# Pandemi Covid-19

**Pandemi kowonaviris an 2019-2020**, rele tou **nemoni Wuhan**, te kòmanse alantou kòmansman an nan mwa desanm 2019 nan vil Wuhan nan Chin santral. Li se koze pa yon viris ki soti nan fanmi an kowonaviris. Viris la rele 2019-nCoV epi ofisyèlman SARS-CoV-2. Maladi a rele ofisyèlman COVID-19 (*COronaVIrus Disease 2019*) nan angle, ou *maladie à coronavirus 2019* nan franse.
Nan dat 11 mas 2020, OMS deklare ke epidemi COVID-19 te vin yon pandemi.

Transmisyon moun-a-moun li te konfime pa Òganizasyon Mondyal Sante (OMS) sou 23 janvye 2020. Sijè a ensèten sou kantite egzak la pasyan yo ak viktim yo, to letalite ta dwe relativman ba an konparezon avèk sa yo ki an epidemi kowonaviris anvan (apeprè 3% nan dat 27 janvye 2020 daprè chif OMS).

Kantite moun ki enfekte nan Lachin ogmante sevèman san sètitid. Evalyasyon kontradiktwa yo miltipliye. Eta chinwa a aplike pwosedi estrik pou anpeche moun vwayaje, yo mete plizyè vil nan karantèn yo epi fèmen anpil sit piblik. Li deplwaye tou mwayen sanitè enpòtan pou kontrekare epidemi an. Malgre sa, plizyè epidemyolojis konteste chif ki anonse pa gouvènman Chinwa a.

Nan dat 13 janvye 2020, se premye ka a nan enfeksyon dekouvri andeyò Lachin. Nan fen mwa janvye, ven-senk (25) peyi afekte, chak fwa pou yon ti kantite nan malad yo. Reyaksyon entènasyonal la te òganize trè vit, pou fèmen malad yo ak anpeche fòmasyon nouvo fwaye kontajyon . Sèten peyi pran mezi pou rapatriye sitwayen yo prezante nan Lachin byenke OMS pa rekòmande li.

Sou 28 janvye, OMS an renouvle yon premye lage laprès nan dat 23 janvye, ki konfime ke si risk la se « trè gran nan Chin, gran nan nivo rejyonal ak gran nan nivo mondyal », epidemi an pa sepandan konstitye « yon ijans sante piblik de dimansyon entènasyonal ». An reyalite, Lachin te opoze ke Òganizasyon Mondyal Sante deklare yon ijans sante piblik de dimansyon entènasyonal, pa vle anpeche mouvman an nan machandiz yo.

Sou 29 janvye, chèchè ostralyen ki soti nan Enstiti Peter Doherty Melbourne a, anba sipèvizyon doktè J. Druce, te reyisi, pou premyè fwa, nan kreye yon nouvo kowonaviris apati yon echantiyon ki te jwenn nan yon pasyan ki enfekte, yon gwo etap nan devlopman trètman an. Yo pral pataje viris sa a avèk lòt laboratwa atravè mond lan, otorite chinwa yo pa gen fè sa.

Sou 30 janvye, OMS klase epidemi an kòm yon ijans sante piblik de dimansyon entènasyonal men li pa rekòmande limite vwayaj entènasyonal ak komès, kontrèman ak pifò desizyon gouvènman an. Gwo krent ki genyen nan OMS se ke epidemi sa a ka rive nan peyi ki sistèm sante pa ta kapab jere tankou yon kriz sanitè.

Sou 31 janvye, plis ak plis peyi konseye sitwayen yo pa vwayaje nan peyi Lachin, pandan y ap kantite konpayi avyon sispann vòl yo nan ak soti nan Lachin ogmante. Pou pati li a, Lachin deside rapatriye moun orijinè Wuhan k ap viv aletranje paske nan « difikilte pratik pou moun pwovens Hubei k ap viv aletranje, patikilyèman moun Wuhan » siy ksenofobi ap ogmante an Frans, Itali, Kanada ak Wayòm Ini.

Yon premyè etid nan 425 premye ka yo, ki pibliye nan *New England Journal of Medicine*, montre ke transmisyon moun-a-moun parèt osi bonè ke lè mitan-desanm 2019.

## Evolisyon epidemi an nan Lachin

### Aparisyon ak difizyon nan peyi Lachin

Premye moun ki gen nemoni egi te travay nan mache an gwo fwidmè nan Huanan nan Wuhan. Kèk syantifik chinwa te izole answit, katografye epi fè disponib sekansaj jenetik li. Ajan patojèn la se yon viris ki soti nan fanmi kowonaviris, 2019-nCoV, ki gen sekansaj jenetik 80% menm jan ke SARS-CoV.

Premye ka sispèk yo te siyale sou 31 desanm 2019, premye sentòm yo parèt jiska twa (3) semèn pi bonè, 8 desanm 2019. Mache a te fèmen sou 1e janvye 2020 ak moun ki gen sentòm yo te izole. Plis pase 700 moun ki gen ladan plis pase 400 travayè swen sante, ki te vin nan kontak sere avèk ka sispèk yo te answit siveye. Gras a devlopman yon tès PCR espesifik, prezans 2019-nCoV te konfime nan 41 moun nan gwoup la Wuhan, de (2) nan moun yo te pita dekri tankou se te yon koup marye, youn nan moun pa t 'ale nan mache a, ak twa (3) lòt moun ki te manm nan menm fanmi an ki te travay nan mache fwidmè. Nan dat 9 janvye 2020, premye pasyan (61 an) mouri nan Wuhan. Sou 16 janvye 2020, otorite chinwaz yo te anonse ke yon lòt nonm (69 an), ki gen maladi yo te konfime, te mouri yon jou anvan nan Wuhan.

