Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Տնային մուկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Տնային մուկ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Ինֆրադաս | Ընկերքավորներ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ընտանիք | Մկներ |
| Ցեղ | Տնային մկներ |
| Տեսակ | **Տնային մուկ** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Mus musculus
Linnaeus, 1758 |
|  Հատուկ պահպանություն |
| Քիչ մտահոգող տեսակ IUCN 3.1 *Least Concern* : ??? |
|  Արեալ |
|  |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**180366** NCBI**10090**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Տնային մուկ** (լատիներեն՝ Mus musculus), կրծողների կարգի մկնանմանների ենթակարգի կաթնասուն կենդանի։ Հայաստանում տարածված է գրեթե ամենուր։

## Արտաքին կառուցվածք

Մարմնի երկարությունը 7-11 սմ է, պոչինը՝ 4-10 սմ. Դունչը սուր է, ականջները՝ ուղղված առաջ։ Գունավորումը բազմազան է (մոխրագույնից սպիտակ)։ Գունավորումը փոփոխական է, մոխրագույնից (հյուսիում) մինչև դեղնադարչնագույն (հարավում)։

## Բազմացում և զարգացում

էգը ծնում է 5-7 ձագ (տարեկան մի քանի սերունդ)։ Ապրում է մեծ ընտանիքներով։

## Սննդառություն

Ամենակեր է (վնասում է հատիկավոր բույսերը, ոչնչացնում և աղտոտում սննդամթերքը)։ Սինանթրոպ տեսակ է։ Տարածված է համարյա ամենուրեք։ Ամենակեր է։

Վնասում է հատիկային կուլտուրաներին, ոչնչացնում և կեղտոտում է սննդամթերքը։ ժանտախտի և տուլարեմիայի հարուցիչների փոխանցող է։ Տան մկների դեմ պայքարում են մեխանիկական, քիմիական մեթոդներով։ Օգտագործվում է որպես լաբորատոր կենդանի։

*

Որոշ հիվանդությունների (ժանտախտ, տուլարեմիա) հարուցիչների փոխանցող է։ Պայքարը՝ քիմիական և մեխանիկական միջոցներով։ Փորձակենդանի է (հատկապես սպիտակը)։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տնային մուկ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տնային մուկ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 26)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
# Պալեոցեն

**Պալեոցեն**, **պալեոցենյան բաժին**, պալեոգենի ստորին մասը։ Բաժանվում է ստորին և վերին ենթաբաժինների։ Արևմտյան Եվրոպայում պալեոցենում առանձնացվում են մոնսի և տանետի հարկերը։ Պալեոցեն անունը առաջարկել է գերմանացի հնէաբուսաբան Անդրեաս Շիմպերը, 1874 թվականին։

Հայաստանի տարածքում պալեոցենը մեծ մասամբ հանդիպում է դանիական հարկի հետ և կոչվում է դատ-պալեոցեն, որը ֆլիշային նստվածքների ձևով զարգացած է Մմերձերևանյան շրջանում (Գառնի), Վեդի գետի ավազանում (Կոտուց), Վայոց ձորում, Շիրակում, Զանգեզուրում, ինչպես նաև որոշ հորատանցքերում (Դվին, Վեդի և այլն)։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պալեոցեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 83)։*  |
# Էոցեն

**Էոցեն**, (հուն. ἠώς – արշալույս և καινός – նոր), պալեոգենի ժամանակաշրջանի միջին բաժինը։ Առաջին անգամ անջատել է Չ. Լայելը՝ 1833-ին։ Անվանումը կապված է կենդանական աշխարհի նոր խմբի՝ կաթնասունների երևան գալու հետ։ Բաժանվում է 3 մասի՝ ստորին, միջին և վերին, ստորաբաժանումը հարկերի կրում է տեղական բնույթ։ Էոցենը ժամանակակից շերտագրական ինքնուրույնություն է ստացել, երբ նրանից անջատվել են օլիգոցենի (1855, Բեյրիխ) և պալեոցենի (1874, Լիմպեր) բաժինները։ Էոցենի հասակի ապարները հայտնի են Ռուսաստանի հարավային մասում, Արևմտյան Սիբիրում, Սախալինում, Կամչատկայում, Անադիր գետի ավազանում և այլուր։

