Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Մացառախոզեր

|  |
| --- |
| **Մացառախոզեր** |
|  |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | *Կենդանիներ* |
| **Տիպ/Բաժին** | *Քորդավորներ* |
| **Դաս** | *Կաթնասուններ* |
| **Կարգ** | *Կրծողներ* |
| **Ընտանիք** | **Մացառախոզեր** (*Hystricidae*) |

Մացառախոզ

**Մացառախոզեր** (լատիներեն՝ Hystricidae), հանդիսանում է Կրծողների կարգի ընտանիքներից մեկը։

Առհասարակ Կրծողների կարգի տվյալ ենթակարգը ներառում է շուրջ 300 տեսակ կենդանիներ, որոնք ընդգրկվում են առնվազն 18 ընտանիքներում (սրանցից մեկն էլ հանդիսանում է **Մացառախոզերի ընտանիք**ը։

## Տարածում

Առանձին ընտանիքներ են ներկայանում վայրենակերպերը, շինշիլաները, խոզուկները, ագուտինները, ամերիկյան կամ ծառաբնակ վայրենակերպերը, ճահճակուղբերը և այլն։ Վայրենակերպերը բնակվում են Ասիայում և Աֆրիկայում։ Ամերիկյան տեսակներին երբեմն խմբավորում են որպես խոզուկանման կրծողներ։ Ենթակարգ անվանադիրը համարվում է Վայրենակերպերը, որն ապրում է Ասիայում և Աֆրիկայում, ունի 11 տեսակ։

## Արտաքին կառուցվածք

Վայրենակերպերի մարմնի երկարությունը հասնում է մինչև 90 սմ երկարության, իսկ քաշը մինչև 27 կգ։ Մեջքին և կողքերին ունեն երկար փշեր, որոնք ձևափոխված մազեր են, կարող են հասնել մինչև 40 սմ երկարության։

Վայրենակերպը դրանցով պաշտպանվում է գիշատիչներից։ Ապրում է գետնափոր բներում։ Վայրենակերպը ջրում չի սուզվում, քանի որ փշերի ներսում եղած օդը պահում է նրան ջրի մակերևույթին։ Ամերիկայում բնակվում են վայրենակերպերի 16 տեսակներ, որոնք ծառաբնակ են, ընդկրկված են ծառաբնակ վայրենակերպերի ընտանիքում։

## Դասակարգում

Վայրենակերպերի ընտանիքը ընդգրկում է 5 դաս.

* Դաս Atheruarm
	+ Atheruarm africanus
	+ Atheruarm macrouarm
* Դաս **Acanthion**

	+ Acanthion brachyura
* Դաս Hystrix
	+ Hystrix africaeaustralis
	+ Hystrix brachyura
	+ Hystrix cristata
	+ Hystrix indica
	+ Hystrix javanica
* Դաս Ինդոնեզյան վայրենակերպեր (**Thecuarm)*
	+ Thecuarm crassispinis
	+ Thecuarm pumila
	+ Thecuarm sumatrae
* Դաս Trichys
	+ Trichys fasciculata

## Տես նաև

* Ոզնիներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Կենդանիների հանրագիտարան, Վահագն Աբրահամյան

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 67)։*  |
# Կուղբեր

| **՞**Կուղբեր |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Ինֆրադաս | Ընկերքավորներ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ընտանիք | **Կուղբանմաններ** |
| Ցեղ | **Կուղբեր** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Castor Linnaeus, 1820 |
|  Տեսակները |
| * Կանադական կուղբ (*Castor canadensis*)
* Եվրասիական կուղբ (*Castor fiber*)
 |
|  Արեալ |
| պատկեր |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Կուղբեր** (լատիներեն՝ Castor) կաթնասունների դասի կրծողների կարգին պատկանող ցեղ է։ Ներկայիս կուղբանմանների (Castoridae Hemprich, 1820) ընտանիքին պատկանող միակ ցեղը։