Yon etid pi detaye ki te pibliye 24 janvye nan jounal syantifik *The Lancet* te montre premye sentòm atribyab a *posteriori* pou 2019-nCoV te parèt depi 1e desanm 2019 nan yon pasyan ki pa t 'ale nan mache a, menm jan tou yon tyè nan 41 ka yo siyale nan Wuhan nan mwa desanm 2019 : orijin epidemi an se pou sa ki te fèt anvan mwa desanm 2019 e li ka pa sou mache Wuhan.

Transmisyon moun-a-moun te konfime sou 20 janvye nan Guangdong, nan Chin, daprè Zhong Nanshan, lidè ekip komisyon sante ki mennen ankèt sou epidemi an. (Òganizasyon Mondyal Sante(OMS) te avèti ke yon epidemi pi gwo ta ka rive. Yo te krenn yon gwo risk pou gaye pandan pik sezon vwayaj la nan Lachin alantou Nouvo Ane chinwa a.

Sou 22 janvye, vis-minis chinwa nan Komisyon Nasyonal Sante Li Bin, deklare ke viris sa a « ta ka fè mitasyon e difize pli fasilman ».

Sou 25 janvye, Prezidan chinwa Xi Jinping te di sitiyasyon an grav epi epidemi an ogmante.

Sou 26 janvye, Pwofesè Neil Ferguson, ekspè sante piblik nan Imperial College London, estime ke apeprè 100 000 moun deja enfekte avèk viris la, tandike Fakilte Medsin nan Hong Kong evalye kantite pasyan nan 43 000 nan dat 27 janvye. Nan menm jou a, Komisyon Nasyonal Sante nan Repiblik popilè Chin te deklare ke 30 453 moun te anba obsèvasyon san yo pa espesifye mwayen yo itilize pou kontwole yo.

Kontrèman ak sa ki te pase pandan epidemi an SARS nan ane 2002-2003, Lachin kominike anpil sou epidemi sa a byenke otorite yo pa t 'imedyatman wè gravite a nan sitiyasyon an, pou egzanp yo pa anile yon bankè avèk 40 000 moun sou 19 janvye, 4 jou anvan karantèn la nan vil Wuhan, sa majistra lavil la pral piblikman rekonèt kòm yon erè. Men, yon jounal avèti ke kritike gouvènman chinwa a nan batay li kont epidemi an ta ka pini pa prizon.

Sou 28 janvye, Tribinal Siprèm chinwa reyabilite ofisyèlman 8 doktè ki te arete pa lapolis sou 1e janvye e akize de difize fo enfòmasyon sou viris la. Akize yo te travay nan depatman newoloji nan lopital Lakwa Wouj nan Wuhan, nan inivèsite medsin oswa nan sant kansèwoloji. Youn nan yo, ki te akize de anonse ke sèt (7) nan pasyan li te gen SARS, te fòse pa lapolis siyen yon lèt pou pwomèt yo pa pibliye lòt mesaj kòm sa yo. Rezo sosyal chinwa yo te pran sou ka a, akize an patikilye pouvwa a nan vle kache gravite a nan sitiyasyon an nan popilasyon an. Pa reyabilitasyon sa a, gouvènman chinwa a sanble nan reyalite pou eseye fè silans anlè kritik yo sou jesyon kriz la, pandan yo ap blame otorite politik lokal yo ki kounye a yo akize pou yo te mete presyon sou syantifik yo ak nan gen minimize dimansyon nan kriz la.

### Mezi izolman nan peyi Lachin

#### Pwovens Hubei

Lavil Hubei anba karantèn (transpò) 23 janvye 2020   24 janvye 2020 Zhijiang 24 janvye 2020

Sou 22 janvye 2020, gouvènman chinwa a te plase anba karantèn twa (3) vil nan pwovens Hubei patikilyèman afekte pa viris la e kote yo ta dwe orijin nan, pou kenbe risk pandemi yo  : Wuhan, Huanggang ak Ezhou, yon popilasyon konbine ki gen plis pase 20 milyon abitan Otorite chinwaz yo entèdi tout trafik avyon, tren, wout ak rivyè pou ale ak soti nan twa (3) vil sa yo kote yo sispann transpò piblik (otobis, metwo) tou.

Pou ede limite gaye viris la, otorite sante Wuhan te fè li obligatwa pou mete yon mask nan figi nan lye piblik yo oswa pou fè fas a amann. Vil la tou te lanse konstriksyon an nan dis (10) jou nan yon lopital 25 000 m2 ki kapab akèyi mil (1000) pasyan epi ki dwe fonksyone sou 3 fevriye.

Sou 25 janvye, otorite chinwaz yo te pwolonje zòn karantèn nan prèske tout pwovens Hubei, sètadi 56 milyon moun.

Sou 31 janvye, Lachin deside rapatriye moun ki rete nan Wuhan k ap viv aletranje paske nan « difficultés pratiques auxquelles sont confrontées à l'étranger les résidents de la province du Hubei, et en particulier ceux de Wuhan » .

#### Lòt vil ak rejyon chinwaz yo

* Nan Peken, ki sitiye plis pase 1 000 km nò Wuhan, fèstivite yo New Year Chinwa planifye pou 25 janvye 2020 yo anile, pandan y ap Vil la entèdi fèmen jouk lòt avi "yo nan lòd pou fè pou evite kontaminasyon lye nan rasanbleman an nan vizitè" 27 janvier, lè jou ferye New Year Chinwa yo te fini kat (4) jou pita, otorite yo deside pwolonje yo nan twa jou yo limite risk pou yo contagion.
* Nan Shanghai, ki se mwens pase 700 km lès nan Wuhan, Shanghai Disneyland pak la tou fèmen pòt li sou 24 janvye 2020.
* Nan Hong Kong (930 km sid Wuhan), otorite yo ap transfòme de kan jou ferye nan zòn karantèn pou moun ki te ka an kontak ak transpòtè nan kowonaviris la Sou 26 janvye 2020 pak lwazi zòn nan, ki gen ladan Hong Kong Disneyland ak Ocean Park, ap fèmen pòt yo. Sou 27 janvye, Hong Kong entèdi antre nan teritwa li nan moun k ap viv nan pwovens Hubei, ak tou tout vwayajè ki te pase la pandan de semèn ki sot pase yo, eksepte moun ki abite nan Hong Kong.

