Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikispecies

|  |
| --- |
|   |
|

---

 |
|  |
|

---

 |
| Adrès
 | species.wikimedia.org |
| Deskripsyon
 | Anyè taksonomi
 |
| Eslogan
 | *The free species directory* |
| Komèsyal
 | Non
 |
| Ekri an
 | pwogramasyon
 |
| Piblisite
 | Non
 |
| Kalite sit la
 | Wiki
 |
| Lang
 | Miltileng (tradui soti nan Angle)
 |
| Enskripsyon
 | Gratis ak opsyonèl
 |
| Pwopriyetè
 | Wikimedia Foundation
 |
| Kreye pa
 | Kominote Wikimedya
 |
| Lansman
 | 14 septanm 2004 |
| Eta aktyèl
 | Aktif
 |
| modifye  |

**Wikispecies** (/wi.ki.spe.kjes/) se yon anyè nomenclatural sou entènèt ki gen entansyon pou lis espès nan vivan: animal, plant, bakteri, chanpyon, menm viral ]. Li jere nan wiki lè l sèvi avèk motè MediaWiki.

Menm jan ak Wikipedya, Wikiespès se Wikimedia Foundation, Inc. epi kontni li yo, ki kapab amelyore libèteman, pwoteje pa Lisans Creative Commons "Atribusyon-ShareAlike".

Li genyen Animalia, Plantae, Fungi, Bacteria, Archaea, Protista ak tout lòt fòm lavi a.

## Istwa

Benedikt Mandl kowòdone efò plizyè moun ki enterese patisipe nan pwojè a ak sipòtè potansyèl yo te kontakte nan kòmansman ete 2004 la e ki te konkretize pandan reyinyon 5 septanm. Mo "Wikispecies" a soti nan fizyon tèm *wiki* ak *espès* ("espès"), espès yo se, pa definisyon, debaz yo. ran nomenklatural nenpòt taksonomi, ran kote tout lòt ran sòti (pa gwoupman ak sibdivizyon).

Avantaj ak dezavantaj yo lajman diskite nan lis adrès "wikimedia-je". Konsèy Wikimedia Foundation vote 4-0 an favè tabli yon Wikiespès. Pwojè a te lanse nan Out 2004 epi li òganize nan *species.wikimedia.org*. Li te ofisyèlman fizyone nan yon pwojè sè Wikimedia Fondasyon an nan 14 septanm 2004.

## Rezon pou yo te

An 2005, Jimmy Wales ko-fondatè Wikipedya a te espesifye pandan yon entèvyou:
Modèl:Bilingual quote block

## Itilize pa kominote syantifik la

Sit Wikispecies yo te itilize nan Novanm 2015 pou depoze yon baz done ki gen rapò ak *tydeoidea*, yon fanmi ti kòb kwiv, ki te prepare sou direksyon Pwofesè Jerry W. Krantz (Gerald W. Krantz). Nan ane 2017, Benoît Sagot te pibliye yon etid "The representation of lexical semantic information: the wordnet model and its application to French" pou ki li te konstitye kòris etid li a lè li te tire sou Wiktionary, Wiktionary a (vèsyon an angle vèsyon an menm pwojè) ak Wikispecies.

## Nòt ak referans

## Lyen deyò

* Paj prensipal
# Kòs

Kòs

|  |
| --- |
| Kòs |
| {{{lyen\_drapo}}}
drapo |
anblèm |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 8 680 km2 km² |
|  |

politik

|  |  |
| --- | --- |
| **majistra** | Gilles Simeoni (en) |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | 355 486 ab. |
| **popilasyon dat** | 2023 |

enfo

|  |  |
| --- | --- |
| **sitwèb** | www.isula.corsica |

**Kòs** (franse : *Corse*, kòs : *Corsica*) se yon il sitiye nan lanmè Mediteraneyèn. Se yon rejyon fransèz. Pi gwo vil nan Kòs se Ajaccio, Bastia.

## Jeyografi

## Istwa

## Politik

## Administrasyon

## Demografi

## Ekonomi

## Transpò

## Kilti

## Moun selèb orijinè Lakòs

Kòs se patri :

* lanperè franse Napoleyon Bonapat.

