# Թագավորություն (կենսաբանություն)

Կյանքի դասակարգման կենսաբանական կարգաբանություն
**Թագավորություն** (լատիներեն՝ regnum), կենսաբանական տեսակների գիտական դասակարգման մեջ հիերրարխիկ աստիճաններից` տաքսոններից երկրորդ ամենաբարձր տաքսոնոմիական աստիճանն է. թագավորությանը նախորդում է դոմենը, հաջորդում է տիպը։ Կենդանի օրգանիզմների դասակարգումը միանշանակ չէ. այն փոփոխվում է գիտության նորանոր հայտնագործություններին համընթաց։

Պատմականորեն առանձնացում են կենդանի օրգանիզմների դասակարգման 5 թագավորություններ

1. Կենդանիներ
2. Բույսեր
3. Սնկեր
4. Բակտերիաներ
5. Վիրուսներ

1977 թվականից դրանց նաև ավելացնում են ևս երկու թագավորություն՝

* Նախակենդանիներ
* Արքեաներ

Իսկ 1998-ից նաև մեկը՝

* Քրոմիստներ

## Պատմություն

Դեռևս հնուց մարդիկ բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել են երկու խմբի` կենդանիներ և բույսեր։ Առաջին անգամ կենդանիներին դասակարգել է հույն փիլիսոփա Արիստոտելը (մ. թ. ա. 384-322) իր «Կենդանիների պատմություն» գրքում, իսկ նրա աշակերտը` Թեոփրաստեսը (մ. թ. ա. մոտ 371-287) զուգահեռաբար գրել է «Բույսերի պատմություն» աշխատությունը։

Լիննեյը (1707-1778) կազմել է ժամանակակից երկնոմինալ կարգաբանությունը 1735 թվականին։ Բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանել է երկու թագավորության` կենդանիների թագավորություն (լատիներեն՝ Regnum Animale) և բույսերի թագավորություն (լատիներեն՝ Regnum Vegetabile)։ Նա զուգահեռաբար առանձնացրել է միներալների թագավորությունը (լատիներեն՝ Regnum Lapideum)։

1674 թվականին Անտոն Լևենհուկը Լոնդոն ուղարկեց միաբջիջ օրգանիզմների իր հետազոտությունները։ Դրանից առաջ այդ օրգանիզմները հայտնի չէին և բաշխվեցւն կենդանիների և բույսերի թագավորությունների մեջ։ 1866 թվականին Օուենի և Հոգի (1800-1869) ավելի վաղ կատարած հետազոտությունների հիման վրա Հեկկելն առանձնացրեց կենդանի օրգանիզմների երրորդ թագավորությունը, որն անվանեց Պրոտիստների թագավորություն։

Մանրադիտակի կատարելագործումը և էլեկտրոնային մանրադիտակների ստեղծումը գիտնականներին հնարավորություն տվեց նկատել միաբջիջ օրգանիզմների միջև էական տարբերությունները. դրանցից մի մասն (էուկարիոտներ) ունեին բջջակորիզ, իսկ մյուս մասը (պրոկարիոտներ)` չունեին։ 1938 թվականին Կոուպլենդը առաջարկեց կենդանի օրգանիզմների դասակարգման քառաստիճան համակարգ։ Չորրորդ թագավորության` մոներայի մեջ նա միավորեց բակտերիաները և կապտականաչ ջրիմուռները, որոնք բջջակորիզ չունեին։

Պրոկարիոտների և էուկարիոտների միջև տարբերությունները շուտով ակնհայտ դարձան, և 1960 թվականին Ստանիերը և վան Նիելը` հիմնվելով Շատոնի գաղափարի վրա, ստեղծեցին նոր տաքսոնոմիական կարգ` վերնաթագավորություն։