Kèk vil te deside barikade epi yo pa kite etranje rantre pou evite kontaminasyon. Pou egzanp, nan papòt la nan vilaj la nan Tianjiaying, sitiye 45 minit soti nan Beijing. Plizyè rezidan te bati yon baraj ak vizitè etranje yo te entèdi nan travèse li. 1,700 rezidan yo, nan lòt men an, dwe "montre pye yo" nan antre nan vilaj la. Yo dwe enskri pa bay non yo, nimewo telefòn mobil, nimewo kat idantite ak lis lavil yo te fèk vizite. Se yon tès tanperati finalman te pote soti, si sa a pwouve pozitif moun nan envite nan fè yon rete nan lopital ki pi prè a .

Li lakòz tou enflasyon nan pri nan mask nan peyi Lachin. Nan Beijing, yon famasyen ogmante pri a nan mask yo soti nan 143 yuan a 850 yuan. Li te peye 3 millions yuan kom anmann.

### Pwogresyon kowonaviris nan Chin

Kat anime nan ka konfime nCoV 2019 ki gaye nan Chin depi 25 janvye 2020. Graf sa a modifye an fonksyon fizo orè nan Wuhan.
Makao ak Hong Kong chak rapòte yon ka sou 22 janvye.

Nan dat 30 janvye, aprè dekouvèt yon ka nan Lhasa, kapital la nan rejyon an otonòm nan Tibet byen lwen, tout rejyon chinwaz yo enfekte.

Nan Mwa Mas 2020, konpayi yo ki fè pati Sistema resevwa lajan sou 1 milya dola rubles pou batay la kont coronavirus ,ktime nan ki te depanse sou devlopman nan tès yo detekte enfeksyon, osi byen ke sou pwodiksyon an nan ekipman pwoteksyon ak antiseptik.

## Pwopagasyon mondyal kowonaviris

### Lokalizasyon ka

Pwopagasyon ka konfime SARS-CoV-2 ant 12 janvye 2020 ak 29 fevriye 2020.
### Kantite ka pa peyi

* Done epidemi kowonaviris an 2019-2020

### Pwopagasyon nan Azi (nan lòd kwonolojik nan aparisyon)

 Kat la gaye viris la (30 janvye 2020) :
Peyi orijin viris : (Chin)
Ka konfime siyale
Ka sispèk siyale
Plizyè ayewopò mete kanpe depistaj sou rive nan avyon ki soti nan Lachin. Se tès depistaj sa a te pote soti nan kontwole tanperati kò vwayajè yo. Sepandan, mezi sa yo pa ka sispann gaye epidemi andeyò teritwa chinwa.

#### Taylann

Premye ka a rapòte nan Taylann sou 13 janvye 2020. Li se yon moun ki soti nan Wuhan.

#### Japon

Premye ka a rapòte nan Japon sou 15 janvye nan prefèkti Kanagawa nan sid Tokyo. Li se yon moun ki gen 30 ane soti nan Wuhan.

Sou 23 janvye, peyi a endike ke li sispèkte yon lòt pasyan, yon nonm (60 an) natif natal nan vil touristik Nara. Li te kondui de (2) gwoup touris chinwa soti nan Wuhan nan yon otobis nan mwa janvye.

Sou 31 janvye, Japon dekonseye vwayaje nan peyi Lachin.

#### Kore disid

Sou 20 janvye, Kore disid rapòte premye ka li.

#### Taywan

Sou 22 janvye peyi a deklare aparisyon yon premye ka, yon Tayiwanèz ki retounen yon vwayaj nan Wuhan.

#### Vyètnam

Sou 23 janvye, de (2) ka te deklare nan Ho Chi Minh Vil.

Sou 28 janvye, Vyetnam te anonse ke li te obsève yon ka kontaminasyon moun-a-moun sou teritwa li.

#### Filipin

Nan Filipin yo, Minis Sante a, Francisco Duque, konfime sou 30 janvye 30 aparisyon yon ka, yon fanm chinwaz (38 ane).

#### Risi

Premye de (2) ka yo parèt 31 janvye  : youn nan oblast Tyumen nan Oural ak lòt la nan krai Transbaikalia nan Lès Ekstrèm Oryan ris.

### Gaye andeyo Lazi pa kontinan

#### Afrik

##### Aljeri

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Aljeri

Sou 3 fevriye 2020, yon avyon konpayi Air Algérie rapatrye 36 etidyan aljeryen ki te etabli nan vil Wuhan. Avyon pote tou sitwayen libyen ak tinisyen ki abite nan vil la.

Nan dat 25 fevriye 2020, minis lasante aljeryen, Abderrahmane Benbouzid, anonse nan televizyon piblik ke premye ka te dyagnostike nan Aljeri Li se yon Italyen ki te rive nan peyi a sou 17 fevriye 2020. Yo mete li nan karantèn.

##### Mawòk

Sou 3 mas 2020, yon Mawoken ki soti nan Itali te est teste pozitif ak kowonaviris. Ministè Sante nan Mawòk deklare : « Kondisyon li estab epi pa lakòz enkyetid » nan yon lage laprès.

Sou 5 mas 2020, yon dezyèm ka kowonavirus anrejistre nan Maròk. Li se ankò yon fanm italyèn orijinè Mawòk ki te anrejistre pozitif ak COVID-19 e ki se tou nan kondisyon kritik..

##### Nijerya

Premye ka nouvo kowonaviris nan Afrik Nwa konfime, 28 fevriye 2020, nan Nijerya. Yo mete nan karantèn 58 moun ki te gen kontak avèk Italyen an enfekte nan Lagos.

##### Tinizi

Yon premye ka konfime nan yon granmoun soti nan Itali anonse 2 mas 2020 pandan yon konferans laprès minis Lasante.