* Ajaccio
* Anblem Lakòs
* Porto-Vecchio
* Bastia

## Referans

## Lyen deyò
# Asò

Drapo
Manto zam
Kote Asò nan Inyon Ewopeyen an
**Asò** (an pòtigè: Açores), pi byen konnen kòm *Rejyon Otonòm Asò* (Região Autónoma dos Açores) se youn nan de (2) rejyon otonòm Pòtigal. Asò yo se yon gwoup zile pòtigèz ki sitiye nan Nò Oseyan Atlantik , apeprè 1 450 km nan lwès Lisbòn ak à 2 446 km nan lès-sid-lès nan kòt lès zile Tènèv (pwovens Tènèv ak Labradò, Kanada).

## Istwa

Ofisyèlman, zile yo te dekouvri nan 15yèm syèk la (an 1431) pa Gonçalo Velho Cabral yon Kapitèn nan sèvis Dom Henrique, byenke yo bay kredi tou pou eksploratè Diogo de Silves (an 1427).

## Jewografi

Gen gwo zile azoryen ak yon gwoup zilo, nan twa (3) gwoup prensipal. Sa yo se Flores ak Corvo, nan lwès la ; Graciosa, Terceira, São Jorge, Pico, ak Faial nan sant lan ; ak São Miguel, Santa Maria ak zilo Formigas.

Li gen plizyè vil menmsi pi gwo ak pi enpòtan yo se Ponta Delgada, Horta, Angra do Heroísmo, Ribeira Grande, Praia do Vitória, Madalena ak Vila Franca do Campo.

## Jewoloji

Tout zile yo te fòme pa aksyon vòlkanik vyolan, akòz kote zile yo ant Plak Nò Ameriken an, Plak Eurasyen ak Plak Afriken an, ki te pwodui aktivite vòlkanik la ak anmenmtan kreyasyon zile yo dè milyon de ane de sa.

## Politik

Paços do Concelho de Ponta Delgada.
Depi 1976, Asò yo, kòm Madè, yo konstitye kòm yon rejyon otonòm nan Repiblik Pòtigal la, avèk yon gouvènman egzekitif pou kont li ak yon asanble lejislatif rejyonal.

Gouvènman rejyonal chita nan Ponta Delgada, sou zile São Miguel, kapital ekonomik Asò.

Reprezantan Leta Pòtigè a, ki rele reprezantan Repiblik la, abite nan Angra do Heroísmo, sou zile Terceira, kapital istorik.

## Ekonomi

Endistri prensipal li yo se agrikilti, pwodisyon letyè, bèt, lapèch ak touris ki te vin tounen yon gwo aktivite sèvis nan rejyon an.

## Galri foto

* Meri vil Ponta Delgada
* Fasad Legliz lekòl jeswit nan Ponta Delgada
* Mòn Pico, pik ki pi wo nan Pòtigal ak zile Asò, se yon Estratovòlkan aktif
* Horta
* Angra do Heroismo
* Meri Ribeira Grande
* Praia da Vitória soti nan miradouro do Facho
* Lanmè nan Madalena nan Mòn Pico orijin nan
* Vila Franca do Campo soti nan lachapèl Nossa Senhora da Paz

## Referans

## Lyen deyò

* pt sitwèb ofisyèl Rejyon Otonòm Asò
# Zile Kanari

Zile Kanari

|  |
| --- |
| Zile Kanari |
| {{{lyen\_drapo}}}
drapo |
anblèm |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 7 447 km2 km² |
|  |

politik

|  |  |
| --- | --- |
| **majistra** | Ángel Víctor Torres Pérez (en) |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | **Erreur Lua dans mw.text.lua à la ligne 25 : bad argument #1 to 'match' (string expected, got nil).** ab. |
| **popilasyon dat** | 2024 |

enfo

|  |  |
| --- | --- |
| **sitwèb** | www.gobiernodecanarias.org |

**Zile Kanari** se yon kominote otonòm nan peyi Espay.

Kapital se Santa Cruz de Tenerife.

Li genyen 87 komin. Sipèfisi rejyon an se 7 447 Km2.

Lis tout komin yo nan peyi Espay.
## Zile

* Tenerife
* Gran Canaria
* Lanzarote
* Fuerteventura
* La Palma
* La Gomera
* El Hierro

## Istwa

Istwa

## Jewografi

Mòn lan pi wo nan Espay se Teide (3 3718 mèt) nan Tenerife.

## Demografi

## Administrasyon

## Ekonomi

## Transpò

## Referans

## Lyen deyò
# Fèy

Fèy yo yon pye bwa.

