Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Կրծողներ

| **՞**Կրծողներ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | **Կրծողներ** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Rodentia
Bowdich, 1821 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**180130** NCBI**9989**

 |
| --- | --- | --- |

 |

Կրծողների գանգը
**Կրծողներ** (լատիներեն՝ Rodentia), կաթնասունների դասի ամենամեծ կարգը։ Ընդգրկում է կաթնասունների 1/3-ը։ Մանր և միջին չափերի (մարմնի երկարությունը՝ 3 սմ - 135 սմ, քաշը՝ 7 գրամից մինչև 90 կգ) կենդանիներ են։ Գլխուղեղի մեծ կիսագնդերը փոքր են կամ թերզարգացած, հարթ մակերևույթով։ Ատամները հարմարված են բուսական կոշտ կերեր կրծելուն։ Խիստ զարգացած են կտրիչները, որոնք աճում են կենդանու ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Ժանիքներ չունեն։ Տարածված են բոլոր աշխարհամասերում։ Հայտնի է ժամանակակից 33 ընտանիք, 481 ցեղ, մոտ 2300 տեսակ, Հայաստանում՝ 26 տեսակ։ Կրծողների մեծ մասը կիսաստորգետնյա կյանք է վարում, փորում են խոր և բարդ բներ։ Մկները, առնետներն ապրում են գետնի վրա, կուրամկներն ունեն լրիվ ստորգետնյա, ճահճակուղբը, մշկամուկը, կուղբը՝ կիսաջրային, սկյուռները, քնամոլները՝ ծառաբնակ ապրելակերպ։ Մորֆոֆիզիոլոգիական և կենսաբանական առանձնահատկությունների շնորհիվ կրծողները հեշտությամբ հարմարվում են արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմաններին։ Շատ արագ բազմանում են, տարեկան տալիս են 2—9 սերունդ, յուրաքանչյուր անգամ՝ 2—15 ձագ։ Բարենպաստ տարիներին նրանց քանակը կարող է աճել 100—200 անգամ։ Առանձին տեսակներ (սկյուռ, մշկամուկ, ճահճակուղբ) ունեն արժեքավոր մորթի։ Մեծ մասը վնասատու է, փչացնում է գյուղատնտեսական կուլտուրաները (հատկապես հատիկային), պահեստված մթերքները, ապրանքները և այլն։ Որոշ տեսակներ (արջամուկ, գետնասկյուռ, ավազամուկ, դաշտամուկ և այլն) մարդու և ընտանի կենդանիների սուր վարակիչ, ինչպես նաև հատուկ վտանգավոր վարակիչ հիվանդությունների՝ ժանտախտի, էնցեֆալիտների, կատաղության հարուցիչների հիմնական կրողներ և տարածողներ են (լվերի, տզերի միջոցով, անմիջական շփմամբ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 691)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կրծողներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կրծողներ» հոդվածին։ |
# Տիպ (կենսաբանություն)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տիպ (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքը դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Թագավորությունը ներառում է մեկ կամ մի քանի տիպներ
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **տիպը** (լատիներեն՝ *phylum*) դա՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, դաս, կարգ, ընտանիք, ցեղ և տեսակ։ Տիպը գտնվում է թագավորության և դասի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթատիպ*, *վերնատիպ*)։

Բուսաբանության մեջ ավանդաբար օգտագործվում է **բաժին** լատիներեն՝ divisio տերմինը, չնայած որ 1993 թ.-ի Միջազգային Բուսաբանական Կոնգրեսը հաստատել և ընդունել է *տիպ* ձևը։

* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *տիպներ*-ն է (լատիներեն՝ *familiae*)։

Կենդանիների թագավորությունը ներառում է 35 **տիպ**, իսկ բույսերի թագավորությունը 12 տիպ։

