Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Japon

**Nippon / Nihon**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (detay) | (detay) |

 |
| *deviz nasyonal im nasyonal* | *Yen (JPY)* *Kimi ga yo*
 |
| lang jantile | Lang japonè Japone |
|
fizo orè : UTC +9 |
| **istwa** |
| endepandans  |  |
| **politik** |
| gouvènman  - Anperè Naruhito |  Naruhito |
| kapital | Tokyo |
| pi gwo vil | Tokyo |
|  |
| divizyon  |
|  |
| vwazen |  |
| òganizasyon |  |
| **jewografi** |
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) | 377 835 km² (62yèm) 0,9 %  |
|  |
|  |
| **ekonomi** |
| monnen  - divizyon | Yèn (`JPY`)  |
| PEB  - total (US)  - pa ab. (US) |  |
| endis yo  - EDI  - EPI |  |
| **demografi** |
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) | 127 288 419 ab. (2008) (10yèm) 337.3 ab./km²  |
| **endèks** |
| kòd |  |
| kòd ISO |  |
| endikatif yo  - entènet  - telefonik  - radyofonik | `.jp +81`  |
| **nòt** |
|  |

Kat Japon
**Japon** se yon peyi ki sitiye nan Azi lès. Kapital li se Tokyo.

## Istwa

## Politik

## Jewografi

## Demografi

## Ekonomi

Japon se twazyèm ekonomi mondyal aprè Etazini ak Chin.

## Edikasyon ak sante

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò

* Sitwèb ofis touris Japon sou tourisme-japon.fr

|  |
| --- |
| **Peyi nan Azi** |
| **Azi d lwès** : Arabi Sawoudit · Ameni ¹ · Azèbayidjan ¹ · Barayn · Ejip ¹ · Emira Arab Ini · Jeoji ¹ · Irak · Iran · Izrayèl · Jòdani · Kowet · Liban · Omàn · Katar · Siri · Tiki ¹ ·
**Azi santral** : Afganistan · Kazakstan ¹ · Kirgistan · Ouzbekistan · Tadjikistan · Tirkmenistan
**Azi disid** : Bangladèch · Boutan · End · Maldiv · Nepal · Pakistan · Srilanka
**Azi d lès** : Chin · Kore dinò · Kore disid · Mongoli · Japon
**Azi disidès** : Brouney · Kanbòdj · Endonezi · Layòs · Malezi · Bimani · Filipin · Sengapou · Tayilann · Timò oryantal ¹ · Vyetnam
Risi ¹ |
| **Òt kote nan Azi** : Palestin · Taywann
¹ Peyi ki gen yon pati nan Azi |
# Ekri

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Ekri
Ekri, Mete plizyè lèt ansanm pou fòme mo. Mete plizyè mo ansanm pou fòme fraz. Mete plizyè fraz ansanm pou fè paragraf. Kreye yon sijè ki gen entwodiksyon, devlopman, konklizyon.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: écrit
* Angle: write
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Sistèm ekriti

Kat jeyografik lejand nan sistèm ekri atravè mond lan.
Yon **sistèm ekriti** se yon seri siy ekriti ki òganize epi plizoumwen estanda ki pèmèt kominikasyon lide.

An jeneral, se transkripsyon pawòl ki pale nan yon lang ki pale: lè sa a yo pale de *glotografi* . Sepandan, gen sistèm ki transmèt lide san entèmedyè dirèk lapawòl: yo pale lè sa a de *semasyografi* , ke tout espesyalis pa fin dakò konsidere kòm sistèm ekriti reyèl; Se poutèt sa yo pale tou de *pre-ekriti* oswa *pwoto-ekriti* . Nan ka yon sistèm siy ki fèt pou pèmèt kominikasyon inivèsèl konsèp pi lwen pase baryè lang lan, nou pale espesyalman de *pazigrafi* .

 Karaktè Chinwa (漢字) se morphosyllabic. Chak nan sa yo reprezante yon silab ki gen yon siyifikasyon diferan, men kèk karaktè ka gen plizyè siyifikasyon oswa pwononsyasyon.
## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

Sou lòt pwojè yo :

 Sistèm ekriti, sou *Wikimedia Commons*

Gen yon kategori ki konsakre ak sijè sila a : *Sistèm ekriti*.

