստեղծել հատուկ մկներ՝ մարդկային որոշակի հիվանդություններ ուսումնասիրելու համար։

Առնետները նույնպես լայնորեն օգտագործվում են, հատկապես ֆիզիոլոգիա, տոքսիկոլոգիայի և քաղցկեղի ուսումնասիրություններում: Այնուամենայնիվ, առնետներին գենետիկորեն փոփոխելն ավելի դժվար է, քան մկներին, ինչը սահմանափակում է դրանց օգտագործումը որոշ հիմնական փորձարկումներում։

### Շներ

Բիգլները սովորաբար օգտագործվում են կենդանիների վրա փորձարկումների համար։
Շները հաճախ օգտագործվում են բժշկական հետազոտությունների, փորձարկումների և կրթության մեջ, հատկապես բիգլները, քանի որ նրանք ագրեսիվ չեն, հեշտ են կառավարվում և հնարավոր է համեմատել անցյալում կատարած փորձերի հետ։ Սա օգնում է նվազեցնել անհրաժեշտ կենդանիների քանակը։

Շներն օգտագործվում են մարդկանց և կենդանիների հիվանդությունները՝ հատկապես սրտի առողջության, հորմոնների և ոսկորների ու հոդերի խնդիրներն ուսումնասիրելու համար։ *Humane World for Animals*-ի տվյալներով՝ այս ուսումնասիրությունները կարող են շատ ինվազիվ լինել։

Շներին ավելի շատ օգտագործում են նոր դեղամիջոցների անվտանգությունը ստուգելու համար։ Կրծողների վրա փորձարկումներից հետո շներն օգտագործվում են որպես երկրորդ տեսակ՝ հետևելով դեղերի հաստատման միջազգային կանոններին։

Բժշկական ամենակարևոր հայտնագործություններից մեկը եղել է շների վրա կատարված փորձերի ժամանակ։ Գիտնականները պարզել են, որ ենթաստամոքսային գեղձը արտադրում է ինսուլին, որը կարգավորում է արյան մեջ շաքարի մակարդակը։ Երբ նրանք հեռացրել են ենթաստամոքսային գեղձը շնից, կենդանու մոտ շաքարախտ է զարգացել։ Սակայն, երբ նրանք ենթաստամոքսային գեղձից ներարկել են մի նյութ (ինսուլին), շան արյան մեջ շաքարի մակարդակը նվազել է։ Սա ցույց է տվել, որ ինսուլինը կարող է բուժել շաքարախտը։

2016 թվականին ԱՄՆ Գյուղդեպարտամենտում գրանցված հետազոտական հաստատություններում օգտագործվել է մոտ 60,979 շուն։ Մեծ Բրիտանիայում 2017 թվականին գրանցվել է շների մասնակցությամբ 3,847 վիրահատություն։ Գերմանիայում և Ֆրանսիայում նույնպես շներ են օգտագործվել փորձարկումներ կատարելիս՝ Գերմանիայում 3,976 միջամտություն և Ֆրանսիայում 4,204 միջամտություն 2016 թվականի ընթացքում։ Ե՛վ Գերմանիայում, և՛ Ֆրանսիայում շների վրա կատարված փորձերը կազմել են այդ երկրներում կենդանիների վրա կատարված բոլոր փորձարկումների 0.2%-ից պակաս։

### Դանիո-ռերիո

«Կանացի գուլպա» կոչվող ձկները հաճախ օգտագործվում են քաղցկեղի և իմունային համակարգի ուսումնասիրության համար: Դրանք փոքր են, էժան, արագ բազմանում են և թույլ են տալիս գիտնականներին իրական ժամանակում դիտարկել քաղցկեղի բջիջները: Դանիո-ռերիոները և մարդիկ ունեն նմանատիպ ուռուցքներ, ինչի շնորհիվ դրանց հետազոտություններն օգտակար են։