Օրինակներ՝ Միջատների դասը պատկանում է հոդվածոտանիների տիպին։

Միաշաքիլավորների դասը պատկանում է ծածկասերմերի տիպին։

Թե տիպերից որն է պատկանում այս կամ այն թագավորությանը որոշվում է տաքսոնոմիստի (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։
Հաճախ օգտագործվում են նաև ածանցավոր ձևեր՝
կենդանաբանության մեջ՝

* վերնատիպ ( լատիներեն՝ superphylum)
* ենթատիպ (լատիներեն՝ subphylum)

բուսաբանության մեջ՝

* վերնաբաժին (լատիներեն՝ superdivisio)
* ենթաբաժին (լատիներեն՝ subdivisio)

## Տիպերի (բաժինների) անվանումներ

Ինչպես բոլոր կարգաբանական աստիճանները, այնպես էլ տիպը ունոմինալ է, այսինքն արտահայտվում է մեկ բառով։
Բուսաբանության և սնկաբանության մեջ օգտագործվում է տիպերի և ենթատիպերի ստանդարտիզացված վերջավորություններ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | բաժին | ենթաբաժին |
| բույսեր | *-phyta* | *-phytina* |
| սնկեր | *-mycota* | *-mycotina* |

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
**Վերնատիպ**/**Վերնաբաժին** —
**Տիպ**/**բաժին** —
**Ենթատիպ**/**Ենթակարգ** —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի տիպներ
* Կենդանիների տիպներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура։ Пер. с англ. М.։ Мир, 1980. С. 16, 24—25.
* Наумов С.П. Зоология позвоночных. М.։ Просвещение, 1982. 464 с.
* Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.։ Наука, 1987. 439 с.
* Михайлова И.А., Бондаренко О.Б., Обручева О.П. Общая палеонтология. М.։ Изд-во МГУ, 1989. 384 с. ISBN 5-211-00434-5
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных։ В 3-х т. Т. 3. М.։ Мир, 1993. 312 с. ISBN 5-03-001819-0
# Քորդավորներ

Քորդավորներ
**Քորդավորների** (լատիներեն՝ Chordata), կենդանիների տիպ։ Քորդավորները տարածված են ամբողջ երկրագնդով մեկ, տեսակների թիվը 43 հազար։ Մարմնի երկարությունը տատանվում է 2-3 սմ մինչև 35 մ սահմաններում։ Խիստ բազմազան, բազմաձև կենդանիներ են։ Ցածրակարգերի մեջ կան նստակյաց տեսակներ, բարձրակարգերն ակտիվ տեղափոխվում են։ Ունեն հետևյալ ընդհանուր հատկանիշները.

1. Բոլորին բնորոշ է քորդան։ Ցածրակարգների մոտ այն պահպանվում է նույնիսկ հասուն շրջանում, իսկ բարձրակարգների մոտ այն փոխարինվում է ողնաշարով։ Քորդան ունի էնդոդերմային ծագում և առաջանում է սաղմնային աղիքից, իսկ ողնաշարը՝ մեզոդերմային։ Քորդայի փոխարինվելը հատվածավորված ողնաշարի ունի կարևոր էվոլուցիոն նշանակություն, դրա շնորհիվ մեծանում է ճկունությունը։
2. Քորդայի վերևով ձգվում է նյարդային խողովակը, այն առաջանում է էկտոդերմից։ Նրա խոռոչը (նևրոցել) դիՖերենցված է երկու բաժնի՝ գլխային և մեջքային։ Սրանց մոտ ուժեղ արտահայտված է ցեֆալիզացիան։
3. Բոլոր քորդավորներն ունեն գլխուղեղ։
4. Ունեն խռիկային ճեղքեր։ Ջրային ձևերի խռիկային ճեղքերի միջնապատերի վրա զարգանում են խռիկները։ Ցամաքային ողնաշարավորների մոտ խռիկային ճեղքերը դիտվում են սաղմնային փուլում։ Թոքերը զարգանում են ըմպանի հետին մասի զույգ արտափքումներից։
5. Սիրտը տեղադրված է մարմնի փորային կողմում՝ քորդայի և մարսողական խողովակի տակ։
6. Քորդավորները երկրորդաբերանային կենդանիներ են, սաղմնային շրջանում գաստրոպորը կամ անհետանում է կամ վեր է ածվում անալ անցքի, իսկ նրա դիմաց բացվում է բերանային անցքը։
7. Երկսիմետրիկ կենդանիներ են։
8. Օրգանների դասավորությունը մետամեր է։

