Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pewou

**República del Perú**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (detay) |  |

 |
| *deviz nasyonal im nasyonal* | *Firme y feliz por la unión* (*Fò ak kontan pa inyon*) *Somos libres, seámoslo siempre*
 |
| lang jantile | panyòl Pewouvyen |
|
fizo orè : UTC -5 |
| **istwa** |
| endepandans  |  28 jiyè 1821 |
| **politik** |
| gouvènman  |  Martín Vizcarra |
| kapital | Lima |
| pi gwo vil | Lima |
|  |
| divizyon  |
|  |
| vwazen |  |
| òganizasyon |  |
| **jewografi** |
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) | 1 285 315 0,4  |
|  |
|  |
| **ekonomi** |
| monnen  - divizyon | Sol (Pen)  |
| PEB  - total (US)  - pa ab. (US) |  |
| endis yo  - EDI  - EPI |  |
| **demografi** |
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) | 32 280 640 25  |
| **endèks** |
| kòd |  |
| kòd ISO | PER, PE​ |
| endikatif yo  - entènet  - telefonik  - radyofonik | `.pe +51`  |
| **nòt** |
|  |

**Pewou** se yon peyi nan Amerik disid. Lima se kapital Pewou.

## Etimoloji

## Istwa

## Politik

## Administrasyon

## Jewografi

## Demografi

## Ekonomi

## kilti

### Literati ak pwezi

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| **Peyi nan Amerik** |
| **Amerik dinò** : Etazini · Kanada · Meksik
**Amerik santral** : Beliz · Gwatemala · Kostarika · Nikaragwa · Ondiras · Panama · Salvadò
**Karayib** : Antigwa ak Babouda · Bahamas · Lababad · Kiba · Dominikani · Dominik · Grenad · Ayiti · Jamayik · Sen Kits ak Nevi · Sen Vensan ak Grenadin · Sent Lisi · Trinidad ak Tobago
**Amerik disid** : Ajantin · Bolivi · Brezil · Chili · Kolonbi · Ekwatè · Giyana · Paragwe · Pewou · Sirinam · Irigwe · Venezwela |
| **lòt divizyon politik yo** |
| **Amerik dinò** : Grinlann
**Karayib** : Karayib olandèz · Bèmid · Kayman · Gwadloup · Giyàn franse · Matinik · Monsera · Pòtoriko · Tik ak Kayk · Il Vièj amerikèn ak britanik |
# Envazyon Ikrèn pa Risi an 2022

Ris okipe zòn an koulè somon; Ikrèn kontwole zòn an koulè jòn moutad)
**Envazyon Ikrèn pa Risi an 2022** se yon epizòd lagè ki te kontinye depi 24 fevriye 2022, ant Larisi ak Ikrèn. Li se yon pati nan konfli ris-ikreyen ki te kontinye depi 2014. Li se pi gwo konfli ewopeyen an depi lagè yougoslav yo (ki te fèt nan ane 1990 yo ak kòmansman ane 2000 yo). Konfli sa a te fè mouvman an nan plis pase 6 milyon refijye yo se pi gwo kriz refijye depi Dezyèm Gè mondyal la.

Envazyon an te anvan pa arive twoup ris yo sou fwontyè ikreyèn ban, ki te lakòz yon alèt, pandan peryòd sa a Prezidan ris Vladimir Putin kritik nan elajisman Òganizasyon Trete Nò Atlantik aprè 1997, sou 21 fevriye, Larisi ta rekonèt endepandans Repiblik Pèp la Donetsk ak Repiblik Pèp la Luganks ki sitiye nan rejyon Dombas nan lès Ikrèn. Nan denmen, Konsèy Federasyon Larisi a te otorize Putin pou sèvi ak fòs militè andeyò fwontyè Larisi yo, a 6:00 tan Moskou (UTC+3), deplwaman militè ris ta kòmanse nan teritwa a nan Luganks ak Donetsk, anmenmtan an atak la misil sou Kyèv (kapital Ikrèn) ta kòmanse. Tou sèvis fwontyè a te resevwa atak sou fwontyè yo ak Larisi ak Byelorisi.