Բաժանվում է երկու տեսակների՝ սովորական կուղբ (*Castor fiber*), որը բնակվում է Ատլանտիկական ափերից մինչև Մերձբայկալ և Մոնղոլիա ընկած տարածքներում, և կանադական կուղբ (*Castor canadensis*), որի արեալը համընկնում է Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքի հետ։ Որոշ բնագետներ կանադական կուղբին համարում են սովորական կուղբի ենթատեսակ, սակայն այս տեսակետին հակասում է քրոմոսոմների տարբեր հավաքակազմ ունենալու փաստը (48 քրոմոսոմ ունի սովորականը, իսկ 40՝ կանադականը)։ Ժամանակակից դասակարգմանը համաձայն սովորական կուղբն ունի 8 ենթատեսակ։

## Սնունդը և վարքը

Կուղբերի կողմից կրծված ծառը
Կուղբերը սնվում են ծառերի կեղևներով և երիտասարդ ճյուղերով, և այդ նպատակով տապալում են ծառերը գետնին՝ կրծելով նրանց բունը։

## Շինվածքները

Կուղբերը բնակեցնում են անտառային հանդարտ գետերի, վտակների և լճերի ափերը։ Նրանք ծառերից կառուցում են արհեստական լճեր, այդպիսով բարձրացնելով ջրի մակարդակը։ Կուղբերը կառուցում են երկու տեսակի բույներ՝ գետնափոր և մակերևույթային։ Մակերևույթի վրա գտնվող բույները լողացող կղզյակներ են, որոնք ունեն 1-3 մետր բարձրություն և մինչև 10 մետր տրամագիծ։ Այդ կառույցներում նրանք քնում են, պահում ձմեռային պաշարները և թաքնվում գիշատիչներից։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Давлетов И.З.* Экология бобра в урбанизированном ландшафте. — Киров, 2005. — 116 с.
* *Данилов П.И., Каньшиев В.Я., Федоров Ф.В.* Речные бобры Европейского севера России. — М.։ Наука, 2007. — 197 с.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կուղբեր» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կուղբեր» հոդվածին։ |
# Համստերներ

| **՞**Համստերներ |
| --- |
| Սիրիական համստեր  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ընտանիք | Համստերանմաններ |
| Ենթաընտանիք | **Համստերներ** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Cricetinae  Fischer-Waldheim, 1817 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**632545** NCBI**10026**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Համստերներ** (լատիներեն՝ *Cricetinae*), համստերանմանների ընտանիքի կրծողների ենթաընտանիք։ Հայաստանում հանդիպում է 2 տեսակ. մոխրագույն համստերիկի (*Cricetulus migratorius*) մարմինը մոխրագույն է, երկարությունը 12,5 սմ։ Տարածված է բոլոր գոտիներում։ Հանդիպում է բնակավայրերում և բնության մեջ։ Ունի հետայտային պարկեր, որոնց միջոցով հատիկային կերերը տեղափոխում և կուտակում է բներում։ Վարում է միայնակ կյանք։ Ակտիվ է գիշերը։ Մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը։ Տարածում է ժանտախտի, տուլարեմիայի հարուցիչներ։ Փոքրասիական համստերի (*Mesocricetus brandti*) մարմնի երկարությունը մինչև 15 սմ է։ Աչքերը փոքր են, ականջները՝ երկար։ Տարածված է Հայաստանի Շիրակի, Լոռու, Կոտայքի, Գեղարքունիքի և այլ մարզերի մարգագետիններում, ցանքատարածություններում։ Ակտիվ է առավոտյան և մթնշաղին։ Սնվում է խոտաբույսերով, սերմերով, վնասում է ցանքսերը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 119)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Համստերներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Համստերներ» հոդվածին։ |
# Ճագար

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ճագար (այլ կիրառումներ)

| **՞**Ճագարներ |
| --- |
| Ամերիկյան անապատային ճագար (*Sylvilagus audobonii*)  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Նապաստականմաններ |
| Ընտանիք | Նապաստակներ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Leporidae Fischer, 1817 |
|  Ցեղեր |
| * *Pentalagus*
* *Bunolagus*
* *Nesolagus*
* *Romerolagus*
* *Brachylagus*
* *Sylvilagus*
* *Oryctolagus*
* *Poelagus*
 |
|