## Դասակարգում

Քորդավորները բաժանվում են հետևյալ ենթատիպերի՝

1. Անգանգներ Acrania
2. Պարեգոտավորներ կամ թրթուրաքորդավորներ Tunicata, Urochordata
3. Գանգավորներ կամ ողնաշարավորներ Craniata, Vertebrata

Առաջինը և երկրորդը՝ ստորակարգ, իսկ երրորդը՝ բարձրակարգ ողնաշարավորներ են։
# Դաս (կենսաբանություն)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դաս (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքի դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Տիպը ներառում է մեկ կամ մի քանի դասեր:
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **դասը** (լատիներեն՝ *classis*) դա՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, տիպ, կարգ, ընտանիք, ցեղ և տեսակ։

Դասը գտնվում է տիպի և կարգի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթադաս*, *վերնադաս*)։

* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *դասեր*-ն է (լատիներեն՝ *classes*)։

Օրինակներ՝ Բամբակենին և բաղրջուկը պատկանում են փիփերթազգիների (լատիներեն՝ *Malvaceae*) ընտանիքին, որը ներառվում է փիփերթածաղկավորների կարգի, վերջինս էլ իր հերթին՝ երկշաքիլավորների **դաս**ի մեջ։

Հայկական արշալուսաթիթեռը պատկանում է միջատների դասին։

Թե կարգերից որն է պատկանում այս կամ այն դասին որոշվում է տաքսոնոմիստի (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։
Օգտագործվում են նաև՝

* գրանդդաս(լատիներեն՝ grandclassis)
* վերնադաս (լատիներեն՝ superclassis)
* ենթադաս (լատիներեն՝ subclassis)
* ինգրադաս (լատիներեն՝ infraclassis)

## Դասերի անվանումները

Բույսերի և սնկերի դասերի լատիներեն անվանումներում օգտագործվում են ստանդարտիզացված վերջավորություններ։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | դաս | ենթադաս |
| բարձրակարգ բույսեր | *-opsida* | *-idae* |
| ջրիմուռներ | *-phyceae* | *-phycidae* |
| սնկեր | *-mycetes* | *-mycetidae* |

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Գրականություն

* Джеффри, Чарлз. Биологическая номенклатура։ Пер. с англ. М.։ Мир, 1980. С. 16, 24—25.
* Наумов С.П. Зоология позвоночных. М.։ Просвещение, 1982. 464 с.
* Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.։ Наука, 1987. 439 с.
* Михайлова И.А., Бондаренко О.Б., Обручева О.П. Общая палеонтология. М.։ Изд-во МГУ, 1989. 384 с. ISBN 5-211-00434-5
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных։ В 3-х т. Т. 3. М.։ Мир, 1993. 312 с. ISBN 5-03-001819-0

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի կարգեր
* Կենդանիների կարգեր
# Ընտանիք (կենսաբանություն)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ընտանիք (այլ կիրառումներ)
Համաձայն կենսաբանական կարգաբանության, կյանքի դասակարգվում է հետևյալ կարգաբանական խմբերի միջոցով։ Կյանքը բաժանվում է վերնաթագավորությունների, իսկ վերնաթագավորություններն առավել մանր ենթամիավորումների՝ թագավորությունների մեջ։ Կարգը ներառում է մեկ կամ մի քանի ընտանիքներ
Կենսաբանական դասակարգման մեջ, **ընտանիքը** (լատիներեն՝ *familia*)՝