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Fèy** se yon pati nan yon pye bwa ki parèt apre yon boujon fini soti nan yon pwent nan yon pye bwa. Fèy chak pye bwa gen yon fòm diferan ki depann de pye bwa. ~ papye, Yon moso papye ki kapab mezire 8 ½ pous nan lajè avèk 11 pous nan longè konsa. Gen anpil lòt dimansyon fèy.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
# Berkeley, Kalifòni

Berkeley, KalifòniBerkeley **vil nan Eta Kalifòni**

|  |
| --- |
| Berkeley, Kalifòni |
|
anblèm |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 45,82 km2 ak 45,83 km2 km² |
|  |

politik

|  |  |
| --- | --- |
| **majistra** | Alameda |
| **Kapital** | Washington |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | 124 321 ab. |
| **popilasyon ran** | 1e |
| **popilasyon dat** | 2020 |

enfo

|  |  |
| --- | --- |
| **kòd tip** | [jewografik] |

**Berkeley, Kalifòni** se yon vil Etazini. Li sitye nan leta Kalifòni.
Chèf-lye li se Alameda.

## Istwa

Istwa

## referans

## Kèk lyen
# Evolisyon

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Evolisyon** se etap yon bagay ki ap evolye pase. Evolisyon se chanjman nan eritaj karakteristik pandan yon peryòd tan. Aranjman nan mès, koutim yon pèp, yon sosyete, yon epòk, yon ras, e latriye. Yon eksplikasyon sou aparisyon moun sou tè a pou fè tout moun konprann Bondye pate kreye moun, men moun te evolye; sa vle di moun te pase anpil etap anvan yon te vini moun.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Seleksyon natirèl

Seleksyon natirèl
**Seleksyon natirèl** se yon mekanis pou chanjman nan popilasyon yo; sa rive lè òganis ki gen varyasyon favorab yo siviv, repwodui epi transmèt varyasyon yo pa pwochen jenerasyon an.

## Referans
# Adaptasyon

**Adaptasyon** se aranjman ki fèt nan tout kò yon èt vivan pou kontinye viv nan nenpòt zòn, avèk nenpòt lòt èt vivan. Adaptasyon se nenpòt chanjman nan estrikti oswa nan konpòtman ki ede yon òganis siviv nan anviwònman patikilye li. Adaptasyon se yon evolisyon estrikti, yon konpòtman oswa yon pwosesis entèn ki pèmèt yon òganis reyaji nan faktè anviwònman yo epitou ki pèmèt òganis la viv pou pwodui pwojeniti.

## Referans
# Radyasyon adaptatif

Radyasyon adaptatif
**Radyasyon adaptatif** se yon evolisyon divèjan kote espès ansestral yo evolye nan yon seri espès pou adapte avèk kantite abita divès yo.

## Referans
# Espesyasyon

Espesyasyon
**Espesyasyon** se yon pwosesis evolisyon nouvo espès ki rive lè manm popilasyon sanblab yo pa kwaze ankò pou pwodui pwojeniti fètil nan anviwònman natirèl yo.

## Referans
# Biyodivèsite

Divèsite biyolojik
**Biyodivèsite** oubyen **Divèsite biyolojik** se yon varyete lavi nan yon zòn.

Biyodivèsite se yon mo ki pran rasin nan yon mo grèk ki se [BIOS] ki vle di lavi ak yon lot mo ki se [DIVESITE] ki vle di anpil ,plizyè.

## Definisyon

Nan yon sans laj, biyodivèsite oswa divèsite biyolojik, refere a varyete ak varyabilite mond vivan an nan tout fòm li yo. Li defini plis nan Atik 2 Konvansyon sou Divèsite Byolojik la kòm "varyabilite nan mitan òganis vivan ki soti nan tout sous ki gen ladan ekosistèm terès, maren ak lòt ekosistèm akwatik ak konplèks ekolojik yo fè pati; sa enkli divèsite nan espès yo, ant espès yo ak nan ekosistèm yo. Dapre Robert Barbault, konsèp biyodivèsite a fè referans tou ak prezans lèzòm : "lòm ki menase li, lòm ki anvi li, lòm ki depann sou li pou devlopman dirab sosyete li yo".