|  [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=hy}} Դասակարգումը Վիքիցեղերում]
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**180110** NCBI**9979**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ճագարներ** (լատիներեն՝ Oryctolagus cuniculus), նապաստականմանների կարգի կաթնասուն կենդանի։ Ընտանի ճագարի ցեղերի նախահայրը։ Մարմնի երկարությունը 35-45 սմ է, կենդանի միջին զանգվածը՝ ,2 1,3-2կգ։ Գույնը՝ գորշ մոխրագույն։ Բազմանում է տարին մի քանի անգամ (յուրաքանչյուր ծնին՝ 3-9 ձագ)։ Սնվում է հիմնականում խոտաբույսերով։ Հսկայական գաղութներով ապրում է բաց տարածություններում։ Որսի լավ կենդանի է (օգտագործվում են միսը և մորթին)։

Հայրենիքը Հարավ-արևմտյան Եվրոպան և Հյուսիս-արևմտյան Աֆրիկան է։ Ներմուծվել է և լայնորեն տարածվել Կենտրոնական Եվրոպայում, Մեծ Բրիտանիայում, Նոր Զելանդիայում, Ավստրալիայում, Հարավային Աֆրիկայում, ԱՄՆ-ի հյուսիսային շրջաններում և Հարավ-արևմտյան Ուկրաինայում։ Որոշ երկրներում (օրինակ՝ Ավստրալիայում) մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանն ու ֆաունային։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճագար» հոդվածին։ |
# Լավրասիա

**Լավրասիա**, երկու աշխարհամասերից հյուսիսայինը, (հարավային-Գոնդվանա), որոնք մասնատել են գերմայրցամաք Պանգեյը մեզոզոյան դարաշրջանում։ Լավրասիայի հիմնական մասերն էին ժամանակակից Եվրասիան և Հյուսիսային Ամերիկան, որոնք իրենց հերթին անջատվել են իրարից 135-ից 200 միլիոն տարի առաջ։

Ներկայիս Հյուսիսային կիսագնդի մեծ տարածքներ մտնում էին Լավրասիայի մեջ։ Պալեոզոյան դարաշրջանում այդ տարածքները մտնում էին այնպիսի աշխարհամասերի կազմի մեջ, ինչպիսիք են՝ Լավրուսիան (կազմված էր Լավրենտիայից և Բարտիկայից), Սիբիրիայից, Ղազախստանիայից, Հյուսիս-չինական և Հարավ-չինական մայրցամաքային վահաններից։ Անվանումը համատեղում է Լավրենտիան և Եվրասիան։

## Ծագում

Գոյություն ունի երկու տեսակետ։ Լավրասիան հայտնի է որպես մեզոզոյի ֆենոմեն․ այն առաջացել է ուշ մեզոզոյում, որպես Պանգեյի բեկոր։ Բայց հիմա համարվում է, որ այն մայրցամանքները, որոնք կազմավորել են մեզոզոյան Լավրասիան, առաջացրել են միասնական գերմայրցամաք․ Ռոդինիի տրոհումից (մոտ 1 միլիոն տարի առաջ) մինչև Պանոտիի կազմի մեջ մտնելը ⟨մոտ 0,75 մլրդ տարի առաջ⟩։ Այդ գերմայրցամաքը անվանում են պրոտո-Լավրասիա, որպեսզի խուսափեն մեզոզոյան Լավրասիայի հետ շփոթումից։

## Բեկում և կազմավորում

Կեմբրիյ շրջանի սկզբում Լավրասիան, որը գտնվում էր հասարակածային լայնություններում, սկսեց տրոհվել։ Հյուսիսային Չինաստանը և Սիբիրը, շարժվելով դեպի հյուսիս, հասան այն լայնություններին որտեղ 500 միլիոն տարի չկային մայրցամաքներ։ Դևոնի ժամանակաշրջանում Հյուսիսային Չինաստանն արդեն տեղակայված էր Հյուսիսային Բևեռային Շրջագծի մոտ և մնաց ամենահյուսիսային ցամաքը ամբողջ քարածխային սառցապատման ընթացքում, 300-280 միլիոն տարի առաջ։ Բայց տվյալներ, որոնք ապացուցում են մեծ սառցապատումը հյուսիսային մայրցամաքներում չկան։ Այն ցուրտ ժամանակաշրջանը տեսել է Լավրենտիի և Բալտիկայի միավորումը, որի հետևանքով կազմավորվել են Ապալաչյան լեռները և ձևավորվել են քարածխի պաշարները, որոնք այժմ տնտեսության հիմք են ծառայում այնպիսի ռեգիոններին, ինչպիսիք են Արևմտյան Վիրջինիյան, Բրիտանական կղզիների մի մասը և Գերմանիան։