* Կարգաբանության աստիճան է։ Այլ հայտնի աստիճաններ են կյանք, թագավորություն, տիպ, դաս, կարգ, ցեղ և տեսակ։ Ընտանիքը գտնվում է կարգի և ցեղի միջև։ Ցանկացած աստիճանի համար գոյություն ունեն միջանկյալ աստիճաններ, որոնք կազմվում են *ենթա-* լատիներեն՝ sub և *վերնա-* լատիներեն՝ super նախածանցներով։ (Օրինակ՝ *ենթաընտանիք*, *վերնաընտանիք*)։
* Կարգաբանության միավոր, տաքսոն։ Այս դեպքում հոգնակի ձևը՝ *ընտանիքներ*-ն է (լատիներեն՝ *familiae*)։

Օրինակ՝ Բամբակենին և բաղրջուկը պատկանում են փիփերթազգիների (լատիներեն՝ Malvaceae) ընտանիքին։

Թե ցեղերից որն է պատկանում այս կամ այն ընտանիքին որոշվում է տաքսոնոմիստը (կարգաբանի) կողմից։ Շատ հաճախ այդ դասակարգման գործընթացում որևէ միանշանակ կարծիք չի լինում։

|  |
| --- |
| **Կարգաբանական խմբեր** |
|
Վերնաթագավորություն —
**Թագավորություն** —
Ենթաթագավորություն —
Վերնատիպ/Վերնաբաժին —
**Տիպ**/**Բաժին** —
Ենթատիպ/Ենթաբաժին —
Վերնադաս —
**Դաս** —
Ենթադաս —
Ինֆրադաս —
Վերնակարգ —
**Կարգ** —
Ենթակարգ —
Ինֆրակարգ —
Վերնաընտանիք —
**Ընտանիք** —
Ենթաընտանիք —
Վերնատրիբա —
**Տրիբա** —
Ենթատրիբա —
**Ցեղ** —
Ենթացեղ —
Վերնասեկցիա —
Սեկցիա —
Ենթասեկցիա —
Շարք —
Ենթաշարք —
**Տեսակ** —
Ենթատեսակ —
Կենսաձև/Տարատեսակ —
Ենթատարատեսակ —
Ձև —
Ենթաձև |
| Տաքսոնոմիա — Կենսաանվանական անվանակարգ |

## Տես նաև

* Սիստեմատիկա
* Ֆիլոգենետիկա
* Կենսաբանական կարգաբանություն
* Բույսերի ընտանիքներ
* Կենդանիների ընտանիքներ
# Մկնանմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Մկնանմաններ |
| --- |
| *Sicista betulina*  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ենթակարգ | **Մկնանմաններ** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Myomorpha
Brandt, 1855 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**180273** NCBI**337687**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Մկնանմաններ** (լատիներեն՝ Myomorpha), կրծողների կարգի ենթակարգ։ Ընդգրկում է փոքր չափի, արտաքինից մկներին նմանվող 1 ցեղի 16 տեսակ։ Հայաստանում տարածված է մկնիկներ (*Sicista*) ցեղի հայկական մկնիկ տեսակը։

## Արտաքին կառուցվածք

Մարմնի երկար, մինչև 80 մմ է, պոչինը՝ 120 մմ, կենդանի զանգվածը՝ մինչև 19 գ։ Դնչիկը սուր է, աչքերն ու ականջները՝ փոքր։ Առջևի թաթերը 4-մատնանի են, հետինները՝ 5։ Պոչը բարակ է, մազակալած, մարմնից զգալի երկար, օգտագործվում է ցատկելիս հավասարակշռութունը պահելու, մագլցելիս ճյուղերից կառչելու համար։ Մորթին կարճ է, խիտ և բավական կոշտ, հիմնականում՝ բաց կամ մուգ գորշաշագանակագույն, երբեմն՝ մոխրագույն։

## Կենսակերպ

Հիմնականում գործունյա են մթնշաղին և գիշերը, խիտ մացառուտներում՝ նաև ցերեկը։ Ձմեռը քուն են մտնում։