##### Senegal

Sou 2 mas 2020, yon Franse marye ak papa de (2) pitit ki ap viv nan Senegal depi de (2) ane yo te dyagnostike li pozitif apre retounen soti nan Lafrans sou 26 fevriye 2020. Pasaje ki sou avyon an yo te vle pou karantèn lan. Moun sa a te rete nan sid Lafrans. Sou 4 mas, de (2) nouvo ka te ont konfime pa Direktè Jeneral Sante ak Aksyon Sosyal.

#### Amerik

##### Brezil

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Brezil

Yon premye ka nan Amerik disid rapòte 26 fevriye 2020 nan Brezil : li se yon moun ki gen vwayaje nan peyi Itali.

##### Giyàn

Senk (5) ka nan Amerik disid anonsee sou 4 mas 2020 sou teritwa franse (France d'outre-mer) : yo retounen soti nan vil Mulhouse.

##### Kanada

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Kanada

Premye ka kanadyen an te konfime 25 janvye pa ofisye medikal nan sante Barbara Yaffe nan Toronto, Ontario . Nonm lan (50 ane) te vizite vil Wuhan yon kèk jou anvan kontrakte viris la. Li te imedyatman izole nan lopital Sunnybrooke , nan Toronto.

Dezyèm ka kanadyen an te konfime 27 janvye. Li te madanm premye pasyan ki te pran menm vòl CZ 311 la ant Guangzhou ak Toronto.

##### Etazini

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Etazini

Etazini te anonse premye pasyan yo nan dat 21 janvye nan Seattle.

Sou 30 janvye anrejistre premye ka kontajyon nan peyi ameriken, li se yon fanm (60 ane) ki te rete nan peyi Lachin epi, lè li te retounen nan Chikago, ki kontamine mari li ki te rete nan lakay.

##### Meksik

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Meksik

Apre plizyè ka sispèk ke yo te jwenn negatif pandan mwa janvye ak fevriye, 3 premye ka konfime COVID-19 yo ki nan lis nan Meksik sou 27 fevriye, aparamman enpòte pa yon granmoun meksiken (35 ane) ki te ale nan peyi Itali pou yon konferans.

##### Pewou

Sou 6 mas 2020, yon premye ka konfime pa otorite. Se yon nonm (25 ane) ki rete nan Espay, nan Frans ak nan Repiblik tchèk.

#### Ewòp

Enstiti Nasyonal pou Sante ak Rechèch Medikal pibliye yon premye travay modelizasyon pou estime risk enpòte epidemi an nan Ewòp.

##### Almay

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Almay

Sou 28 fevriye, Almay rekonèt 67 ka moun ki entène lopital ak 37 ka moun ki detekte nan awondisman Heinsberg nan Rhénanie-du-Nord-Westphalie. Tout lekòl yo fèmen nan awondisman sa a ak yon milye moun touprè fwontyè néerlandèz yo dwe rete lakay yo, ak 1500 moun nan Düsseldorf, pasyan swaye tou nan Bavyè, nan Bade-Wurtemberg, nan Hesse, nan Hambourg, elatriye.

Sou 1e mas 2020, gen 129 ka.

##### Bèljik

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Bèljik

Service public fédéral Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (an kreyòl ayisyen : Sèvis piblik federal Sante piblik, Sekirite chèn alimantè ak anviwònman) mete an plas yon pòtay pou enfòmasyon pou sitwayen ak vwayajè

De moun ki retounen soti nan Lachin sou 9 fevriye 2020 rete nan karantèn pou de (2) semèn nan lopital militè Rèn Astrid nan Neder-Over-Heembeek. Paske yo prezante okenn sentòm ak yo te teste negativman, yo te otorize kite lopital sou 23 fevriye 2020. Nan rejyon nan Verviers, de (2) timoun ki rantre aprè vakans ski nan Itali sou 29 fevriye yo oblije rete lakay pou yon semèn.

##### Espay

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Espay

Sou 31 janvye, ministè Sante panyòl konfime aparisyon yon premye ka nan kontaminasyon nan peyi a sou zile La Gomera nan Zile Canary nan yon sitwayen alman ki te fè pati de yon gwoup de senk (5) moun.

##### Frans

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Frans

Sou 24 janvye, Minis Sante a fransèz, Agnès Buzyn, anonse twa (3) premye ka franse. Yo se tou twa premye ka ewopeyen.

Yon katriyèm ka franse te revele sou 28 janvye, e li te dekri tankou « sevè ». Li se yon touris chinwa (80 zan) ki soti nan pwovens Hubei ki te plase nan swen entansif. Yon senkyèm ka kowonaviris te detekte nan Frans 29 janvye. Li se pitit fi vye moun entène nan lopital.

Yon sizyèm ka kontaminasyon kowonaviris 2019-nCov te idantifye nan Frans, te anonse pa Direktè Jeneral Sante, Jérôme Salomon, jedi 30 janvye. Moun ki enfekte a se yon doktè liberal pariyen ki te resevwa yon pasyan Chinwa pou konsiltasyon.

##### Fenlann

Premye ka a te jwenn nan Fenlann te anrejistre nan dat 29 janvye nan vil Rovaniemi avèk yon touris chinwaz (32 ane).

##### Itali

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Itali

Sou 30 janvye, Itali te deklare li te gen de (2) ka moun ki enfekte avèk viris la sou teritwa li, de (2) touris chinwa aparaman rive dabò nan Milan epi rete nan lavil Wòm lè sentòm yo nan maladi a parèt. Gouvènman an te dekrete yon pwosedi etadijans pou yon peryòd sis (6) mwa ak Li sispann vòl avyon li yo pou ale ak soti nan Lachin.

##### Wayòm Ini

Sou 31 janvye, chèf sèvis medikal la pou Angletè, Chris Whitty, "konfime ke de (2) pasyan nan Angletè, manm nan menm fanmi an, te teste pozitif".

##### Syèd

Premye ka an Syèd te anrejistre nan dat 31 janvye nan Jönköping. Li konsène yon fanm ki te retounen nan Syèd sou 24 janvye aprè yon rete nan Wuhan.