## Enpak

Sa a te lakòz sanksyon ekonomik sou Larisi pa Etazini, Kanada, Wayòm Ini a, Lafrans, Almay, Itali ak Japon, osibyen ke mouvman an nan refijye soti nan Ikrèn nan lòt peyi ewopeyen yo, destriksyon nan enfrastrikti ikreyen a, fèmti tiyo gaz ris la ki nesesè anpil an Ewòp ak retrè konpayi oksidantal yo nan mache ris la.

## Referans

## Lyen deyò
# Lagè gang ann Ayiti

Eklatman ant 2023–2024
Depi 2020, Kapital Ayiti Pòtoprens se kote yon **lagè gang ap** kontinye ant de plizyè gwoup kriminèl ak alye yo: Fòs Revolisyonè G9 an Fanmi e Alye (FRG9 oswa G9) ak G-Pep la. Gouvènman an Ayisyen an ak fòs sekirite ayisyen yo toujou ap lite pou kenbe kontwòl yo nan Pòtoprens nan mitan konfli sa a, ak gang yo rapòte kontwole jiska 90% nan vil la nan 2023. Kòm repons ak batay gang yo ki te ogmante, yon mouvman vijilan ame, ke yo rele bwa kale, te parèt nan objektif pou konbat gang yo. Nan dat 2 oktòb 2023, Rezolisyon 2699 Konsèy Sekirite Nasyonzini te apwouve, ki te otorize yon "misyon sipò sekirite miltinasyonal" ke Kenya te dirije nan peyi Dayiti.

Nan mwa mas 2024, vyolans gang yo te gaye toupatou nan tout Pòtoprens mete Yon Klima latèrè ak objektif pou jwenn demisyon premye minis enterimè Ariel Henry, sa ki lakòz de prizon kraze e lage plizyè milye prizonye. Atak sa yo ak atak ki vin apre sou plizyè enstitisyon gouvènman an te fè gouvènman ayisyen an deklare yon eta dijans epi enpoze kouvrefe. Sou 11 mas, Henry te dakò pou li demisyone yon fwa ke yon gouvènman tranzisyon te fòme.

### Ayiti-Sekirite: Minis defans lan rekòmande pou mete Lame a nan pozisyon konba

Sòlda Fòs Lame Ayiti yo/ © MD
" Mete fòs lame Ayiti yo nan pozisyon D", sa a se rekòmandasyon Minis Defans lan, Jean Marc Berthier Antoine fè bay kòmandan an chèf enterimè lame a, Lyetnan-Jeneral Jodel Lessage. Yo te fè demann lan atravè korespondans ki te dat madi 18 jen 2024.

FAKTÈ AYITI A, 18 jen 2024.\_Nou fèk nonmen Minis Defans nan Gouvènman Tranzisyon an ki te dirije pa Premye Minis Garry Conille, Jean Marc Berthier Antoine, pran yon trè premye desizyon nan non enstitisyon an.

Kidonk, li rekòmande kòmandan an chèf enterimè lame a, Lyetnan-jeneral Jodel Lessage pou mete Fòs Lame d Ayiti (FADH) nan pozisyon "D", sa vle di mete enstitisyon an an alèt oswa menm mete sòlda nan pozisyon konba.

Omwen se sa nou ka li nan yon Korespondans Direktè Jeneral Ministè Defans la, Kolonèl Louis Marcelin Daniel ki siyen, ki te adrese bay Lyetnan Jeneral Jodel Lessage.

Fadh
Sòlda Fòs Lame Ayiti yo/ © MD
" Mesye Lyetnan Jeneral, dapre rekòmandasyon Minis la, yo mande w pou mete Fòs Lame Ayiti nan kondisyon D", nou ka li la.

Direktè Jeneral Ministè a ajoute ke " enstriksyon ki vin apre yo pral swiv ".

Rekòmandasyon Minis Defans lan Jean Marc Berthier Antoine fè bay kòmandan an chèf enterimè lame a, Lyetnan-Jeneral Jodel Lessage nan yon kontèks kote kapital ayisyen an toujou sezi pa ensekirite bandi ame nan peyi a. Viv ansanm. »

FAKTÈ AYITI (LFH)

## Referans