Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1e out

| < | Out | > |
| --- | --- | --- |
| 1e | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |   |   |   |   |

**1e out** se 213m jou lane (oubyen 214m nan lane bisektil) nan almanak gregoryen.

## Evènman yo

## Dat li fèt yo

* 1957 : Madison Smartt Bell, ekriven ameriken

## Dat li mouri yo

## Selebrasyon yo

### Fèt

### Fèt sen
# Alèl

**Alèl** se yon lòt fòm yon jèn pou chak varyasyon karakteristik yon òganis. Alèl se yon lòt fòm yon jèn ka genyen pou yon sèl karakteristik; li ka dominan oswa resesif.

## Referans
# Resous renouvlab

Resous renouvlab
**Resous renouvlab** se yon resous natirèl, tankou lè fre ak pifò nap freyatik, ki ka itilize nètale san l pa diminye rezèv ki disponib lan.

## Referans
# Kalandriye ejiryen

Kalandriye soti nan 1280 (1863 epòk kretyèn), Linden Museum, Stuttgart.
**Kalandriye ejiryen** oswa **kalandriye mizilman** se yon kalandriye linè sinodik ki pa solè , ki baze sou yon ane ki gen 12 mwa linè 29 oswa 30 jours chak. Jou Hijri a kòmanse nan solèy kouche nan jou solè *A* epi li fini an menm tan nan jou solè *B.*

Ijri ane a gen 354 (ane komen, 19 an kantite) oswa 355 jou (ane abondan, 11 an kantite). Kidonk, li pi kout pase ane solè apeprè 11 jou oswa egzakteman 10,87512 jou. Prensip kalandriye a se jan sa a: obsèvasyon aktyèl la nan kwasan linè a detèmine premye jou nan mwa a: si li vizib nan premye solèy kouche apre konjonksyon an, mwa a ap kòmanse jou apre lalin nouvèl la. Yon lòt kondisyon: konjonksyon an ka fèt sèlman nan vennnevyèm jou mwa a fini. Nan ka kote lalin lan se envizib, yo ajoute yon trantyèm jou nan mwa aktyèl la ak jou apre sa a pral koresponn ak premye jou nan mwa ki vin apre a.

Non kalandriye a parèt an reta, nan dènye trimès xe syèk; adjektif "Hijri" a soti nan "Hijra" (an Arab: هِجْرَة, *hijra*, "ekspatriyasyon, ekzil"), tèm. ki isit la deziyen depa Mahomet, nan 622, soti nan vil natif natal li nan Lamèk pou oasis la. soti nan Medina, kote li te rive lendi 31 me 622 (12 rabiʿ al-awwal nan ane 1 A). Apre sa, kalif Omar ibn al-Khattâb te fè nouvo kalandriye sa a ofisyèl, premye jou a,

1st muharram 622, koresponn pou pifò istoryen yo ak Vandredi 16 jiyè 622. Ane sa a, lalin nouvèl la. , ki nesesè pou kòmansman kalandriye linè a, te pran plas 14 jiyè, men kwasan linè a te kapab sèlman wè ak je toutouni sou 16 jiyè.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn

* Dosye otorite :
	+ BnF (données)
	+ IdRef
	+ LCCN
	+ GND
	+ Espagne
	+ Tchéquie
	+ Lettonie
* Avi nan diksyonè oswa ansiklopedi jeneralis :
	+ *Britannica*
	+ *Nationalencyklopedin*
	+ *Store norske leksikon*
* Convertisseur de dates, calendrier hégirien ↔ grégorien, sur aly-abbara.com [li sou entènèt (page consultée le 23 mars 2023)]
* Exemple de calendrier musulman
* Calendrier islamique pour l'année 1444 (période grégorienne correspondante : 30 juillet 2022 - 18 juillet 2023)
# Bwa

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Bwa** se materyo pyebwa. Bwa se moso yon pyebwa e tout kò pyebwa a menm. Anpil peyizan ayisyen di bwa mango fè bon planch.

Bwa se kò tout plant ki di, sòti nan rasin rive nan tèt. (Bwa mango, Bwa zaboka)

Bwa ka kò lot plant ki pa di tankou Bwa bannann.

Bwa refere yon forè. Yon rak bwa.

Bwa (vilgè) idandifye pati jenital gason.

Yon pye bwa (*Acer saccharum*).
## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: bois
* Angle: wood
* Alman: Holz
* Panyòl: madera
* Pòtigè: madeira

## Etimoloji

Mo *bwa* a soti nan lang franse a (*bois*).

## Referans

## Lyen deyò
# Alaska

Alaska

|  |
| --- |
| Alaska |
| {{{lyen\_drapo}}}
drapo |
anblèm |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 1,7 km2 km² |
|  |

politik

|  |  |
| --- | --- |
| **majistra** | Mike J. Dunleavy (en) |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | 733 391 ab. |
| **popilasyon dat** | 2020 |

enfo

|  |  |
| --- | --- |
| **sitwèb** | alaska.gov |

**Alaska** se yon eta Ozetazini.

## Istwa

## Jewografi

## Demografi

## Administrasyon

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Gade tou

* Vil nan leta Alaska

## Referans

## Lyen deyò
# 1989 (almanak gregoryen)

al gade paj ki genyen lis atik menm non yo.

|  |
| --- |
| **1989** |
| Lane
1986
1987
1988
**1989**
1990
1991
1992 |
| Deseni
1950
1960
1970
**1980**
1990
2000
2010 |
| Syèk
17
18
19
**20**
21
22
23 |
| Milenè
-1
0
1
**2**
3
4
5 |
|

| Mwa gregoryen yo |
| --- |
| Janvye | Fevriye | Mas |
| Avril | Me | Jen |
| Jiyè | Out | Septanm |
| Oktòb | Novanm | Desanm |

 |
| moun fèt yo – lanmò yo – pri yo |
| antrepriz kreyasyon – disparisyon |
|

**1989  nan tout almanak yo**| amenyen | 1438 |
| chinwa | 4685 – 4686 |
| ebre | 5749 – 5750 |
| etyopyen | 1981 – 1982 |
| endou |  |
| - *Vikram Samvat* | 2044 – 2045 |
| - *Shaka Samvat* | 1911 – 1912 |
| iranyen | 1367 – 1368 |
| islamik | 1410 – 1411 |
| japonè | *pa konnen* |
| rinik | 2239 |
| women | 2742 |

 |

**1989** se 1989m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi nonm 1989.*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
# Pwoz

**Pwoz** se yon fòm òdinè nan oral oubyen ekri. Li diferan ak règ yo nan vèsifikasyon, mizikalite ak ritm sitou nan pwezi. Li dwe toujou respekte règleman yo nan gramè epi li ka prezante youn nan chenn kalite estilistik ak jan tonalite a ye, daprè efò oswa kilti otè a oswa oratè a.

## Etimoloji

Mo *pwoz* la la lontan. Depi premye syèk, Kentilyen (Quintilian) te itilize pou di "fòm diskou ki pa sou kote nan règleman yo nan pwezi. Lè sa a, li itilize tankou yon adjektif *prosus, prosa, prosom* te parèt nan ekri Avyanous (Avianus) nan senkyèm syèk, ki vle di : dirèk, dwat.

"Tout sa ki pa pwoz se vè, menm jan an tou, tout sa ki sispann vè se pwòz" Molière, *Le bourgeois gentilhomme*, ak II, sèn IV.

Pwoz la itilize nan tout jan literè yo. Li kapab parèt tankou yon bon travay estilitik pou rive pi lwen ke yon pwoz powetik tankou nan zèv Jean-Jacques Rousseau, François-René de Chateaubriand oswa Jean Giono.

Powèm an pwoz vini an 19yèm syèk la ak de (2) koleksyon byen diferan kote estetik, tou de pibliye aprè moun ki ekri yo te gentan mouri. Premye a, ki te pibliye nan lane 1840, ki rele *Le Centaure*, se Maurice de Guérin ki te ekri li, aprè de (2) zan pita koleksyon powèm *Gaspard de la nuit* ke Aloysius Bertrand li menm te ekri. Powèm an pwoz se yon fason pou eksprime tèt li libelibè (vè pa egal, pa gen okenn rim, pa gen okenn estwòf), pandan y ap anplwaye metòd estilistik ki make kapasite otè a nan travay powetik li yo. Egzanp ki pi bon an se Charles Baudelaire nan *Le Spleen de Paris* , ki rete yon ka espesyal pou powèt sa a ki anjeneral konnen ekri an vè.