## Սննդառություն

Սնվում են բուսական կերով, հաճախ՝ միջատներով։

## Բազմացում և զարգացում

Բազմանում են տարին 1 անգամ, ունենում մինչև 8 ձագ։ Հանդիպում են տարբեր լանդշաֆտաերկրաբանական գոտիների զանազան կենսավայրերում, որտեղ կան խիտ և բարձր խոտամացառուտներ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |
# Մկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **՞**Մկներ |
| --- |
| Անտառային մուկ (*Apodemus sylvaticus*)  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ենթակարգ | Մկնանմաններ |
| Ընտանիք | Մուկ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Muridae
Illiger, 1811 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**180360** NCBI**10066** EOL**8698**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Մկներ** (լատիներեն՝ Muridae), կաթնասունների դասի կրծողների ընտանիք։ Ներառում է շուրջ 1500 կենդանիներ, որոնք դասակարգվում են 7 ընտանիքներում՝

* մկնայիններ,
* համեստերայիններ,
* նեզոմիդայիններ,
* ճագարամկնայիններ,
* կուրամկնայիններ,
* մկնանման համստերներ
* փշաքնամոլներ։

Մկնաիների դասում են 5 ենթաընտանիքներում, որոնցից նշանավոր են մկները և ավազամկները։ Մկնայիները տարածված են բոլոր աշխարհամասերում։ Մեծ մասը բնակվում է գետնափոր բներում։ Սնվում են սերմերով, երբեմն միջատներով և փոքր կաթնասուներով։ Մկնայիների նշանավոր ներկայացուցիչներ են անտառային և դաշտային մկները։

Հանդիպում են համարյա ամեն տեղ, ա
արևադարձային և մերձարևադարձային անտառներում. տարվել են Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկա, նաև շատ կղզիներ։

## Արտաքին տեսք

Մարմնի երկարությունը 5 սմ-ից 48 սմ (*Phloeomys cumingi*)։ Պոչը երկար է, հաճախ՝ մերկ։ Ապրում են գետնափոր բներում։

## Բազմացում և զարգացում

Բազմանում են տաք եղանակին (տարին մինչև 6 անգամ), բնակարաններում՝ ամբողջ տարին։

## Սննդառություն

Սնվում են միջատներով, բուսական և կենդանական մնացորդներով։

## Կենսակերպ

Ակտիվ են մթնշաղին և գիշերը։ Մարդու և ընտանի կենդանիների մի շարք վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչների տարածողներ են։ Մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը, անտառային և պահեստային տնտեսություններին։ Սպիտակ տեսակներն օգտագործվում են որպես լաբորատոր կենդանիներ։

## Տեսակներ

### Տնային մուկ

Տնային մուկը (լատիներեն՝ Mus musculus) տարածված է ամբողջ աշխարհում, չի բնակվում միայն Արկտիկայում, Անտարկտիդայում և բարձրալեռնային շրջաներում։ Ունի 5 ենթատեսակ։ Տնային մուկը կապված է մարդու հետ, տարածված է հատկապես մարդկանց բնակավայրերում։ Անապատային շրջաներում ապրում է օազիսների և ջրավազանների հարևանությամբ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«մկներ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մկներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մկներ» հոդվածին։ |
# Ավազամկներ

| **՞**Ավազամկներ |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Կրծողներ |
| Ընտանիք | Ավազամկներ |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Gerbillinae
Alston, 1876 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**632553** NCBI**10045**

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ավազամկներ** (լատիներեն՝ Gerbillinae), կրծողների կարգի ընտանիք։ Ընդգրկում է մոտ 18 ցեղ և 80 տեսակ։ Հայաստանում հանդիպում է ավազամկների 4 տեսակ՝ պարսկական ավազամուկ, Վինոգրադովի ավազամուկ, փոքրասիական ավազամուկ և Դալի ավազամուկ։