Գիտնականները հասկանում էին, թե սնկերը, որոնք մտնում էին բույսերի թագավորության մեջ, որքանով տարբեր էին մյուս բույսերից։ Հեկկելը ենթադրում էր, որ պետք է սնկերին բուսերի թագավորությունից տեղափոխել պրոտիստների թագավորություն, սակայն շուտով հրաժարվեց այդ մտքից։ Ուիտեկերն առաջարկեց սնկերը առանձին թագավորության մեջ միավորել։ 1969 թվականին նա դասակարգման նոր` հինգ թագավորությամբ համակարգ առաջարկեց, որը առ այսօր հեղինակություն է վայելում։ Այն հիմնված է օրգանիզմների սնվելու տարբերությունների վրա. բույսերի թագավորության ներկայացուցիչները բազմաբջիջ աֆտոտրոֆներ են, սնկերը` բազմաբջիջ սապրոտրոֆներ։ Պրոտիստների և բակտերիաների թագավորությունները իրենցում ներառում են միաբջիջ և պարզագույն օրգանիզմները։ Բոլոր հինգ թագավորությունները բաժանվում են էուկարիոտների և պրոկարիոտների ենթաթագավորությունների, որը կախված է այդ օրգանիզմների բջիջների բջջակորիզ ունենալով կամ չունենալով։

Գենետիկայի և մոլեկուլային կենսաբանության զարգացմամբ ակնհայտ դարձավ, որ պրոտիստների թագավորությունը իրենից ներկայացնում է նաև հավաքական ոչ տաքսոնոմային խումբ։

## Թագավորությունների գիտական դասակարգման աղյուսակ

| Լիննեյ 1735 2 թագավորություն | Հեկկել 1866 3 թագավորություն | Շատտոն 1925 2 գերթագավորություն | Կոուպլենդ 1938 4 թագավորություն | Ուիտեկեր 1969 5 թագավորություն | Վյոզե և այլք 1977 6 թագավորություն | Վյոզե և այլք 1990 3 վերնաթագավորություն | Սմիթ 1993 8 թագավորություն | Սմիթ 1998 6 թագավորություն | Մ. Ռուջիերո և այլք 2015 7 թագավորություն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| - | Պրոտիստներ | Պրոկարիոներ | Մոներաներ
(Պրոկարիոտներ) | Մոներաներ | Էուբակտերիաներ | Բակտերիաներ | Էուբակտերիաներ | Բակտերիաներ | Բակտերիաներ |
| - |  |  |  |  | Արքեբակտերիաներ | Արքեաներ | Արքեբակտերիաներ |  | Արքեաներ |
| - |  | Էուկարիոտներ | Պրոտիստներ
(Էուկարիոտներ)  | Պրոտիստներ | Պրոտիստներ | Էուկարիոտներ | Արխեզոյներ | Պրոտոզոյներ | Պրոտոզոյներ |
| - |  |  |  |  |  |  | Պրոտոզոյներ |  |  |
| - |  |  |  |  |  |  | Քրոմիստներ | Քրոմիստներ | Քրոմիստներ |
| Բույսեր | Բույսեր |  | Բույսեր | Բույսեր | Բույսեր |  | Բույսեր | Բույսեր | Բույսեր |
|  |  |  |  | Սնկեր | Սնկեր |  | Սնկեր | Սնկեր | Սնկեր |
| Կենդանիներ | Կենդանիներ |  | Կենդանիներ | Կենդանիներ | Կենդանիներ |  | Կենդանիներ | Կենդանիներ | Կենդանիներ |

## Տես նաև

* Տաքսոն

## Գրականություն

* Արիստոտել History of Animals. London: Henry G. Bohn, 1862.
* Թեոփրաստես *Enquiry into Plants* (Hort). Books 1 to 5 (հունարեն և անգլերեն զուգահեռ տեքստ)
* Թեոփրաստես *Enquiry into Plants* (Hort). Books 6 to 9 (հունարեն և անգլերեն զուգահեռ տեքստ)

## Ծանոթագրություններ

### Արտաքին հղումներ

* A Brief History of the Kingdoms of Life. Earthling Nature
* The five kingdom concept Արխիվացված 2008-02-19 Wayback Machine
* Pelentier, B. (2007-2015). *Empire Biota: a comprehensive taxonomy*. Պատմական ակնարկ

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |