Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lane

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Lane** Peryòd douz mwa, ki koresponn avèk dire revolisyon tè a alantou solèy la.
Peryòd sa a konsidere nan dire li : Depi konbyen lane wap travay ?
Genyen nan lane :

* douz mwa
* oubyen 52 semèn, plis yon osinon de jou
* oubyen 365 jou (pafwa 366 jou si bisekstil)

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: année
* Angle: year
* Alman: das Jahr
* Panyòl: año
* Pòtigè: ano

## Etimoloji

Mo *lane* a soti nan lang franse a (*l'année*) ki soti nan yon mo laten (*annus*).
# Latè

Latè

|  |
| --- |
| Latè |
|  |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 510,1 km2 km² |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | **Erreur Lua dans mw.text.lua à la ligne 25 : bad argument #1 to 'match' (string expected, got nil).** ab. |
| dansite | 5,51 g/cm³ ab./km² |
| **popilasyon dat** | 2025 |

**Latè** (senbòl: ) se planèt nou. Se twazyèm planèt nan lòd distans ak Solèy la. Li se tou senkyèm pi gwo planèt nan sistèm solè a poutèt mas ak dyamèt li. Anplis, li se sèl objè selès yo konnen ki gen lavi sou li.

Latè ap vire fè wonn Solèy la pandan 365,256 jou solè (yon ane sideral), epi li vire sou tèt li nan yon jou sideral (apeprè 23 è 56 minit 4 segonn), yon ti kras mwens pase yon jou solè ki dire 24 èdtan, akoz mouvman li fè alantou Solèy la. Aks wotasyon Latè a gen yon enklinasyon 23°, sa ki lakòz sezon yo.

## KWONOLOJI

Jodi a yo estime Latè ka gen 4.54 milya ane konsa. Istwa Latè divize an kat gwo entèval tan yo rele eyon; yo bay ki valè tan eyon yo dire nan tablo anba a (an plizyè milyon ane):

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: Terre
* Angle: Earth
* Alman: Erde
* Panyòl: Tierra
* Pòtigè: Terra

## Etimoloji

Mo *latè* nan soti nan lang franse a (*la terre*) ki soti nan yon mo laten (*terra*).

## Imaj jeneral

* Jan yo wè Latè depi Apolo 17
* Emisfè lwès
* Emisfè lès
* Foto latè apati Celestia
*
*
* Jan w wè latè ap leve lè w kanpe sou lalin
* Latè
* Latè k ap vire
* Latè k ap vire
* Latè ki santre sou Afrik

## Konpozisyon ak estrikti

Latè se yon planèt telirik oubyen terès, sa vle di yon planèt ki fèt sitou ak wòch epi ki gen yon nwayo metallik, kontrèman ak gwo planèt tankou Jipitè ki fèt sitou ak gaz ki pwodui limyè (idwojèn ak elyòm). Li se pi gwo nan kat planèt terès yo nan Sistèm solè a, kit se nan gwosè kit se nan mas. Pami kat planèt sa yo, Latè gen tou dansite ki pi wo, gravite sifas ki pi fò, chan mayetik ki pi fò, vitès wotasyon ki pi wo , epi li se pwobableman sèl planèt ki gen plak tektonik ki aktif.

* kouch latè yo
* kouch latè yo

Tè a gen 3 gwo kouch anndan l : kwout, manto ak nwayo.

## Divès

*

Pou pèmèt yo konnen pozisyon yon moun sou latè, yo divize latè an 24 meridyen prensipal ak plizyè paralèl.

## Nòt ak referans

### Nòt

* (en) Yon pati nan atik sa a oswa tout atik la soti nan Wikipedya en anglè Ki gen pou tit « Earth » (gade lis otè yo).

### Sitasyon orijinal

### Referans

## Lyen deyò

* Sistèm solè : latè sou le-systeme-solaire.net
# Lendi

**Lendi** se dezyèm jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:lindi(kreyòl mauricien)
* Franse: lundi
* Angle: Monday
* Alman: Montag
* Panyòl: lunes
* Pòtigè: segunda-feira

## Etimoloji

Mo *Lendi* a soti nan lang franse a (*Lundi*) ki soti nan de mo laten (*Lunae dies*).

## Referans

## Lyen deyò
# Madi

**Madi** se twazyèm jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:mardi(kreyòl seychellois\ kreyòl mauricien)
* Franse: mardi
* Angle: Tuesday
* Alman: Dienstag
* Panyòl: martes
* Pòtigè: terça-feira

## Etimoloji

Mo *Madi* a soti nan lang franse a (*Mardi*) ki soti nan de mo laten (*Martis dies*).