Francis Ponge pwopoze tèm *pwowèm* pou dekri pwezi li ekri nan fòm pwoz. Li pwopoze powèm li an pwoz avèk kèk rim.

## Domèn mizik

Nan domèn mizik, nou jwenn tèm *pwoz* la nan de (2) kategori diferan. Chante nan fòm pwoz se tankou yon diskou nan menm fòm nan, yon chante ki vèsifye, san repetisyon, san refren, tankou yon chante gregoryen. Li se sinonim avèk mo Latin *in directum*. Pwoz se tou yon chan ak silab sinonim sekans.

## Bibliyografi

* Marie-Claire Weber-Lefeuvre (ed.), *Anthologie de la prose française, Du Moyen Age au vingtième siècle  : 1100 - 1900*, Lefeuvre, 2006, 490 paj

## Referans

## Lyen deyò
# Reyon X

Reyon X (iks)
**Reyon X** se yon fòm radyasyon elektwomayetik envazif ki gen anpil enèji epi ki emèt nan kèk sibstans ki nan yon eta elektwon eksite.

## Pwopryete

Istorikman, reyon X yo te konnen pou fè klere sèten kristal (flyoresans), yonize gaz ak enpresyone plak fotografik.

Pwopriyete prensipal yo nan reyon X yo se :

* yo fasilman antre nan "matyè mou", sètadi matyè solid ki pa trè dans epi ki fòme avèk eleman lejè tankou kabòn, oksijèn ak azòt , epi yo fasilman absòbe pa "matyè di" (matyè solid dans ki fèt avèk eleman lou); se sa ki pèmèt imajri medikal (radyografi, eskanè, dansitometri zo) : yo pase nan kò a epi yo sispann nan zo yo ;
* yo fasilman absòbe pa kouch lè trè epè ki konstitye atmosfè; an reyalite, teleskòp ak reyon X (ki detekte reyon X emèt pa zetwal yo) dwe mete nan satelit ;
* lòd grandè longèdonn yo se distans ant atòm nan konpoze, difraksyon reyon X sou kristal ki konstitye metal yo oswa wòch yo eksplwate pou fè analiz chimik (mineralojik) : se teknik sa yo rele "[kristalografi reyon X|radyokristalografi]]" ;
* akoz enèji enpòtan foton yo, yo lakòz yonizasyon atòm yo, yo rele sa yo "reyònman yonizan" ; sa a bay fenomèn nan flyoresans X, ki itilize tou nan analiz chimik ; sepandan, yonizasyon sa yo gen yon efè danjere sou selil k ap viv yo.

## Referans

## Lyen deyò
# Gerd Binnig

Gerd Binnig

| Nesans | 20 jiyè 1947 Frankfurt am Main - Almay |
| Nasyonalite  |
alman |

Compléments

Li se yon fizisyen

**Gerd Binnig** se yon fizisyen alman, nan peyi Almay.
Dat li yo: (20 Jiyè 1947).

## Byografi

* Dat enpòtan yo

## Zèv li yo

* Prim la Nobèl nan Fizik - 1986
* Sa li fè, piblikasyon li nan domèn konesans fizik li

## Referans
# 16 janvye

| < | Janvye | > |
| --- | --- | --- |
| 1e | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |   |   |   |   |

**16 janvye** se sezyèm jou lane nan almanak gregoryen.

## Evènman yo

## Dat li fèt yo

## Dat li mouri yo

## Selebrasyon yo

### Fèt

### Fèt sen
# Tchad

**République du Tchad
Jumhuriyat Tashad**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (detay) |  |

 |
| *deviz nasyonal im nasyonal* | *Unité - Travail - Progrès*
 |
| lang jantile | franse, arab  |
| fizo orè :  |
| **istwa** |
| endepandans  |  |
| **politik** |
| gouvènman  | repiblik  |
| kapital | Ndjamena |
| pi gwo vil | N'Djamèna |
|  |
| divizyon  |
|  |
| vwazen |  |
| òganizasyon |  |
| **jewografi** |
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) |  |
|  |
|  |
| **ekonomi** |
| monnen  - divizyon |  |
| PEB  - total (US)  - pa ab. (US) |  |
| endis yo  - EDI  - EPI |  |
| **demografi** |
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) |  |
| **endèks** |
| kòd |  |
| kòd ISO |  |
| endikatif yo  - entènet  - telefonik  - radyofonik |  |
| **nòt** |
|  |