Հայաստանում տարածված է Լոռի–Փամբակում, Սևանա լճի ավազանում, Մերձերևանյան շրջանում, Վայոց ձորում, Զանգեզուրում և այլուր։ Էոցենի նստվածքների հետ կապված են նավթի և գազի (Ֆերգանա, Հյուսիսային Կովկաս, Կարպատներ), գորշածխի (Ուկրաինա, Անադիր), հրակայուն կավերի և շինանյութերի (Ղրիմ, Հայաստան) մի շարք հանքավայրեր։

Էոցենի ժամանակաշրջանի Երկրի քարտեզը
Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Էոցեն** կատեգորիայում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 61)։*  |
# Պլիոցենյան բաժին

*Anadara*
**Պլիոտենյան բաժին** (հին հունարեն՝ πλεῖον
 - ավելի թվաշատ, ավելի զգալի, ավելի տևական և καινός
 - նոր, ժամանակակից), պլիոցեն, նեոգենյան համակարգի վերին բաժինը։

Ընդգրկել է 2 մլն-ից մինչև 7 միլիոն տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածը։

## Ենթաբաժիններ

Ստորաբաժանվում է 3 ենթաբաժինների՝

* ստորին,
* միջին
* վերին։

Որոշ հետազոտողներ պլիոցենյան բաժնի վերջը առանձնացնում են որպես հատուկ դարաշրջան՝ էոպլեյստոցեն, որը հանդիսանում է չորրորդական համակարգի ստորին բաժինը։ Պլիոցենյան բաժին անջատել է Չ․ Լայելը 1833 թվականին։ Պլիոցենյան բաժնում տեղի են ունեցել Հայաստանի տարածքի բարձրացում և բարձրադիր ռելիեֆի ձևավորում, որն ուղեկցվել է ինտենսիվ հրաբխականությամբ։ Պլիոցենյան բաժնի վերջում դիտվել է կլիմայի խիստ սառեցում։

## Գրականություն

* Comins, Niel F.; William J. Kaufmann III (2005). *Discovering the Universe* (7th ed.). New York, NY: Susan Finnemore Brennan. ISBN 0-7167-7584-0.
* **2004**։ *A Geologic Time Scale 2004*, Cambridge University Press.
* Ogg, Jim (2004 թ․ հունիս). «Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's)». Վերցված է 2006 թ․ ապրիլի 30-ին.
* Van Andel, Tjeerd H. (1994). *New Views on an Old Planet: a History of Global Change* (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-44243-5.

## Արտաքին հղումներ

* Mid-Pliocene Global Warming: NASA/GISS Climate Modeling Արխիվացված 2005-06-23 Wayback Machine
* Palaeos Pliocene Արխիվացված 2004-12-07 Wayback Machine
* PBS Change: Deep Time: Pliocene
* Possible Pliocene supernova Արխիվացված 2007-12-06 Wayback Machine
* "Supernova dealt deaths on Earth? Stellar blasts may have killed ancient marine life" *Science News Online* retrieved February 2, 2002 Արխիվացված Փետրվար 21, 2006 Wayback Machine
* UCMP Berkeley Pliocene Epoch Page
* Pliocene Microfossils: 100+ images of Pliocene Foraminifera

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 331)։*  |
# Պլեյստոցեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Պլեյստոցեն** (անգլ.՝ Pleistocene, հին հունարեն՝ πλεῖστος
 - խոշորագույն և καινός
 - նոր), չորրորդական ժամանակաշրջանի ստորին՝ ամենատևական մասը, որն ընդգրկում է բոլոր սառցադաշտային և միջսառցադաշտային դարաշրջանները, ստորաբաժանվում ստորին, միջին և վերին պլեյստոցենի։

## Բնորոշում

Բնորոշվում է երկրի կլիմայի ընդհանուր սառեցմամբ և միջին լայնություններում լայնածավալ ծածկոցային սառցապատումների պարբերական առաջացմամբ։

Հայաստանի լեռնաշղթաները կրում են միջին և վերին պլեյստոցենի սառցապատումների հետքերը։ Ռուսական հարթավայրի ծածկոցային սառցապատումների դարաշրջաններում Հայաստանում գոյություն են ունեցել պլյուվիալ (լատիներեն՝ pluvial - անձրև) պայմաններ։