### Lyen ekstèn

* Dosye otorite :
	+ LCCN
	+ GND
	+ Japon
	+ Tchéquie
* Avi nan diksyonè oswa ansiklopedi jeneralis :
	+ *Britannica*
	+ *Dictionnaire historique de la Suisse*
	+ *Store norske leksikon*
* en The World’s Writing Systems, Les 294 systèmes d'écritures au monde connus et leur statut Unicode (131 non-encore encodés).
* en Omniglot
* Chris Chriv, « Écrire les langues : à la découverte des principaux systèmes d’écriture », 8 janvye 2019
* Les systèmes d'écriture [PDF]
# Chin

**Chin**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (detay) | (detay) |

 |
| *deviz nasyonal im nasyonal* |  *Mach volontè yo*
 |
| lang jantile | Chinwa Chinwa, Chinwaz |
| fizo orè : UTC +8 |
| **istwa** |
| endepandans  |  1949 |
| **politik** |
| gouvènman  - Prezidan Pati Kominis Chin | Eta kominis ak yon sèl pati Xi Jinping |
| kapital | Peken |
| pi gwo vil | Changay |
|  |
| divizyon  |
|  |
| vwazen |  |
| òganizasyon |  |
| **jewografi** |
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) | 9,596,961 (4) 2024 2,8  |
|  |
|  |
| **ekonomi** |
| monnen  - divizyon | Yuan oubyen Renminbi (`CNY`)  |
| PEB  - total (US)  - pa ab. (US) |  18,117 milya dola (2) 12 814 dola (65) |
| endis yo  - EDI  - EPI |  0,768 (79) 2024
  |
| **demografi** |
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) | 1,408,280,000 (2) 147  |
| **endèks** |
| kòd | CN, CHN |
| kòd ISO |  |
| endikatif yo  - entènet  - telefonik  - radyofonik | `.cn +86`  |
| **nòt** |
|  |

Chin, 1892
**Chin** oubyen **Repiblik popilè Chin**, se yon peyi ki sitiye nan Azi. Kapital se Peken.

## Istwa

## Jewografi

Lachin se 3yèm oswa 4yèm pi gwo peyi nan mond lan apre Risi, Kanada ak, selon metòd kalkil la itilize, Etazini (ki gen ladan Alaska)?

Lachin sitiye nan sant Azi ak gen 14 peyi vwazen. An reyalite, li se, avèk larisi, leta avèk plis peyi vwazen. Peyi vwazen li yo : Vyetnam ak Laos nan sid, Bimani nan sid-sid-lwès, Boutan ak Nepal nan lwès-sid-lwès, End nanlwès-sid-lwès ak nan lwès, Pakistan, Afganistan, Tadjikistan ak Kigistan nan lwès-nò-lwès, Kazakstan nan nò-lwès, Mongoli nan nò, Risi nan nò-lès ak Kore dinò nan lès-nò-lès. Lachin gen yon fwontyè terès total de 22117 km, pi gran nan lemonn. Lachin gen tou fwontyè maritim avèk Kore disid, Japon ak Filipin.

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| **Peyi nan Azi** |
| **Azi d lwès** : Arabi Sawoudit · Ameni ¹ · Azèbayidjan ¹ · Barayn · Ejip ¹ · Emira Arab Ini · Jeoji ¹ · Irak · Iran · Izrayèl · Jòdani · Kowet · Liban · Omàn · Katar · Siri · Tiki ¹ ·
**Azi santral** : Afganistan · Kazakstan ¹ · Kirgistan · Ouzbekistan · Tadjikistan · Tirkmenistan
**Azi disid** : Bangladèch · Boutan · End · Maldiv · Nepal · Pakistan · Srilanka
**Azi d lès** : Chin · Kore dinò · Kore disid · Mongoli · Japon
**Azi disidès** : Brouney · Kanbòdj · Endonezi · Layòs · Malezi · Bimani · Filipin · Sengapou · Tayilann · Timò oryantal ¹ · Vyetnam
Risi ¹ |
| **Òt kote nan Azi** : Palestin · Taywann
¹ Peyi ki gen yon pati nan Azi |
# Telefòn