#### Oseyani

##### Ostrali

* Atik detaye : Pandemi maladi kowonaviris an 2020 nan Ostrali

Premye ka konfime nan Ostrali te anonse sou 25 janvye pa Minis Sante ostralyèn Jenny Mikakos.

Sou 29 fevriye 2020, yo te konstate nan Ostrali 23 ka kontaminasyon. Premye moun ki mouri te anrejistre 1e mas 2020.

Sou 2 mas 2020, yon moun (53 ane) ki travay nan sektè sante nan Sydney ak ki te pa vwayaje dènyèman, te gen viris la nan Ostrali, sa a se premye ka endijèn detekte nan emisfè sid la, otorite yo ap envestige orijin nan kontaminasyon sa a. Yon dezyèm ka te detekte menm jou a, konsènan yon fanm (43 ane) Sydney, pwobableman enfekte pa frè li ki te retounen soti nan Iran.

##### Nouvèl Zelann

Sou 28 fevriye 2020, yon premye ka a rapòte nan Nouvèl Zelann : yon nonm ki gen swasant ane ki ap retounen soti Iran. Li entène lopital nan Auckland.

### Mezi entènasyonal yo

Sou 23 janvye, OMS deside ke li ta twò bonè pou deklare yon ijans sante piblik de dimansyon entènasyonal. Oganizasyon an konfime pozisyon sa a sou 28 janvye e li deklare ke risk la se « trè gran nan Chin, gran nan nivo rejyonal ak gran nan nivo mondyal ». Finalman, OMS deside sou 30 janvye deklare ijans sante piblik de dimansyon entènasyonal.

Kontrèman ak règleman ki aplike pa pifò gouvènman yo, OMS te estime, sou janvye 30, ke pa te gen okenn rezon ki fè limite vwayaj ak komès avèk Lachin malgre deklarasyon alèt entènasyonal.

#### Rapatriman - politik karantèn

Byenke Direktè Jeneral la OMS pa rekòmande li, plizyè peyi deside repatriye sitwayen yo prezante nan peyi Lachin pa vòl espesyal dirèk, avèk souvan mezi izolman sou arive. Se konsa, Pari rapatriye sou 28 janvye 250 sitwayen franse soti nan Wuhan.

Inyon Ewopeyèn repatriye sitwayen li yo avèk èd Lafrans. Li separe moun aparaman an sante ak moun sispèk oswa ka enfekte. Japon transpòte de (2) gwoup moun nan menm avyon an.

Règleman karantèn adopte pa eta yo aprè rapatriman sitwayen soti nan Wuhan te limite nan izolman nan yon lye espesifik pou 14 jou :

* an Frans, karantèn pral aplike nan sant vakans Carry-le-Rouet. .Moun ap gen pou siyen yon angajman pou respekte karantèn yo. 80 rezèvis sanitè mobilize pou pran swen yo;
* Ostrali vle karantèn sitwayen li yo sou Zile Christmas, yon zile ki sitiye plis pase 2 000 km lwen nan Ostrali ;
* Wayòm Ini finalman deside izole moun yo nan yon ansyen bilding nan National Health Service;
* pou Espay, sitwayen yo te repatriye nan Madrid aprè yon eskal pa Royal Air Force Brize Norton a (Angletè) nan vòl la aranje pa Wayòm Ini a soti nan 30 a 31 janvye, epi yo mete nan izòlman nan Lopital Gomez Ulla, nan Madrid.

## Kantite ka pa peyi

* Gade : Done epidemi kowonaviris an 2019-2020

## Nemoni Wuhan

### Orijin

Sispann Pwopagasyon Jèm
Pwemye ka a se siman rezilta yon transmisyon de viris ant yon zannimo ak yon moun, ki ta pwobableman gen yon chòvsouri de mache Wuhan. Vreman vre, nan yon dokiman pwovizwa pibliye sou 23 janvye 2020 sou premye rezilta yo nan sekansaj jenòm nan viris la, manm nan Enstiti viroloji Wuhan, Lopital Jinyintan Wuhan, Inivèsite nan Akademi chinwaz Syans ak Sant pou kontwòl ak prevansyon nan. maladi nan pwovens Hubei montre jenòm viris 2019-nCoV se 96% idantik ak sa yo ki nan yon kowonavavis chòvsouri. De (2) jou pi bonè, nan *Science China Life Sciences* Sou 21 janvye, Doktè Xintian Xu (Enstiti Pasteur nan Shanghai) ak kòlèg li yo deklare ke kowonaviris Wuhan pataje yon zansèt komen avèk kowonaviris yo ak touprè SARS, ki te sanble ak kowonaviris chòvsouri HKU9-1.

Wòl egzak mache Huanan nan Wuhan rete ensèten, sepandan, depi analiz epidemyolojik nan premye ka yo idantifye montre ke yo pa konsène pasyan ki te ale nan mache sa a. Anplis de sa, si yo te vann anpil divèsite nan fon sovaj la, li pa sanble ke sa a se te ka chòvsouri, ki anplis de sa yo pa manje nan rejyon sa a kontrèman ak sa ki ekri sou entènèt.

### Enkibasyon

Peryòd enkibasyon an parèt mwens pase katòz (14) jou epi ant kat (4) ak sèt (7) jou. Peryòd katòz (14) jou sa a se limit sekirite maksimòm pou konnen si yon moun enfekte oswa ou pa enfekte. Estimasyon sa yo baze sou obsèvasyon sou kowavaviris sendwòm respiratwa Mwayen Oryan (MERS).

OMS estime ke peryòd enkibasyon an pwobableman dire anviwon senk (5) jou, ant de (2) ak dis (10) jou.

Sou 30 janvye, Doktè Odile Launay, espesyalis maladi enfeksyèz nan lopital Cochin (Pari), te deklare ke « ou ka kontajye anvan ou menm gen siy klinik yo », oswa menm jan ak grip la, moun ki pa gen « sentòm [kapab kontajye tou] ». « Nou kounye a konnen ke ka segondè yo pi plis ak pi souvan, peryod enkibasyon yo pi kout, apeprè senk (5) jou" .