## Referans

## Lyen deyò
# Mèkredi

**Mèkredi** se katrièm jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:merkredi(kreyòl mauricien)
* Franse: mercredi
* Angle: Wednesday
* Alman: Mittwoch
* Panyòl: miércoles
* Pòtigè: quarta-feira

## Etimoloji

Mo *Mèkredi* a soti nan lang franse a (*Mercredi*) ki soti nan de mo laten (*Mercurii dies*).

## Referans

## Lyen deyò
# Jedi

**Jedi** se senkyèm jou semèn nan pou jwif yo, mizilman yo e anpil moun nan lemonn nan. Men pou anpil Ewopeyen, se katriyèm jou semèn nan paske semèn kòmanse lendi.

## Nan litiji a

* Jedi Sen se jedi ki vini anvan dimanch Pak.
* Jedi Asansyon se karantyèm jou apre Pak, setadi jedi nan sizyèm semenn apre Pak.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:zedi(kreyòl seychellois)
* Franse: jeudi
* Angle: Thursday
* Alman: Donnerstag
* Panyòl: jueves
* Pòtigè: quinta-feira

## Etimoloji

Mo *Jedi* a soti nan lang franse a (*Jeudi*) ki soti nan de mo laten (*Jovis dies*).
An laten *Jovis dies* siyifye "jou pou Jipitè", setadi bondye women an.

## Referans

## Lyen deyò
# Vandredi

**Vandredi** se sizyèm jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:vandredi(kreyòl mauricien\ kreyòl srychellois)
* Franse: vendredi
* Angle: Friday
* Alman: Freitag
* Panyòl: viernes
* Pòtigè: sexta-feira

## Etimoloji

Mo *Vandredi* a soti nan lang franse a (*Vendredi*) ki soti nan de mo laten (*Veneris dies*).

## Referans

## Lyen deyò
# Samdi

**Samdi** se sètyèm jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:Sanmdi (kreyòl seychellois)
* Franse: samedi
* Angle: Saturday
* Alman: Samstag
* Panyòl: sábado
* Pòtigè: sábado

## Etimoloji

Mo *Samdi* a soti nan lang franse a (*Samedi*) ki soti nan de mo laten (*Sabbati dies*).

## Referans

## Lyen deyò
# Dimanch

**Dimanch** se premye jou semèn nan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:dimans(kreyòl seychellois\kreyòl mauricien)
* Franse: dimanche
* Angle: Sunday
* Alman: Sonntag
* Panyòl: domingo
* Pòtigè: domingo

## Etimoloji

Mo *Dimanch* a soti nan lang franse a (*Dimanche*) ki soti nan yon mo laten (*Dominica*).

## Referans

## Lyen deyò
# Lè (tan)

**Lè (tan)** se yon peryòd nan tan. Senbòl moun itilize pou yon lè se "h".

## Definisyon

Genyen 60 minit oswa 3 600 segonn nan yon lè. Anplis, genyen 24 lè nan yon jou sou latè a.

## Etimoloji

Mo "lè" a soti nan lang fransèz la (franse: l'heure) ki soti nan yon mo laten ("hora") ki soti nan yon mo grèk ὥρα.

## Istwa

Nan plizyè sivilizasyon ansyèn yo, yon lè se te yon douzyèm pati nan peryòd ant leve solèy la e kouche solèy la. Longè yon lè t ap chanje toulejou paske longè solèy rete nan syèl la varye avèk sezon yo, setadi solèy la rete nan syèl la pi lontan nan lete pase nan livè. Ejipsyen, Endyen, Chinwa, Japonè, Women, Grèk e Jwif nan tan biblik la te itilize sistèm sa a. Jou a te komanse avèk leve solèy la - se te lè "zewo". Kidonk, "midi" se te fin sizyèm lè a, e kouche solèy la te pase toujou nan douzyèm lè a.

Nan sistèm mòdèn, jou komanse toujou a minui, kidonk moun konte lè ki pase yo apre minui. Premye jou prentan an, solèy la leve a sizè et kouche a sizè tou.

## Referans

## Lyen deyò
# Semèn

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Semèn** se yon peryòd nan tan ki reprezante yon fraksyon nan yon mwa.