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Telefòn
Telefòn, yon mwayen kominikasyon ki pèmèt de ou plis moun kominike de lwen depi yo gen menm aparèy la yo ap ka lye avèk yonn nan santral telefonik yon konpayi ki bay sèvis telefonik. Nan kòmansman evolisyon telefòn konpayi yo te konnen itilize fil sèlman pou lye chak aparèy nan yon kay avèk santral la. Nan dezyèm pati ventyèm syèk la, te vini gen aparèy telefòn san fil ki sèvi tankou jan gwo santral yo te konnen pèmèt moun nan yon peyi kominike avèk lòt moun nan lòt peyi.

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
# Dyakritik

**Dyakritik** (grèk διακριτικός *diacritikós*, « ki distenge ») se yon senbòl ekri :

* anlè
* anba
* nan mitan
* aprè
* anvan
* toutotou

yon grafèm pou :

* chanje son li
* bay pi bon nèt lekti
* fè diferans ant mo omograf

Kèk egzanp :

* anlè : ò
* anba : ç
* nan mitan : ø
* aprè : y̆
* anvan : Ά
* toutotou

Ou mèt gade dyakritik nan diferan lang :

* kreyòl
# Literati

Jean-Honoré Fragonard, *Lisèz la*.
**Literati** se ansanm zèv ekri oswa oral nou rekonèt yon valè estetik; se yon atizay ki eksprime yon ideyal bote. Gras a pwodiksyon literè, li pèmèt emosyon yo dwe manifeste ak revele bay lektè oswa koute sa yon moun gen nan kè yo. Literati vize edike, kominike panse, enfliyanse e menm sedui. Li konstitye yon eritaj eritaj epi li ka kontribye nan prezèvasyon eritaj yon peyi, lè li mete aksan sou valè, kilti ak sivilizasyon li yo.

## Etimoloji

Literati ki sòti nan lang laten "*littératura*" menm fanmi ak "*littera*" ki vle di "*lèt*" nan sans tout sa ki gen rapò ak ekri pou transmèt yon lang. Nan finisman Mwayènaj li te gen sans "moun ki konn li byen". Lè nou rive nan XVIIe ak XVIIIe syèk, li vin gen sans li gen jodi a: tout zèv ki ekri oubyen ki pale ki gen yon dimansyon estetik.

Kèk jan literè nou ka site tankou : pwezi, woman, teyat, nouvèl, esè.

## Referans

## Lyen deyò

* Resous ki gen rapò ak sante :
	+ (en) Medical Subject Headings
* Avi nan diksyonè oswa ansiklopedi jeneralis :
	+ 1914-1918-Online
	+ *Britannica*
	+ *Encyclopedia of Cleveland History*
	+ *Handbook of Texas Online*
	+ *Larousse*
	+ *Tennessee Encyclopedia*
	+ *Universalis*
	+ *Utah History Encyclopedia*
	+ *The West Virginia Encyclopedia*
* Dosye otorite :
	+ BnF (données)
	+ LCCN
	+ GND
	+ Japon
	+ Espagne
	+ Israël
	+ Tchéquie
	+ Lettonie
# Vèb

**Vèb** la se nwayo prensipal yon fraz.

**Vèb** (nan lang laten *verbum* : mo, vèb) konstitye avèk non kategori mo oswa pati diskou prensipal nan nenpòt lang. Tradisyon gramatikal la prezante vèb la an opozisyon ak non an akòz kapasite li pou li kapab eksprime yon pwosès, ki tradui yon aksyon akonpli (egzanp ː *Li gade yon fim*) ou sibi pa sijè (egzanp ː *Li te wont nan fim sa a*), oswa yon eta (egzanp : *Li satisfè*) ou chanjman nan sijè a (egzanp ː *Li chanje lide*).

## Referans

## Lyen deyò

* pas prescrire: un coup d’œil sur le système verbal du créole haïtien