### Transmisyon

Dire lavi a viris la andeyò kò a estime ant 3 èdtan (nan yon anviwònman sèk) ak 3 jou (nan yon anviwònman imid).

Transmisyon moun-a-moun etabli. Sepandan, sou 24 janvye 2020, modalite li yo poko konnen. Kèk moun ki enfekte pa te transmèt viris la, pandan ke lòt moun te transmèt li pou plizyè. Yon etid ki te pibliye nan *Lancet la* sijere ke sijè san sentòm ki pote viris la ta ka transmèt viris la, ki se komen nan enfeksyon kowonaviris. Otorite chinwaz yo di sou 26 janvye ke li parèt pou konfime viris la ka transmèt menm si moun lan pa montre okenn siy klinik maladi a. Yon premye etid anlè 425 premye ka yo, pibliye nan *The New England Journal of Medicine*, montre ke transmisyon moun-a-moun parèt osi bonè ke lè mitan-desanm 2019.

To de repwodiksyon de baz (note R 0) transmisyon de yon moun a yon lòt te estime ant 1.4 ak 3.8 pa plizyè gwoup rechèch. Yon etid resan men ki pa pibliye estime to sa a ant 3.3 ak 5.4.

### Popilasyon ki enfekte yo

64% nan moun ki enfekte se gason, 72% gen plis pase 40 ane ak 40% gen yon komorbidite (lòt maladi grav asosye). Laj medyan lan se 61 ane.

Kontrèman ak viris grip la, li sanble timoun piti mens malad, daprè yon premyè etid pibliye nan *The New England Journal of Medicine*. Etid sa a montre ke okenn timoun ki poko gen 15 ane se nan mitan 425 premye ka yo konfime.

### Sentòm ak manifestasyon klinik yo

Sou 25 janvye 2020, sentòm deklare sanble ak sa ki nan grip la. Sentòm se lafyèv, tous, frison, doulè nan kò, maltèt ak fatig jeneral. Rinore se pa yon pati tablo klinik, byenke dyare se pafwa prezan. Lafyèv se pa yon karakteristik konstan nan maladi sa a epi absans li pa ase pou detèmine si yon pasyan pa afekte. Yon etid *Lancet* montre ke 17% nan pasyan yo pa febril lè yo admèt nan lopital. Ka filipen se yon ka ki pa febril.

Li kapab akonpaye siy domaj nan aparèy respiratwa siperyè ak enferyè : nen k ap koule ak tous, respirasyon kout, santiman opresyon. Konplikasyon prensipal yo karakterize pa detrès respiratwa nan 30% nan ka yo, yon myokadit nan 10% nan ka yo ak sirenfeksyon bakteryèni nan 10% nan ka.

### Dyagnostik

Dyagnostik la baze sou deteksyon an nan viris la pa teknoloji RT-PCR(anplifikasyon jèn aprè transkrisyon envès) sou tès nazofarenje. Sepandan, dyagnostik sa a pa rive nan tout sistèm sante, epi aktyèlman pa gen dyagnostik serolojik.

Espesifisite a nan tès sa a se 100% men sansibilite li pa konnen. Kalkil valè prediktif pozitif ak negatif pa aktyèlman posib. Li se sèl endikatè nan medsin klinik paske li pran an kont ensidans prevalans maladi a. Sou 22 janvye, Ministè Franse Solidarite ak Sante te anonse ke yon tès dyagnostik devlope pa sant referans nasyonal pou viris respiratwa, sètadi Enstiti Pasteur a, disponib nan Lafrans.

#### Biyoloji

Biyoloji aktyèl la se yon enfeksyon viral  : Lenfopeni, ti sitoliz epatik, pwokalsitonin se yon bagay nòmal, Laktat dezidwojenaz ak Kreyatin kinaz ogmante. Li se sitou itilize evalye enpak enfeksyon viral sou divès ògàn yo (kè, ren, fwa).

#### Imajri medikal

Eskanè poumon an montre imaj nemopati ki pa espesifik.

### Trètman

Pa gen okenn tretman antiviral espesifik. Pasyan yo trete nan Lachin resevwa antiviral sa yo  : oseltamivir (75  mg, 2 fwa chak jou oralman, ganciclovir (250   mg, 2 fwa chak jou pa pèfizyon entravenèz), lopinavir ak ritonavir (500   mg, 2 fwa chak jou oralman) pandan yon peryòd medyàn nan 3 jou.

Sinon, tretman an se sèlman sou sentòm. Li konpanse pwoblèm viseral si domaj grav.

Kotikoterapi ta dwe evite

Selon OMS, yo ta kapab fè tantativ pou repozisyonen antiviral ki egziste deja.

#### Dezenfektan

Viris la sansib pou tout dezenfektan komen.

### Prevansyon

Lave men avèk dlo ak savon efektivman detwi kowonaviris, si li dire omwen 30 segonn (pwotokòl).
Estènen nan youn oswa de (2) koud pa enfekte dirèkteman lòt moun, pandan y ap pwoteje men ou.
Prevansyon baze esansyèlman sou evite tout kontak avèk yon pasyan sispèk oswa konfime,

#### Mezi lijyèn

* lave men (omwens 30 segonn jiska avanbra) souvan avèk dlo ak savon oswa solisyon idwo-alkolik ; dlo ak savon dou trè efikas kont tout kowonaviris. Lave men plizyè fwa chak jou, anvan de manje, apre nou fin itilize twalèt la, lè men nou sal, apre nou fin mouche nen nou, nou touse oswa etènyen. OMS te sijere solisyon antiseptik pou men kote efè antimikwobyen nan alkòl trè konsantre (etanòl oswa izopwopanol) se ranfòse pa yon konsantrasyon ki ba nan pewoksid idwojèn. Twazyèm konpozan an, glisewol, aji kòm yon imektan.
* Limite pwojeksyon goutlèt yo ak ayewosòl viral yo : itilize mouchwa jetab oswa touse nan koud la pou fè pou evite pwodiksyon nan ayewosol oswa echanj manyèl.