Genyen sèt jou nan yon semèn.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:Semenn(kreyòl mauricien)
* Franse: semaine
* Angle: week
* Alman: die Woche
* Panyòl: semana
* Pòtigè: semana

## Etimoloji

Mo *semèn* nan soti nan lang franse a (*semaine*) ki soti nan yon mo laten (*septimana*).
# Segond (tan)

|  |
| --- |
| Segond |
|    Animasyon sa a reprezante zèklè ki rive yon fwa pa segonn.
  |
| Enfòmasyon |
| Sistèm
 | Inite debaz nan Sistèm Entènasyonal la
 |
| Inite | Tan |
| Senbòl | s |
| modifye  |

**Segond** se yon inite mezi tan, ak senbòl "s" (san abrevyasyon). Li se swasantyèm pati nan minit la, minit nan li menm se swasantyèm pati nan lè.

Definisyon dezyèm nan orijinèlman soti nan lè a, jan sa endike nan etimoloji mo a (se fransizasyon nan Laten medyeval *minutum secunda*, "minit dezyèm ran" sa vle di "dezyèm divizyon lè a"). Jodi a li se opoze a, dezyèm lan se yon inite debaz nan Sistèm Entènasyonal la (SI) (ak byen ke, anvan, sa ki nan Sistèm CGS) ak sa yo se minit ak lè ki soti nan li. Kantitativman, dezyèm SI a defini pa dire yon sèten kantite osilasyon (9 192 631 770 egzakteman) ki lye ak hyperfine tranzisyon frekans atòm sezyòm. Mezi ak konte osilasyon sa yo fèt pa atomik revèy.

## Chwa baz 60

Depi nan kòmansman Modèl:-mid, Mezopotamyen yo te konte nan baz 60 lè l sèvi avèk nimerasyon pozisyon ki sòti nan sistèm nimero kalite aditif la ak baz melanje nan. Sumeryen. Sistèm sa a jeneralman asosye ak sivilizasyon Babilòn lan, ki te okipe sid Mesopotamyen an apre -1800 ak jiska kòmansman epòk nou an. Baz sa a te siviv syèk yo: jodi a nou jwenn li nan notasyon ang yo an degre (360° = 6 × 60°) oswa nan divizyon tan an ( 1 èdtan). = 60 minit = 602 segond).

## Tan mezi estanda

Definisyon dezyèm lan, inite tan nan Sistèm Entènasyonal, te etabli dapre konesans ak posiblite teknik chak epòk depi premye Konferans Jeneral Pwa ak Mezi an 1889.

* Premye fwa te defini l kòm fraksyon Modèl:Fraksyon mwayèn jou solè. Echèl tan ki asosye a se tan inivèsèl UT.
* An 1956, pou pran an konsiderasyon enpèfeksyon wotasyon Latè ki ralanti sitou akòz mare yo, li te baze sou revolisyon Latè alantou Solèy la epi li te defini kòm fraksyon Modèl:Fraksyon ane twopikal la 1900. Se dezyèm tan ephemeris TE.
* Depi 13yèm Konferans Jeneral sou Pwa ak Mezi, dezyèm lan pa defini ankò an relasyon ak ane, men an relasyon ak yon pwopriyete matyè a ; inite debaz Sistèm Entènasyonal la te defini an 1967 nan tèm sa yo:

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Apendis

Sou lòt pwojè yo :

 seconde, sou Wiktionnaire

* s, sou Wiktionnaire

### Bibliyografi

* The International System of Units (SI), Sèvres, , pdf (ISBN 978-92-822-2272-0)

### Lyen ekstèn

* Presizyon tan an

## Referans
# Minit (tan)

Animasyon mouvman yon men nan 60 etap yon segonn, oswa yon minit pou yon revolisyon konplè.
**Minit** se yon inite pratik mezi tan. Se yon inite ki andeyò Sistèm Entènasyonal (SI) kote yo aksepte ak li . Li se yon inite tradisyonèl nan tan, nan itilizasyon komen atravè mond lan. Pa analoji ak inite ang lan, minit nan defini kòm yon dire 60 segonn. Yon èdtan gen 60 minit.

## Chwa baz 60 la

Depi nan kòmansman Modèl:-mid la, Mezopotamians yo te konte nan baz 60 lè l sèvi avèk yon pozisyon nimerasyon ki sòti nan sistèm nan kalite aditif. ak nimerasyon baz melanje Simeryen yo. Sistèm sa a jeneralman asosye ak Sivilizasyon Babilòn lan, ki te okipe sid Mezopotami a apre 1800

av. J.-K. e jiska kòmansman epòk nou an. Baz sa a te siviv syèk yo: jodi a nou jwenn li nan notasyon ang yo an degre (360° = 6 × 60°) oswa nan divizyon tan ( 1 èdtan). = 60 minit = 602 segond).

## Senbòl ak definisyon

Senbòl pou minit tanporèl la se “**min**” (envaryab, san yon pwen). Sistèm Inite Entènasyonal la (SI) pa admèt senbòl “m”, ke li itilize pou mèt la, ni “mn”.