**Tchad** se yon peyi ki sitiye nan Afrik santral. Kapital se vil N'Djamèna.

## Istwa

## Politik

Tchad se yon repiblik. Li te se koloni Franse epi li genyen endepandans nan 1960. Tout sitwayen gen dwa vote aprè yo gen 18 an.

Tchad gen de (2) lang ofisyèl ː franse ak arab.

## Jewografi

## Ekonomi

Tchad se youn nan peyi ki pi pòv nan mond lan. Li gen anpil batay avèk moun rebelyon Soudan.

## Demografi

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| **Peyi nan Afrik** |
|  | **Afrik dinò** : Aljeri · Ejip 1 · Libi · Mawòk 3 · Moritani · Sahara oksidantal 4 · Soudan · Tinizi |
|  | **Afrik lwès** : Benen · Boukinafaso · Kap Vè 2 · Kòt divwa · Ganbi · Gana · Gine · Gine-Bisawo · Liberya · Mali · Nijè · Nijerya · Senegal · Syera Leyòn · Togo |
|  | **Afrik santral** : Kamewoun · Repiblik santafrik · Kongo (Brazavil) · Kongo (Kinchasa) · Gabon · Gine ekwateryal · Sen Tome ak Pwènsip · Tchad |
|  | **Afrik lès** : Bouwoundi · Djibouti · Eritre · Etyopi · Kenya · Ouganda · Rwanda · Sechèl 2 · Somali · Tanzani |
|  | **Afrik disid** : Afrik disid · Angola · Botswana · Komò 2 · Lezoto · Madagaska 2 · Malawi · Moris 2 · Mozanbik · Namibi · Swazilann · Zanbi · Zimbabwe |
| **Òt kote nan Afrik** : Sahara oksidantal 4 · Somaliland
 1 ki gen yon pati nan Afrik — 2 peyi lil — 3 ki pa manm Inyon Afrikèn — 4 pa rekoni pou tout kominote entènasyonal men ki nan Inyon Afrikèn |
# 1980 (almanak gregoryen)

al gade paj ki genyen lis atik menm non yo.

|  |
| --- |
| **1980** |
| Lane
1977
1978
1979
**1980**
1981
1982
1983 |
| Deseni
1950
1960
1970
**1980**
1990
2000
2010 |
| Syèk
17
18
19
**20**
21
22
23 |
| Milenè
-1
0
1
**2**
3
4
5 |
|

| Mwa gregoryen yo |
| --- |
| Janvye | Fevriye | Mas |
| Avril | Me | Jen |
| Jiyè | Out | Septanm |
| Oktòb | Novanm | Desanm |

 |
| moun fèt yo – lanmò yo – pri yo |
| antrepriz kreyasyon – disparisyon |
|

**1980  nan tout almanak yo**| amenyen | 1429 |
| chinwa | 4676 – 4677 |
| ebre | 5740 – 5741 |
| etyopyen | 1972 – 1973 |
| endou |  |
| - *Vikram Samvat* | 2035 – 2036 |
| - *Shaka Samvat* | 1902 – 1903 |
| iranyen | 1358 – 1359 |
| islamik | 1400 – 1401 |
| japonè | *pa konnen* |
| rinik | 2230 |
| women | 2733 |

 |

**1980** se 1980m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi nonm 1980.*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
# Mizik

Billie Holiday, Nouyòk, 1947.
**Mizik** se yon atizay e yon aktivite kiltirèl ki rasanble yon seri son ak silans pou bay yon ritm ki agreyab nan zòrèy.

Mizik egziste depi nan preistwa. Se yon aktivite moun itilize pou fè rasanbleman, tankou im nasyonal.

## Referans