Li rekòmande seryèzman pou moun ki gen maladi tankou grip kontwole tanperati yo. Pa rekòmande manje vyann oswa ze ki pa kuit.

Mete mask chirijikal pa gen okenn enterè prevantif, kòm rapele pa Agnès Buzyn, Minis Sante. Sou yon bò, mask sa yo ki fèt sitou pou anpeche mikwòb yo kite poumon pasyan an (medsen mete mask pandan operasyon yo pou pa riske enfekte pasyan). Nan lòt men an, pwobabilite pou yo rankontre (andeyò Lachin) yon pasyan enfekte nan viris se kounye a (nan mwa janvye 2020) ki ba anpil. Doktè Eric d'Ortenzio , epidemyolojis ak kowòdonatè syantifik nan Enstiti Nasyonal Sante ak Rechèch Medikal, konfime ankò initilite a nan mete yon mask pou popilasyon an.

Mask endividyèl pwoteksyon respiratwa (tip FFP2) anpeche mikwòb antre nan kò a. Efikasite li dire de 3 a 8 èdtan. Se mask sa a ke pèsonèl sante mete sou li lè li bay swen moun ki enfekte.

*Centre for Mathematical Modelling of Infectious Diseases* nan London School of Hygiene and Tropical Medicine pibliye yon etid ki montre ke detektè tèmik ayewopò detekte mwens pase 40% nan moun ki enfekte.

### Letalite

To letalite epidemi kowonaviris an 2019-2020 se pi ba pase epidemi 2002-2003 (9.6%) ak 2009 (34%). Doktè konstate yon gwo frekans nan fòm modere ak moun ki mouri ta se sitou « pasyan vye, ki soufri tou lòt maladi grav oswa ki pi piti men malad, iminodeprime". Yon kalkil pwovizwa nan letalite a ki baze sou done nan divès peyi yo nan OMS ki konsène enfeksyon yo pwouve ak lanmò yo, nan yon etap entèmedyè nan epidemi an (27 janvye 2020), pwodui yon pousantaj de apeprè 3% (80 lanmò sou 2 800 enfeksyon), yon valè ki sanble ba an konparezon ak lòt kowonaviris tankou SARS-CoV oswa MERS-COV, men se kanmenm pi wo pase pi viris grip ki afekte moun, pa egzanp. Sepandan, to letalite ka rete ensèten akòz difikilte pou estime kantite ka ak kantite moun ki mouri, Tou de (2) ta ka souzèstime. Sou 29 janvye 2020, OMS te bese estimasyon letalite a nan anviwon 2%.

Letalite nan vil Wuhan se 5.5%. Nan pwovens Hubei, kote episant Wuhan lan sitiye, san yo konte vil Wuhan, pousantaj moun ki mouri se alantou 1%. Finalman, to mòtalite nasyonal nan Lachin tonbe nan 0.3% si nou eskli pwovens Hubei.

### Vaksen

Nan mwa janvye 2020, Larisi te devlope yon vaksen e konpayi famasetik Johnson &amp; Johnson an ap prepare yon lòt , men li pap disponib pou yon ane.

Nan menm peryòd la, nan Frans, nan kad yon rechèch vaksen konsènan kowonaviris MERS ki kòmanse depi 2012, Enstiti Pasteur te kapab itilize ak adapte vaksen sa yo pou kowonaviris Wuhan. Plizyè ekip nan Enstiti Pasteur a ap travay sou adapte li epi ta kapab pwodui vaksen sa a nan ka yon epidemi.

Chèchè nan Enstiti Nasyonal Sante ameriken yo te lanse devlopman yon vaksen kont viris sa a.

## Karakteristik epidemyolojik twa (3) epidemi grav kowonaviris

Twa (3) sous prensipal yo itilize : Enstiti Pasteur, OMS ak CDC Atlanta.

|  | Kowalaviris sendwòm respiratwa Mwayen Oryan (MERS-CoV) | Sendwòm respiratwa egi grav (SARS) | Wuhan nemoni |
| --- | --- | --- | --- |
| Kantite ka yo | 1 219 | 8 098 gen ladan 5 327 nan Lachin | Nan pwogrè | 12,024 ki gen ladan 11,860 nan Lachin |
| Kantite moun ki mouri | 449 | 774 (ki gen ladan 349 nan peyi Lachin) | Nan pwogrè | 259 nan Lachin |
| rezèvwa | Dwomadè | Chòvsourit | |
| Transmisyon imen | Kontak dirèk ak yon bèt ki enfekte, konsomasyon nan lèt chamo anvan tout koreksyon |  |
| Transmisyon moun-a-moun | repons lan se wi | repons lan se wi | repons lan se wi |
| Transmisyon pa objè |  | repons lan se wi | Risk ki ba anpil |
| Transmisyon matènèl-fetis la |  |  |
| enkibasyon | Ant 5 ak 15 jou | Ant 2 ak 7 jou | Pwobableman ant 2 ak 10 jou, sepandan mwens pase 14 jou |
| An sante konpayi asirans lan |  | Pwobableman pa | Wi, sanble konfime |
| kontajyozite |  | To de repwodiksyon de baz ant 1.4 ak 5.4, pou konfime. |
| Dire nan kontaji |  | Ta dwe limite a peryòd siy klinik yo. |
| Kòmanse nan peryòd la enfektye |  |  |
| lanmò | 30% | An jeneral nan 15%, pi wo a 50% pou moun ki gen plis pase 65 | Mwens pase 3%. dapre chif yo anvan tout koreksyon men trè pwobableman mwens |
| tretman | sentòm | sentòm | sentòm |
| vaksen | pa gen okenn | pa gen okenn | pa gen okenn |
| estati | Posib rezijans |  |

## Konsekans ekonomik

An 2003, pandan epidemi sendwòm respiratwa egi grav la, GDP Lachin nan reprezante 8% nan GDP mondyal an, 20% nan fen 2019. Montan ekonomik SARS te estime a $ 40 milya dola.