Սիբիրը տեղաշարժվել է դեպի հարավ և միացել Ղազաղստանիային՝ ոչ մեծ մայրցամաքային ռեգիոն, ինչպես այսօր համարվում է, Սիլուրյան ժամանակաշրջանում և ունի հրաբխային ծագում։ Նրանց միավորումից հետո, Լավրասիան համարյա փոխել է իր ձևը և Տրիասի ժամանակաշրջանի սկզբում Արևելա-չինական վահանը վերամիավորվեց Լավրասիային, որը միավորվեց Գոնդվանային և կազմավորվեց Պանգեյան։ Իսկ Հյուսիսային Չինաստանը, դրեյֆելով արկտիկական լայնություններից ամենավերջին մայրցամաքն էր, որը միավորվել է Պանգեյային։

## Վերջնական կազմալուծում

200 մլն տարի առաջ Պանգեյան սկսեց տրոհվել։ Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան հատվածի և հյուսիս-արևմտյան Աֆրիկայի միջև ձևավորվում է Ատլանտյան օվկիանոսը, բայց Գրենլանդիան (որը Հյուսիսային Ամերիկայի հետ մեկ ամբողջություն էր կազմում) և Եվրոպան միասին էին մնում։
Եվրոպայի և Գրենլանդիայի բաժանումը տեղի է ունեցել Պալեոցենում, մոտ 60 մլն տարի առաջ։ Լավրասիան բաժանվել է մայրցամաքների, որոնք ստացել են հետևյալ անվանումները՝ Լավրենտիա (միայն Հյուսիսային Ամերիկան, դեռ առանց Հարավայինի) և Եվրասիան։ Ավելի ուշ Եվրասիային միացան Արաբական թերակղզին և Հնդստանը։

## Ծանոթագրություններ
# Գանգ

Կովկասյան մարդու գանգ
**Գանգ** (լատիներեն՝ cranium), ողնաշարավորների գլխի ոսկրային մասն է, գլխի ոսկրային հիմքը, որը կատարում է պաշտպանական դեր և հանդիսանում է փափուկ հյուսվածքների կպման վայր։

## Զարգացման փուլերը

Իր զարգացման ընթացքում գանգն անցնում է երեք փուլ՝ թաղանթային, աճառային և ոսկրային։

## Գործառույթներ

* գանգուղեղի պաշտպանություն
* ատամների տեղադրություն
* ծամիչ մկանների ամրացում
* ակնագնդերի միջև տարածության ապահովում ստերեոսկոպիկ տեսողության համար
* ականջերի միջև տարածության ապահովում ձայնի և տարածության ճիշտ ըմբռման համար
* որոշ կենդանիների մոտ կրում է եղջյուրներ, որոնք ամրանում են ճակատային մասին

## Կառուցվածք

Գանգը կազմված է երկու բաժնից՝ դիմային և ուղեղային։ Ի տարբերություն կենդանիների, մարդկանց մոտ ուղեղային բաժինն ավելի մեծ է։ Ուղեղային մասը կազմված է 2 քունքոսկրից, 2 գագաթոսկրից, մաղոսկրից, ճակատոսկրից, սեպոսկրից և ծոծրակոսկրից, որոնք կազմում են գանգատուփը, ուր գտնվում են լսահավասարակշռության օրգանները և գլխուղեղը։ Դիմային մասը կազմված է 6 զույգ և երեք կենտ ոսկրերից, որոնցից միայն ստորին ծնոտն է շարժուն (հոդավորված է քունքոսկրերի հետ)։ Դիմային մասի վրա են ակնակապիճները, քթանցքերը, բերանի բացվածքը, այտոսկրերը, ստորին և վերին ծնոտը և այլն։ Քթախոռոչի շուրջը դասավորված ոսկրերից մի քանիսն ունեն օդով լի խոռոչներ, որոնք կապված են քթի ընդհանուր խոռոչի հետ և կոչվում են ծոցեր։