## Gade tou

* Konsèvasyon nati

## Referans

## Lyen deyò
# Disparisyon an mas

Disparisyon an mas
**Disparisyon an mas** se yon fèt anjeneral lè yon gwo kantite òganis vin disparèt sou yon peryòd tan jeyolojik ki kout.

## Referans

## Lyen deyò
# Charles Darwin

Charles Darwin

Charles Darwin

| Nesans | 12 fevriye 1809 Shrewsbury, Shropshire |
| Lanmò | 19 avril 1882 (ak 73 ane) Downe, Kent |
| Nasyonalite  |
Angle |
| Peyi nesans |
Angletè |

**Charles Robert Darwin**, rele **Charles Darwin**, ki fèt 12 fevriye 1809 epi ki mouri 19 avril 1882, se yon syantifik angle.

## Biyografi

Estati Charles Darwin nan *Natural History Museum* nan Lond fèt pa Sir Joseph Boehm an 1885.
* 1809 : Charles Darwin fèt nan Shrewsbury nan Angletè, ti gason Robert Waring Darwin ak Susannah Wedgwood.
* 1831 : 27 desanm li monte nan bato *Beagle* avèk kòmandan Robert FitzRoy ak fèt pandan senk (5) ane yon dezyèm vwayaj atravè mond lan.
* 1836 : *Beagle* retounen soti nan vwayaj ki long li sou 2 oktòb. Darwin te deplase nan Lond.
* 1839 : Li marye nan mwa janvye avèk kouzin li, Emma Wedgwood.
* 1842 : Fanmi li ale Down House nan Kent.
* 1859 : Li pibliye *De l'origine des espèces*.
* 1882 : Charles Darwin mouri 19 avril, a laj 73 ane, nan Down House.

## Zèv li yo

* 1859 ː *De l'origine des espèces*

## Referans

## Lyen deyò

* Plisye liv anlè Charles Darwin.
* Vwayaj Darwin atravès mond sou sitweb CNRS
* Tout travay Les œuvres Charles Darwin sou sit *darwin-online*
* Dosye "Darwin et les fossiles : histoire d'une réconciliation", *Futura-Sciences*
* Dosye Charles Darwin sou sit *La Clé des Langues*
* Tèks an 1858 *Linnean Society* avèk kòmantè sou sit web *bibNum*.
# Seleksyon atifisyèl

Seleksyon atifisyèl
**Seleksyon atifisyèl** se yon pwosesis repwodiksyon òganis ki gen karakteristif espesifik pou pwodui pwojeniti ki gen menm karakteristik idantik.

## Referans
# Biyoloji

**Biyoloji** se yon syans ki etidye tout bagay kap viv.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: biologie
* Angle: biology
* Alman: die Biologie
* Panyòl: biología

## Etimoloji

Mo *biyoloji* a soti nan lang franse a (*biologie*) ki soti nan lang laten an (*biologia*) ki soti nan lang grèk la (*biologia*). Li vini de yon mo grèk *bios* (βιος, lavi) ak *logos* (λογος, pawèl), ki vle di *etid lavi*.

## Egzamp

* Animalia - *Bos primigenius taurus*
* Planta - *Triticum*
* Fungi - *Morchella esculenta*
* Stramenopila/Chromista - *Fucus serratus*
* Bacteria - *Gemmatimonas aurantiaca* (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## Gade tou

* ADN

## Referans

## Lyen deyò

* Biyoloji Jeneral
# Syans

**Syans** se etid ki chèche apran bagay nan ap fè èksperyans syantifik, sa vle di èksperyans ki toujou bay menm repons lè ou fè menm jan, e ki bay de grenn repons lè ou chanje yon sèl ti bagay nan jan ou fe li a. Syans se yon pwosesis pou gade ak etidye kreyati ki nan monn lan pou jwenn konesans.