Դանիո-ռերիոյի ուսումնասիրություններն օգնել են գիտնականներին գտնել տարբերություններ լեյկեմիայի երկու տեսակների (նախա-B և T-ALL) միջև և հայտնաբերել նախա-B սուր լիմֆոցիտային լեյկեմիայի նոր բուժումներ: Բժշկության ազգային գրադարանը թվարկում է քաղցկեղի բազմաթիվ տեսակներ, որոնց համար դանիո-ռերիոներն օգտագործվում են որպես հետազոտական մոդելներ։

Բժշկության ազգային գրադարանը բացատրում է, որ ուռուցքները (նեոպլազմաները) դժվար է վաղ հայտնաբերել: Գիտնականներն այժմ ուսումնասիրում են, թե ինչպես են ձևավորվում մարսողական համակարգի քաղցկեղները և փնտրում են նոր բուժման եղանակներ։

Դանիո-ռերիոներն օգտակար են այս հետազոտության մեջ, քանի որ նրանց ստամոքսի քաղցկեղի բջիջները նման են մարդկային բջիջներին: Մի ուսումնասիրության մեջ գիտնականներն օգտագործել են «Կանացի գուլպայի» մոդել և պարզել, որ Տրիֆալան՝ ավանդական բուսական դեղամիջոցը, կարող է դանդաղեցնել ստամոքսի քաղցկեղի աճը և տարածումը։

Զեբրաձկները նաև լյարդի քաղցկեղի գեներ ունեն, որոնք նման են մարդկանց գեներին, ուստի դրանք լայնորեն օգտագործվում են լյարդի քաղցկեղի և քաղցկեղի շատ այլ տեսակների ուսումնասիրության համար։

Դանիո-ռերիոն քաղցրահամ ջրի ձուկ է և պատկանում է մանր ձկների ընտանիքին։ Այն լայնորեն օգտագործվում է քաղցկեղի հետազոտությունների համար։
### Պրիմատներ

Էնոսը, երրորդ պրիմատը, որը պտտվել է Երկրի շուրջը, նախքան 1961 թվականին «Մերկուրի-Ատլաս 5» տիեզերանավի մեջ տեղադրվելը։

Ոչ մարդ պրիմատներն օգտագործվում են հետազոտություններում՝ դեղերի անվտանգությունը ստուգելու, ՁԻԱՀ-ի և հեպատիտի նման հիվանդություններն ուսումնասիրելու, ինչպես նաև ուղեղի գործառույթը, վարքագիծը, վերարտադրությունը, գենետիկան և տեսակների միջև օրգանների փոխպատվաստումը (քսենոտրանսպլանտացիա) ուսումնասիրելու համար: Այս կենդանիները կամ բուծվում են հետազոտությունների համար, կամ բռնվում են վայրի բնությունից։

ԱՄՆ-ի և Չինաստանի լաբորատորիաներում օգտագործվող պրիմատների մեծ մասը բուծվում է տեղական մակարդակով: Եվրոպայում դրանց մեծ մասը ներմուծվում է, բայց դեռևս բուծվում է հատուկ նպատակով: Եվրոպական հանձնաժողովի տվյալներով՝ 2011 թվականին եվրոպական լաբորատորիաներում օգտագործվել է 6012 կապիկ։

2016 թվականին ԱՄՆ լաբորատորիաները հետազոտությունների ժամանակ օգտագործել են մոտ 71,188 կապիկ։ 2014 թվականին ԱՄՆ է ներմուծվել 23,465 կապիկ, որոնցից 929 բռնվել են վայրի բնությունից։

Փորձարկումներում օգտագործվող կապիկների մեծ մասը մակակներ են, բայց օգտագործվում են նաև այլ տեսակներ, ինչպիսիք են մարմոզետները, սարդանման կապիկները, սկյուռ-կապիկները, պավիանները և շիմպանզեները։ 2015 թվականի դրությամբ ԱՄՆ լաբորատորիաներում եղել է մոտ 730 շիմպանզե։

2003 թվականին անցկացված հարցումը ցույց է տվել, որ վանդակներում մենակ պահվող պրիմատների 89%-ը ցուցաբերել է անսովոր կամ վնասակար վարքագիծ՝ արագ քայլել, ճոճվել, սեփական մազերը քաշել և իրենք իրենց կծել։