Ծովի մակարդակը վերջին սառցե դարաշրջանում
## Անվանում

Տերմինն առաջարկել է շոտլանդացի երկրաբան Չարլզ Լայլը (Charles Lyell), 1832 թվականին։

## Գրականություն

* *Иорданский Н. Н.* Развитие жизни на земле. — М.: Просвещение, 1981.
* *Короновский Н.В., Хаин В.Е., Ясаманов Н.А.* Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* *Ушаков С.А., Ясаманов Н.А.* Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
* *Ясаманов Н.А.* Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
* *Ясаманов Н.А.* Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 329)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պլեյստոցեն» հոդվածին։ |
# Հոլոցեն

**Հոլոցեն**, *Ժամանակակից բաժին*, Երկրի երկրաբանական պատմության անթրոպոգենի (չորրորդական) ժամանակաշրջանի վերջին, տակավին չավարտված հատվածը։

Հոլոցենի սկիզբը (ստորին սահմանը 10 հզ. տարի առաջ) համընկնում է վերջին մայրցամաքային սառցապատման ավարտին Եվրոպայի հյուսիսում։ Ի տարբերություն մյուս երկրաբանական ժամանակաշրջանների, ժամանակակից բաժինը ընդգրկում է երկրաբանական շատ կարճ ժամանակամիջոց, նստվածքները լայնորեն տարածված են, մերկանում են Երկրի մակերևույթին և անմիջականորեն կապված են մարդու գործունեության հետ։ Ժամանակակից բաժնի ընթացքում ծովերն ու ցամաքներն ընդունել են իրենց արդի ուրվագծերը, ձևավորվել են ժամանակակից աշխարհագրական գոտիները, առաջացել գետերի ողողվող դարավանդները։

Հայաստում ժամանակակից բաժինը նույնպես մեծ տարածում ունի և ներկայացված է, հիմնականում, հրաբխային ապարներով (բազալտներ, լավաներ, տուֆեր) ու սառցադաշտային, լճային, գետային նստվածքներով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 274)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հոլոցեն» հոդվածին։ |
# Խառնամուսնություն

**Խառնամուսնություն**, **պրոմիսկուիտետ** (լատիներեն՝ *promiscus* - խառը, ընդհանուր), որևէ ամուսնական նորմայի կամ ընտանիքի ձևին նախորդող, սեռերի միջև ոչնչով չսահմանափակված հարաբերությունների ենթադրյալ փուլը բնորոշող տերմին։ Անմիջականորեն չի դիտվել ո՛չ հնագույն ժողովուրդների, ո՛չ ժամանակակից հասարակության մեջ։ Ի. Բախոֆենը խառնամուսնություն նախապես անվանել է հետերիզմ (հուն․՝ έταιρα
՝ ընկերուհի)։ Հետերիզմ տերմինը այժմ գիտության մեջ գործածվում է որպես որոշ ժողովուրդների մեջ խմբամուսնության առանձին վերապրուկների անվանում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 32)։*  |
# Կոսմոպոլիտներ (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկտուն եղինջ (**Urtica dioica)՝ կոսմոպոլիտ տեսակ*
**Կոսմոպոլիտներ** (հին հունարեն՝ κοσμοπολίτης
՝ կոսմոպոլիտ), բույսերի կամ կենդանիների տեսակներ, ցեղեր, ընտանիքներ, երբեմն ավելի խոշոր խմբեր, որոնք տարածված են ամբողջ երկրագնդում։ Իրականում, հավանաբար, գոյություն չունեն բույսերի և կենդանիների խիստ կոսմոպոլիտ տեսակներ։ Կոսմոպոլիտներ են հացազգիների ընտանիքը, ճնճղուկազգիների կարգը։ Կոսմոպոլիտները էնդեմների հակառակն են։

Կոսմոպոլիտ տեսակներ են նաև մարդը, կատուները, *Parmelia sulcata* քարաքոսը և *Mytilus* ցեղի փափկամարմինները։ Կոսմոպոլիտիզմը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի հանդեպ ունեցած բարձր տոլերանտությամբ կամ էվոլյուցիայի տեմպերի համեմատ տեսակի տարածման բարձր արագությամբ։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 611)։*  |