Epidemi an te kapab gen yon gwo men kout-viv enpak nan Lachin, selon kabinè Oxford Ekonomics, ki baze analiz li yo sou efè epidemi SARS la nan lane 2002 ak 2003, ki te mennen nan lanmò 800 moun nan Azi.

Nan Lafrans, ta kapab genyen yon enpak sou touris : Chinwa yo reprezante sèlman 2.5% nan total prezans anyèl touris, men 7% nan revni touristik (2.5 milyon touris chinwa depanse kat (4) milya ewo chak ane).

Tonbe nan pri lwil se youn nan konsekans ralantisman nan ekonomi chinwaz nan relasyon avèk kowonaviris. Baril Brent la pase sou 60 dola, li pi ba depi 3 mwa.

Minis Ekonomi nan Japon, Yasutoshi Nishimura, te avèti ke pwodiksyon japonèz te kapab afekte pa epidemi an.

Sou 30 janvye, Jean-Philippe Béja, inivèsitè, direktè rechèch nan CNRS la ak syans politik ki espesyalize nan Lachin, deklare ke "ka gen anpil konsekans siyifikatif pou touris, restoran, otèl, komès."

## Reyaksyon ki pa medikal

### Solidarite avèk Lachin

14yèm Dalay Lama eksprime enkyetid li sou epidemi an. Li mande yon gwoup adoratè nan rezidans li nan Dharamsala, peyi Zend, pou yo priye pou kontwole epidemi sa a, ak li deklare  : "Gen yon maladi resan viral nan peyi Lachin. Lachin se istorikman yon peyi Boudis e nou, kòm pratikan Boudis, nan tradisyon sanskrit oswa pali, dwe priye ansanm pou epidemi an disparèt. »

### Izolasyonis

Kòm yon prekosyon kont kowonaviris a, Kore dinò anonse fèmen fwontyè li yo nan touris nan dat 22 janvye, avèk yon vas majorite ki soti nan Lachin.

Sou 26 janvye, Mongoli fèmen fwontyè li avèk Lachin, akòz ka konfime nan Mongoli enteryè.

Nan Hong Kong travayè sante yo menase grèv si fwontyè pa fèmen a vwayajè ki soti nan Lachin. Otorite pran mezi sa a depi 28 janvye, sa ki lakòz sispansyon an nan tout lyezon avyon.

Sou 30 janvye, Larisi fèmen 4 250 km nan fwontyè avèk Lachin e sispann akòde viza pou sitwayen chinwa.

Itali sispann koneksyon avyon nan menm jou a lè de (2) premye ka yo enfeksyon te anonse sou teritwa li.

Nan Kore disid, yon petisyon an favè fèmen fwontyè a touris chinwa te ranmase plis pase 500 000 siyat.

Gouvènman Etazini an rekòmande pou nan dat 31 janvye sitwayen peyi a pou yo pa ale nan Lachin ak moun ki la pou yo kite Lachin, sa gouvènman chinwa a denonse.

### Fèmti lekòl la

Nan Laos, anpil lekòl prive, sitou nan kapital la, te deside fèmen pou pè kowonaviris la.

Nan Hong Kong, ki te dekrete nivo alèt sanitè maksimòm sou 25 janvye, lekòl yo fèmen jouk 17 fevriye.

Anplis fwontyè li yo, Mongoli te fèmen tou tout lekòl ak inivèsite.

### Ksenofobi ak rasis anti-Azyatik

Nan plizyè peyi (Lafrans, Itali, Kanada), yo rapòte temwayaj moun ki gen orijin azyatik oswa yo konnen jan sa yo ak sijè a remak ki stigmatize an koneksyon avèk epidemi an.

## Gade tou

* Lave men, solisyon idwo-alkolik
* Kowonaviris
* Maladi kowonaviris 2019
* *Betacoronavirus*
* SARS-CoV-2
* Pandemi maladi kowonaviris 2019-2020 (Almay, Bèljik, Bolivi, Chili, Espay, Etazini, Frans, Iran, Itali, Kamewoun, Kanada, Kore disid, Kostarika, Meksik Ostrali, Panama, Pewou, Swis)
* Bato kwazyè *MS Westerdam*, *Diamond Princess* ak *Grand Princess*
* Ksenofobi ak rasis ki lye ak Pandemi COVID-19 2019-2020
* Tès dyagnostik pou SARS-CoV-2

## Referans

## Lyen deyò

* ht Kowonaviris la (KOVID-19): pwoteje tèt ou ak lantouray ou sou haiti-reference.com
* en aktyalite sou kowonaviris nan mond sou Sitwèb Òganizasyon Mondyal Sante (OMS)
* fr Bilten espeyal sivèyans kowonaviris sou sitwèb mspp.gouv.ht
* ht otorite ayisyen patisipe nan-yon rankont ak Caricom sou voanouvel.com
* fr Désormais, Haïti a la capacité de faire le test du nouveau coronavirus (COVID-19) sou sitwèb mspp.gouv.ht
* fr Haïti - FLASH : Alerte Sanitaire du Ministère de la Santé sur le Coronavirus sou haitilibre.com
* fr Alèt kowonaviris nan Repiblik dominikèn : 4 vwayajè an karantèn sou juno7.ht
* ht Tout anlè kowonaviris sou youtube.com
* fr Haïti a la capacité de diagnostiquer le coronavirus sou lenouvelliste.com
* ht Ministè Sante Piblik Di li Aktive Klinik Mobil pou Kontwole Kowonaviris la Si l Ta Rive ann Ayiti sou voanouvel.com
* Kat evolisyon viris an tan reyèl
* Kowonaviris Wuhan nan Enstiti Pasteur
* Sitwèb gouvènman franse sou kowonaviris
* Sitwèb kanadyen kowonaviris
* Lopital Inivèsite nan Jenèv