## Արտաքին կառուցվածք

Մարմնի երկարությունը 5-20 սմ է, պոչինը՝ 3- 24, 5 սմ։ Արտաքինից նման են առնետներին, բայց պոչը մազակալած է և վերջանում է քիչ թե շատ արտահայտված, սովորաբար՝ սև վրձնիկով։
Հետին վերջույթներն ավելի երկար են, քան առջևինները։ Որոշ ավազամկներ շարժվում են ցատկելով։ Մորթու գույնը դեղնաավազագույնից գորշաավազագույնի մուգ երանգներով է, փորի մասը՝ ավելի բաց։

## Տարածվածություն

Տարածված են Հարավ-արևելյան Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայում։ Հայտնի է ավազամկների 12 տեսակ, որից 4-ը (պարսկական, վինոգրադովի, կեսօրյա և փոքրասիական) ՀՀ-ում (Արարատյան դաշտավայրում, Մեղրիի, Վայքի, Կապանի, Իջևանի շրջաններում)։ Ապրում են անապատներում, կիսաանապատներում, տափաստաններում։

## Սննդառություն

Սնվում են հիմնականում բուսական կերերով։ Վնասատու են, փչացնում են ցանքերը, երկաթուղիների և ոռոգիչ ջրամբարների հողաթմբերը, տարածում որոշ վարակիչ հիվանդություններ։ Բնակվում են անապատային, կիսաանապատային, չոր տափաստանային գոտիներում (մինչև 2200 մ բարձրություններում), որտեղ հաճախ գերիշխող տեսակ են։ Տեսակների մեծամասնությունը վարում է գաղութային, մյուսները՝ կիսագաղութային կամ մենակյաց կյանք։ Բնակվում են գետնափոր, հաճախ՝ բարդ կառուցվածքով բներում։ Սնվում են բույսերի կանաչ մասերով և սերմերով։ Մի շարք տեսակներ ձմեռման համար կուտակում են սերմեր։ Գործունյա են կլոր տարին, հիմնականում՝ մթնշաղին և գիշերը։

## Բազմացում և զարգացում

Բազմանում են տարին 3-4 անգամ (Հայաստանում՝ 2-3), յուրաքանչյուր անգամ ունենում մինչև 11 ձագ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 602)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ավազամկներ» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ավազամկներ» հոդվածին։ |
# Ցեղ (կատեգորիա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածը տաքսոնոմիական կատեգորիայի մասին է։  Այլ գործածությունների համար այցելեք ցեղ (այլ կիրառումներ)։
**Ցեղ** (լատիներեն՝ genus  հոգ. *genera*, հունարեն՝ genus-ից), կենդանիների վերտեսակային տաքսոնոմիական կատեգորիա է, միավորում է ծագումնաբանորեն առավել մոտ տեսակները։ Համապատասխանում է բույսերի ցեղ կատեգորիային։ Մոտ ցեղերը միավորվում են ընտանիքում։

## Ցեղի գիտական անունը

Ցեղի կամ բուսաբանական ցեղի գիտական անունը բաղկացած է մեկ բառից և պարտադիր լատիներեն է։ Պահանջվում է, որ անունը գրված լինի լատինատառ և ենթարկվի լատիներենի ուղղագրությանը։ Հանդիսանում է գոյական անուն, եզակի թվով և սկսվում է մեծատառով։ Ուրիշ պահանջներ չկան։ Բառը կարող է լատիներենից փոխառյալ լինել, կամ էլ լատինացված բառ ցանկացած լեզվից (հաճախ հունարենից)։ Հանդիպում է նաև ազգանունից առաջացած բառ, օրինակ՝ Linnaea, որն առաջացել է Կառլ Լիննեյի ազգանունից (Linnaeus)։

## Արտաքին հղումներ

* Կենսաբանական դասակարգման միջազգային կոդերը Արխիվացված 2006-08-22 Wayback Machine

## Գրականություն
# 1904[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  2004 · 2005 · 2006 · 2007 —  **2008**  — 2009 · 2010 · 2011 · 2012
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1980‑ականներ · 1990‑ականներ — **2000‑ականներ** — 2010‑ականներ · 2020‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 20-րդ դար — **21-րդ դար** — 22-րդ դար
 |