## Glosè syans

AbitaAnviwònman natirèl ko yon gwoup ògànis, plant osinon animal bèt kapab viv. 2. Kay natirèl yon gwoup ògànis, plant osinon animal.
AbyotikTout sa ki pa vivan men ògànis vivan bezwen, tankou lè; dlo, tanperati, imidite.
Adaptasyonchanjman yon plant oswa yon zannimo fè nan estrikti, osinon nan abitid pou siviv nan yon anviwonman.
Akeyolojibranch nan syans sosyal. ki fè fouy nan diferan zòn sou latè. Yo egzaminen tout sa yo jwenn tankou materyo, travay atistik, zam, zouti, elatriye pou yo chèche konnen ki jan moun te konn viv sou latè nan tan lontan.
Akselerasyonchanjman nan grandè yon vitès oswa nan direksyon yon kò k ap deplase parapò ak tan.
Astwonomise yon branch lasyans. Moun ki etidye astwonomi fè rechèch sou planèt, zetwal ak tout lòt bagay ki nan linivè.
atn. tib san ki pote san wouj nan kò moun osinon nan kò bèt. Venn, atè, kapilèkolabore ansanm, venn pote san fonse (san ki pa gen anpil oksijèn), atè pote san wouj (san ki gen plis oksijèn). Kapilè se ti venn ak atè piti-piti. Venn atè ak kapilè nan sistèm sikilasyon an. Si yo mete tout venn, atè ak kapilè an ran youn dèyè lòt, yo tap fè yon fil ki long anpil, plis pase san mil kilomèt.
## Etimoloji

Mo *syans* la soti nan lang franse a (*science*) ki soti nan lang laten an (*scientia*). Baz la mo se *scire* ki vle di *konnen*.

## Referans

## Lyen deyò
# Òganis

Òganis
**Òganis** se yon tout sa ki posede tout karakteristik lavi; tout òganis yo gen yon estrikti ki òdone, pwodui pwojeniti, grandi, devlope epi adapte yo avèk chanjman anviwònman an.

## Referans

## Lyen deyò
# Takson

Yon **takson** /tak.sɔ̃/ se yon antite konseptyèl ki gwoupe tout òganis vivan ki pataje sèten karakteristik taksonomik oswa dyagnostik byen defini.

Espès yo konstitye takson debaz klasifikasyon sistematik la. Plis ran takson an pi wo, se pi ba degre resanblans yo, sa vle di pi ba kantite karaktè plant, zannimo, Chanpiyon, bakteri oswa kwomis genyen an komen ant yo, ak vis vèsa.

## Referans

## Lyen deyò
# Anatomi

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Anatomi** se syans pou etidye kò.

Anatomi (. Soti nan latitid Anatomi, epi li nan gr Ἀνατομία;. 1 ἀνατέμνειν ki sòti nan 'koupe atravè' vèb la, 2 konpoze ἀνά, Ana "anfòm" 3 ak τέμνειν, "koupe" temnein) 4 se yon syans ki etid estrikti a nan k ap viv bagay sa yo, sa vle di, fòm, relief, kote, dispozisyon ak relasyon a chak nan ògàn yo ki konpoze yo.
Tèm nan refere a tou de estrikti a li menm nan òganis vivan, jan branch la genyen nan byoloji pou ki etidye estrikti yo, ki nan ka a nan anatomi imen vin youn nan apèl yo syans debaz oswa "préclinique" nan medikaman.
Pandan ke anatomi a baze sitou sou pran egzamen an deskriptif nan òganis vivan, konpreyansyon sa a achitekti enplike nan yon sèl kounye a appariement ak fonksyon a, se konsa ke li fonn nan okazyon yo fizyoloji (nan sa yo rele fonksyonèl anatomi ) ak se yon pati nan yon gwoup syans debaz ki rele "syans kounyè" (Devlopman Byoloji, istolojik ak antwopoloji), ki moun ki ranpli nan zòn yo nan ekspètiz ak yon dinamik e pragmatik.
Se Savan an te ki kiltive sa a syans rele anatomist (byenke Diksyonè a nan Akademi an Royal nan lang panyòl la tou aksepte tèm nan anatomik)

## Istwa

Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
# Jewografi

**Jewografi** se syans ki okipe avèk peyi, lanmè, larivyè, lavil latè yo.

## Referans

## Lyen deyò

* CNFG : Comité National Français de Géographie.
* Hypergéo : ansiklopedi sou entènèt dedye a epistemoloji a nan jewografi.
* Cybergeo, revi elektwonik nan jewografi (fonde an 1996).
* Dokimantasyon fotografik (koleksyon nan Documentation française fonde an 1949).
* Festival international de la géographie - Saint-Dié-des-Vosges.
* Geogir.fr, sitwèb dedye a jewografi, anviwònman ak touris
# Ekoloji

Ekoloji
**Ekoloji** se yon syans natirèl. Ekoloji se etid entè-aksyon ki fèt ant òganis ak anviwònman yo.