Գանգի ուղեղային և դիմային բաժինների ոսկրերը միացած են իրար անշարժ՝բացառությամբ ստորին ծնոտի, որը կարող է շարժվել բոլոր ուղղություններվ։ Դա հնարավորություն է տալիս մարդուն ծամելու և խոսելու, քանի որ ստորին ծնոտին միանում են խոսելուն մասնակցող մկանները։

## Մարդու գանգ

Մարդու և մարդանման կապկի գանգի տարբերությունը հիմնականում այն է, որ մարդու գանգն իր ձևով հարմարեցված է ուղղաձիգ քայլվածքին։ Գանգը հավասարակշռված է ողնաշարի վրա, այդ իսկ պատճառով պարանոցային բաժնի մկանները ավելի թույլ են զարգացած, իսկ գանգն ավելի բարակ է։ Մարդու մոտ դիմային բաժինն ավելի տափակ է, իսկ ծավալը՝ ավելի մեծ։ Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ մարդու մոտ ուղեղի ծավալն ավելի մեծ է։

## Արտաքին հղումներ

* Գանգի ընդհանուր կառուցվածքը

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գանգ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 682)։*  |
# Դենտին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամի կառուցվածք
**Դենտին** (dentinum, LNH; լատիներեն՝ dens, dentis՝ ատամ), ատամի կարծր հյուսվածք, որը նրա հիմնական մասն է համարվում։

## Կառուցվածք

Ատամնապսակի հիմնական մասը պատված է էմալով, իսկ արմատի մասը փակված է ցեմենտով։ Այն հիմնականում կազմված է հիդրոքսիապատիտից (զանգվածի մոտ 70%-ը), օրգանական նյութից (20%) և ջրից (10%)՝ ներթափանցված դենտինային խողովակներով և կոլլագենային մանրաթելերով։

Ծառայում է որպես ատամի հիմք և պաշտպանում է ատամի էմալը։ Դենտինի շերտի հաստությունը կազմում է 2-6 մմ։ Դենտինի կարծրությունը կազմում է 58,9 կգ-ուժ/մմ²։

## Տեսակներ

Տարբերվում են միջպուլպային (ներքին) և թիկնոցավոր (արտաքին) դենտին։

Ներքին դենտինում կոլլագենի մանրաթելերը հիմնականում տենգենցիալ է և կոչվում է Էբների մանրաթել։

Արտաքին դենտինում մանրաթելերը տեղակայված են ճառագայթաձև և կոչվում են Քորֆի մանրաթելեր։

Դենտինը բաժանվում է առաջնային, երկրորդային (փոխարինող) և երրորդային (անկանոն) տեսակների.

* Առաջնային դենտինը ձևավորվում է ատամի առաջացման ընթացքում, մինչև ատամի ծկթելը։
* Երկրորդային դենտինը ձևավորվում է մարդու ողջ կյանքի ընթացքում։ Առաջնայինի համեմատ ավելի դանդաղ է զարգանում, ներառում է օրգանական նյութերի ավելի մեծ քանակ, ավելի մեծ թափանցելիություն և ավելի քիչ հանքայնացում։
* Երրորդային դենտինը ձևավորվում է ատամի վնասվածքների, ոսկրափուտի ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Быков В. Л. Гистология и эмбриология органов полости рта человека. — СПб, 1998.
* Гемонов В. В., Лаврова Э. Н., Фалин Л. И. Атлас по гистологии и эмбриологии органов ротовой полости и зубов. — Москва, 2003.
* Кузнецов С. Л., Торбек В. Э., Деревянко В. Г. Гистология органов полости рта. — Москва, 2012.