**2008 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 2008 *MMVIII* |
| Հուլյան օրացույց | 2007—2008 (հունվարի 14 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7516—7517 (սեպտեմբերի 14-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2760—2761 (մայիսի 4-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4500—4501 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՇ—ՏՇԱ* |
| Հրեական օրացույց  | 5768—5769
ה'תשס"ח — ה'תשס"ט |
| Իսլամական օրացույց | 1429—1430 |
| Չինական օրացույց | 4704—4705 丁亥 — 戊子 կարմիր խոզ — դեղին առնետ |
| Եթովպական օրացույց | 2000—2001 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 2064—2065 |
| - *Շակա սամվատ* | 1930—1931 |
| - *Կալի յուգա* | 5109—5110 |
| Իրանական օրացույց | 1386—1387 |
| Բուդդայական օրացույց | 2551 |

**1904 թվական**,  նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է ուրբաթ օրը։ Սա մեր թվարկության 1904 թվականն է,
XX դարի 4-րդ տարին։

## Իրադարձություններ

* ապրիլ 1 - հուլիսի կեսեր - Սասունի գոյամարտ
* հուլիսի 1 - նոյեմբերի 23 - ԱՄՆ Սենտ Լուիս քաղաքում (Միսսուրի նահանգ) անցկացվեցին Երրորդ Օլիմպիական պաղերը։

## Ծնունդներ

* Դեկտեմբերի 18 - Ջորջ Սթիվենս, ամերիկացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, օպերատոր և պրոդյուսեր
* Հակոբ Գույումճյան, հայ գրող, հասարակական գործիչ
* Մայիսի 15 - Արման Մանուկյան, ամերիկացի հայազգի նկարիչ, որը հայտնի է իր Հավայան կղզիների բնանկարներով
* Օգոստոսի 4 - Էդմոնտ Յաղճյան, նկարիչ
* Նոյեմբերի 22 - Լուի Էժեն Ֆելիքս Նեել, ֆրանսիացի ֆիզիկոս, Փարիզի Գիտությունների Ակադեմիայի անդամ (1953),
* Սիրանուշ Գևորգյան, հայ գեղանկարիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ (1967
* Փետրվարի 25 - Վալերիան Սուրաբեկով, խորհրդային ռազմածովային նավատորմի փոխծովակալ
* Մարտի 9 - Արտաշես Մաթևոսյան, հայ խորհրդային բուսաբույծ
* Հուլիսի 10 - Բորիս Սուպյան, տանկային զորքերի գեներալ-մայոր
* Լևոն Թյությունջյան, հայ գծանկարիչ
* Ապրիլի 17 - Հրանտ Փաստրմաջյան, գրող (վ. 1954)
* Մայիսի 4 - Եղիշե Մարտիկյան, հայ խորհրդային արվեստաբան–նկարիչ
* Մայիսի 11 - Սալվադոր Դալի, Իսպանացի նկարիչ և գրող (վ. 1989)
* Հունիսի 9 - Դավիթ Մալյան, հայ նշանավոր դերասան (վ. 1976)
* Հուլիսի 8 - Ալեքսանդր Մարջանյան, հայ խորհրդային ինժեներ-մեխանիկ
* Հուլիսի 14 - Արշիլ Գորկի, նշանավոր նկարիչ (վ. 1948)
* Օգոստոսի 5 - Սուրեն Ավչյան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, դրամատուրգ, գրական-մշակութային գործիչ (վ. 1985)
* Օգոստոսի 23 - Սուրեն Քոչարյան, հայ խորհրդային էստրադայի արտիստ, ասմունքող (վ. 1979)
* Նոյեմբերի 16 - Միհրան Մխիթարյան, հայ սովետական ճարտարապետ։
* Նոյեմբերի 4 - Ալեքսանդր Հակոբյան (քիմիկոս), հայ քիմիկոս, օրգանիկ

## Մահեր