Li etidye relasyon ant moun, zannimo, tout sa ki ap viv anlè Latè ant yo epi avèk sa ki lantou a yo.

## Istwa

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| Wikimedia Commons genyen dokiman medya, imaj, video sou : Ecology |
# Senpatri

Nan ekoloji, de (2) espès oswa popilasyon rele **senpatrik** lè yo jwenn yo nan menm zòn jewografik epi, kidonk, yo rankontre regilyèman . Nan ka espesyasyon senpatrik, yon popilasyon okòmansman entèfekond separe an de oswa plis espès diferan ki pataje yon tèritwa komen. Espesyasyon sa yo ka soti nan izòlman repwodiktif ki anpeche ibrid yo vin solid oswa repwodui, epi ki, lè yo diminye koule jèn, pèmèt divergence jenetik .

## Referans
# Grès antik

Lavil grèk ak gaye yo atravè nan Mediterane
**Grès ansyen** te yon zòn gwo nan nòdès la nan Lanmè Mediterane a, kote moun pale grèk. Li te pi gwo anpil pase Lagrès a nou konnen jodi a. Li te sivilizasyon an nan Lagrès, nan peryòd la reyaksyonè nan 8 anvan Kris/ syèk 6 a 146 anvan Kris. Peryòd la te fini ak konkèt romen an nan Lagrès nan batay la nan Korent.
# Balèn

Yon balèn.
**Balèn** se yon bèt ki vi nan dlo.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: Baleine
* Angle: Whale
* Alman: Wal
* Panyòl: Balaenidae

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
# Reken

Yon reken gri (*Carcharhinus amblyrhynchos*).
**Reken** se yon pwason.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:rekin(créole mauricien)
* Franse: requin
* Angle: shark
* Alman: der Hai
* Panyòl: tiburón

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Mwayènaj

Ewòp nan 814.
**Mwayenaj** se yon peryòd istorik ki plase aprè lantikite jis anvan tan modèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:Moyen Âge
* Angle: Middle Ages
* Alman: das Mittelalter
* Panyòl: Edad Media

## Istwa

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

## Referans

## Lyen deyò
# Chanpiyon

Chanpiyon
**Chanpiyon** se yon gwoup ekaryòt etewotwòf iniselilè oswa miltiselilè ki pa deplase ant yon kote ak yon lòt; li absòbe eleman nitritif nan sibstans òganik ki nan anviwònman an.

## Referans

## Lyen deyò
# Renesans

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Renesans**, Yon moman literè, atistik, syantifik nan epòk kenzyèm ak sezyèm syèk yo lè moun epòk sa yo te konnen kopye byen sa moun nan tan, lontan anvan yo, te konnen fè. Eta yon bagay ki refèt ankò.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Jean-Baptiste de Lamarck

Jean-Baptiste de Lamarck

Biyografi| Nesans | 1e out 1744 Bazentin (en) (Picardie (d), wayòm Frans (en)) |
| Lanmò | 18 desanm 1829 (ak 85 ane) Pari (Restauration (en)) |
| Tonm | Cimetière du Montparnasse (en) |
| Non nesans | Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck |
| Nasyonalite | Frans |
| Aktivite | Botaniste, encyclopédiste, malacologiste, ekriven, collectionneur ou collectionneuse de plantes, biologiste de l'évolution, collectionneur ou collectionneuse scientifique, paléontologue, chimiste, zoologiste, météorologue, naturaliste, biologiste, professeur d'université, ofisye |
| Fratri | Philippe François de Monet de Lamarck (d) |
| Konjwen | Rosalie de La Porte (d) (jusqu'en 1792) Charlotte Victoire Reverdy (d) (à partir de 1793) Julie Mallet (d) (de 1798 à 1819) |
| Enfant | Auguste de Lamarck (d) |

Lòt enfòmasyon| travay pou | Muséum national d'histoire naturelle (en) |
| Manb | Akademi Syans (Frans) (1778) Société philomathique de Paris (d) Académie bavaroise des sciences (en) |
| Zam | Grenadier (en) |
| Grad militè | Lieutenant |
| Konfli | Guerre de Sept Ans (en) |
| Distenksyon | Chevalier de la Légion d'honneur‎ (en) |
| Abrevyasyon nan botanik  | Lam. |
| Abrevyasyon nan zowoloji | Lamarck |

Blòk done envalid nan module infobox : imajSiyatiPlak komemorativ
**Jean-Baptiste de Lamarck**, oswa **Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de La Marck**, ki fèt 1e out 1744 nan Bazanten (Frans) epi ki mouri 18 desanm 1829 nan Pari (Frans), se yon natiralis fransè.