## Արտաքին հղումներ

* Cells and Extracellular Matrices of Dentin and Pulp: A Biological Basis For Repair and Tissue Engineering, M. Goldberg and A.J. Smith
* Sanjay Miglani, Vivek Aggarwal, and Bhoomika Ahuja, Dentin hypersensitivity: Recent trends in management, *J Conserv Dent*. 2010 Oct-Dec
# Մոլյարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորին ծնոտի աջ տեղամասի ատամներ։ Նկարը վերևից։
Մոլյար (մեծ աղորիք)
**Մոլյարներ**, ատամնաշարի դիստալ մասում տեղակայված ատամներ, որոնց հիմնական գործառույթը սննդի մեխանիկական մշակումն է։

## Մարդու մոլյարներ

Մոլյարները (մեծ աղորիքներ) թվով ատամնաշարի վեցերորդ, յոթերորդ և ութերորդ ատամներն են։ Տեղակայված են պրեմոլյարներից (փոքր աղորիքներ) հետ։

Մեծ աղորիքները հիմնականում ունենում են երեք արմատ, կախված տեղակայումից արմատների թիվը կարող է փոփոխվել։ Վերին վեցերորդ և յոթերորդ մոլյարները ունեն երեք արմատ՝ երկու թշային մեկ քմային, իսկ ութերորդը մեկ, երկու հազվադեպ կարող է ունենալ չորս և ավելի արմատներ։ Ստորին ծնոտի վեցերորդ և յոթերորդ մոլյարները ունեն երկու արմատ՝ դիստալ և մեդիալ։

Արմատախողովակները նույնպես կախված տեղակայումից կարող են լինել տարբեր քանակի։ Հիմնականում յուրաքանչյուր արմատում լինում է մեկ արմատախողովակ։

Ստորին վեցերորդ մոլյարը չափերով մեծ է յոթերորդից և ութերորդից։ Այն ունի հինգ թմբիկներ՝ երեք թշային և երկու լեզվային։

Ստորին յոթերորդ մոլյարը ունի չորս թմբիկ՝ երկու թշային և երկու լեզվային։

Ստորին ութերորդ մոլյարը չունի հստակ թմբիկների քանակ։

## Տրիբոսֆենիկ մոլյարներ

Գիշատիչ կենդանիների մեծամասնության մեծ աղորիքների ծամող մակերեսին առկա են սուր թմբիկներ, որոնք դասավորված են եռանկյունաձև։

* **Տրիգոն,** վերին եռանկյուն (վերին ծնոտի մոլյար), թեքված է դեպի լեզվային շրջան։
* **Տրիգոնիդ,** ստորին եռանկյուն (ստորին ծնոտի մոլյար), թեքված է դեպի թշային շրջան։

Բերանը փակելու ժամանակ, ծնոտներից յուրաքանչյուրի մոլյարները մխրճվում են հակառակ ծնոտի անտագոնիստ մոլյարների մեջ, և տրիգոնի ու տրիգոնիդի գագաթները գործում են որպես կտրող սարք:

* **Պրոտոկոն** և **պրոտոկոնիդ,** համապատասխանաբար վերին և ստորին ծնոտիների մոլյարների գագաթային թմբիկներ,
* **Պարակոն** և **պարակոնիդ,** առաջային թմբիկներ,
* **Մետակոն և մետակոնիդ,** հետին թմբիկներ։

Հիմնականում ստորին ծնոտի մոլյարները տրիգոնիդի հետին մասում ունեն լավ արտահայտված թմբություն՝ **թալոնիդ** (կրունկ)։ Մոլյարը միջին հատվածում ունի փոսություն և եզրային ոչ բարձր թմբիկներ։ Երբ ծնոտները փակվում են, վերին ծնոտի անտագոնիստ ատամի գագաթը հպվում է տալոնիդային փոսությանը: Այսպիսով, տրիգոնի և տրիգոնիդի կողմերի կտրող գործողությանը ավելացվում է նաև տալոնիդի տարածքում սեղմող գործողություն: Նկարագրված ատամի տեսակը կոչվում է **տրիբոսֆենիկ**։

Մոլերի կառուցվածքը կաթնասունների բրածո մնացորդները նկարագրելու և դրանց տաքսոնոմիական դիրքը որոշելու ամենակարևոր հատկանիշներից մեկն է։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

«Зубы». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոլյարներ» հոդվածին։ |