2001 թվականին գիտնականները ստեղծել են առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված պրիմատը՝ ռեզուս մակակ, որի ԴՆԹ-ին ավելացվել են նոր գեներ: Այս տեխնոլոգիան այժմ օգտագործվում է Հանտինգտոնի հիվանդության՝ լուրջ գենետիկ խանգարման, բուժման մեթոդներ փնտրելու համար։

Ոչ մարդ պրիմատները կարևոր դեր են խաղացել բժշկական խոշոր հայտնագործություններում, ինչպիսիք են պոլիոմիելիտի պատվաստանյութի և *Deep brain stimulation (DBS)*-ի մշակումը: Այսօր դեղերի անվտանգության թեստավորումից դուրս դրանց ամենատարածված օգտագործումը ՁԻԱՀ-ի հետազոտությունում է։

2008 թվականին Եվրամիությունում պրիմատների վրա բոլոր փորձերն արգելելու առաջարկը բուռն քննարկումներ է առաջացրել։

### Այլ տեսակներ

2016 թվականին Մեծ Բրիտանիան հետազոտություններում օգտագործել է ավելի քան 500,000 ձուկ և 9,000 երկկենցաղ։ Ամենատարածված տեսակներն են եղել Դանիո-ռերիոն (*Danio rerio*), որը վաղ զարգացման ընթացքում թափանցիկ է, և աֆրիկյան ճանկավոր գորտը (*Xenopus laevis*)։

2004 թվականին Մեծ Բրիտանիայում կենդանիների վրա փորձարկումներում օգտագործվել է ավելի քան 20,000 ճագար։ Ալբինոս ճագարները հաճախ օգտագործվում են աչքերի գրգռվածության թեստերում (կոչվում է Դրեյզի թեստ), քանի որ նրանք ունեն ավելի քիչ արցունքահոսություն և աչքի գունանյութ չունեն, ինչը ռեակցիաները դարձնում է ավելի հեշտ տեսանելի։ Այնուամենայնիվ, այս թեստի համար օգտագործվող ճագարների թիվը կտրուկ նվազել է՝ 1996 թվականի 3,693 ընթացակարգից 2017 թվականին դառնալով ընդամենը 63։

Ճագարները նաև լայնորեն օգտագործվում են պոլիկլոնալ հակամարմիններ արտադրելու նպատակով, որոնք կարևոր են բժշկական հետազոտությունների համար։

Կատուները հիմնականում օգտագործվում են ուղեղի և նյարդային համակարգի հետազոտություններում: 2016 թվականին ԱՄՆ լաբորատորիաներում օգտագործվել է մոտ 18,898 կատու: Այս փորձերի մոտ մեկ երրորդը հնարավոր է ցավոտ լիներ կենդանիների համար, բայց միայն 0.1%-ն է զգացել ցավ, որն էլ անհնար է եղել անզգայացնել կամ ցավազրկել։

Մեծ Բրիտանիայում 2017 թվականին կատուների վրա կատարվել է ընդամենը 198 միջամտություն, և տարեկան թիվը վերջին տասնամյակում մնացել է մոտ 200-ի սահմանում։

## Տես նաև

* Մոդել օրգանիզմներ
* Վիվիսեկցիա
* Բիգլներ
* «Կանացի գուլպա»
* Պոլիոմելիտի պատվաստանյութ

## Ծանոթագրություններ

### Մեջբերված աշխատանքներ

* Carbone, Larry (2004). *What animals want: expertise and advocacy in laboratory animal welfare policy*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-972188-7. OCLC 57138138.

## Գրականություն

* Carrie Friese (2025). *A Mouse in a Cage: Rethinking Humanitarianism and the Rights of Lab Animals*. New York University Press. ISBN 9781479833504.
* Guerrini, Anita (2003). *Experimenting with humans and animals: from Galen to animal rights*. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-7197-9.
* 15 Companies That Still Test on Animals in 2022. Yahoo! Finance. 9 January 2023.

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Փորձարկումներ կենդանիների վրա» հոդվածին։ |