Dabò yon botanis, li te konsakre tèt li nan zowoloji ensèk ak vè. Nan kòmansman XIXyèm syèk la, li te reyalize klasifikasyon envètebre, ki pote ansanm alantou 80% nan bèt yo. Li se premye moun ki itilize tèm "biyoloji" pou deziyen syans ki etidye èt vivan yo.

## Biyografi

Li te fèt nan Chato Bazanten (Pikadi), pa lwen Albert ak Péronne, nan yon ansyen fanmi nòb ak anpil sòlda ki gen ladan papa l, Philippe de Monet, Chevalier de Saint-Louis, kòmandan chato Dinan, mèt Bazentin ak Lamarque (li ekri tou *de la Mark* oswa *de Lamarck*) ak frè li, Philippe François de Monet de Lamarck ki te goumen nan Lagè Endepandans ameriken an.

## Nòt ak referans

## Lien deyò
# Carl Woese

Carl WoeseCarl Woese an 2004

Biyografi| Nesans | 15 jiyè 1928 Syracuse |
| Lanmò | 30 desanm 2012 (ak 84 ane) Urbana |
| Nasyonalite | Etazini |
| Domisil | Urbana |
| Fòmasyon | Amherst College (en) (baccalauréat ès arts (en)) (jusqu'en 1950) Université Yale (en) (docteur en philosophie (en)) (jusqu'en 1953) Deerfield Academy (en) |
| Aktivite | Microbiologiste, professeur d'université |

Lòt enfòmasyon| travay pou | Université de l'Illinois Urbana-Champaign (en) |
| Manb | Académie américaine des sciences (en) (1988) Société américaine de philosophie (en) (2004) Royal Society (en) (2006) Académie bavaroise des sciences (en) Académie royale des sciences de Suède (en) Académie Léopoldine (en) Académie américaine des arts et des sciences (en) |
| Direktè tèz | Ernest C. Pollard (en) |
| Distenksyon | **Liste détaillée**Prix MacArthur (en) (1984) Médaille Leeuwenhoek (en) (1992) Prix de microbiologie Selman A. Waksman (en) (1997) National Medal of Science (en) (2000) Crafoord Prize in Biosciences (d) (2003) Membre étranger de la Royal Society (d) (2006) |
| Abrevyasyon nan zowoloji | Woese |

Blòk done envalid nan module infobox : imaj
**Carl Richard Woese**, fèt 15 jiyè 1928 nan Syracuse epi te mouri 30 desanm 2012 nan Urbana , se yon mikwobiyolojis ameriken, li te ye sitou pou travay li sou filojenetik molekilè bèt vivan yo ak pou definisyon an 1977, nan domèn Archaea (youn nan twa domèn prensipal yo). Li te fè dekouvèt sa yo atravè analiz filogenetik sekans RNA ribozomal 16S la, yon teknik li devlope ak kolaboratè li yo e ki jodi a se youn ki itilize pou klasifye nenpòt nouvo espès bakteri oswa archaeal. Li te pwopoze tou an 1967 anteryè RNA sou ADN, yon teyori ki te pran an 1986 pa Walter Gilbert sou non *RNA mond lan*.

## Travay syantifik

Li diplome nan Amherst College an 1950, Carl Woese te konplete yon tèz nan biyofizik nan Yale University an 1953 e li te vin yon pwofesè nan Stanley O. Ikenberry (Ilinwa).

Li te resevwa anpil prim pou travay syantifik li:

* John D. ak Catherine T. MacArthur an 1984.
* Li te eli nan Akademi Nasyonal Syans ( Etazini ) an 1988.
* Meday Leeuwenhoek nan Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (youn nan pi gwo prim yo pou yon mikrobiyolojis) an 1992.
* Meday Waksman ( Etazini ) an 2000.
* Crafoord Prize te bay pa Royal Swedish Academy of Sciences an 2003.

## Nòt ak referans

## Sous

* Carl Woese. Kesyon ak Repons. *Current Biology*, 15(4):R111,R112, 22 fevriye 2005. DOI 10.1016/j.cub.2005.02.003