Depi dekrè no 75-1200 23 desanm 1975, senbòl **min** se sèl legal an Frans:

"Denominasyon. : minit. ; Senbòl. : min ; Obsèvasyon: Pou minit la, senbòl la m ka itilize lè pa ka gen anbigwite, pou egzanp lè tan an eksprime gen ladan non sèlman minit, men tou èdtan oswa segonn.
Itilizasyon youn oubyen de prim (karaktè “′” ak “″”) kòm senbòl respektif pou minit tanporèl ak dezyèm pa kòrèk, siy sa yo ki deziyen minit ak dezyèm ark la, subdivizyon degre arc. Gade nòt konsènan navigasyon.

## Minit endivizib

Nou pale de yon minit endivizib lè yo defini minit la kòm inite ki pi piti a epi mezi yo awondi nan pwochen minit ki pi wo a oswa, sa vle di, lè chak minit kòmanse konte nèt. Lè sa a, yo rele minit la endivizib paske li pa kapab divize, pa egzanp an segonn. Yon sistèm sa yo patikilyèman itilize nan telekominikasyon yo, pou fakturasyon kominikasyon. Li opoze ak bòdwo pou chak segonn. Genyen tou sistèm bòdwo ibrid, nan ki se sèlman premye minit la endivizib, rès la nan kominikasyon yo te voye bòdwo pa segonn.

Minut endivizib la tou nan Ewopeyen an lejislasyon, pou kalkil tan travay yon chofè wout, mezire pa yon kronotakigraf. Se konsa, minit endivizib la te etabli nan 24 septanm 1998 pa yon règleman nan Konsèy Ewopeyen an:

>
> « Aparèy la dwe pèmèt anrejistreman, estoke, ekspozisyon ak enprime done sa yo:
> […]
> 3. tan kondwi (lè ak dat), ak yon presizyon nan 1 minit;
> 4. lòt lè travay ak lè disponiblite (tanporèps ak dat) ak yon presizyon nan 1 minit;
> 5. entèripsyon travay ak tan repo chak jou (orè ak dat) ak yon presizyon nan 1 minit »
>
>
>

.

## Referans

## Bibliyografi

* The International System of Units (SI), Sèvres, , pdf (ISBN 978-92-822-2272-0)
# Mwa

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Mwa** se yon peryòd nan tan ki reprezante yon fraksyon nan yon lane.

Genyen kat (4) semèn ak souvan kèk jou nan yon mwa. Espas tan ki dire trant (30) jou anviwon.

Douz mwa lane se :

* janvye
* fevriye
* mas
* avril
* me
* jen
* jiyè
* out (oubyen daout)
* septanm
* oktòb
* novanm
* desanm

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: mois
* Angle: month
* Alman: der Monat
* Panyòl: mes
* Pòtigè: mês

## Etimoloji

Mo *mwa* a soti nan lang franse a (*mois*) ki soti nan yon mo laten (*mensis*).

## Referans

## Lyen deyò
# Nwit

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Nwit
**Nwit** se pati nwa a yon jou lè soley a pa vizib. Yo itilize referans 18° anba orizon an paske se sèlman anba papòt sa a yo ka obsève zetwal ki gen ti mayitid aparan.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: nuit
* Angle: night
* Alman: Nacht
* Panyòl: noche

## Etimoloji

Mo *nwit* la soti nan lang franse a (*nuit*) ki soti nan yon mo laten (*nox*).

## Referans

## Lyen deyò
# Solèy

Solèy la.
**Solèy** (senbòl ː ) se etwal nou. Planèt yo ak lalin nan kap vire alantou solèy la fòme sistèm solè nou an. Syantifik yo voye nan lespas navèt espasyal kap vire alantou tè ya tankou yon satelit. Syantifik yo voye navèt espasyal, ki se yon sonn pou lòt planèt yo. Satelit ak sonn yo voye enfòmasyon retounen sou latè. Selon enfòmasyon sa yo fè nou konnen ke tout planèt ak lalin yo genyen anpil bagay ki menm jan. Se menm jan tou nou konnen genyen anpil lòt fason yo diferan yon ak lòt.

Yon galaksi se yon pakèt etwal ki gwoupe ansanm. Solèy la se yon n nan paket etwal yo ki nan galaksi nou an. Tout etwal yo genyen menm pwopriyete chimik. Genyen etwal ki gwo. Genyen etwal ki piti. Genyen etwal ki granmoun. Genyen etwal ki jenn. Genyen etwal ki pi cho pase lòt.

Genyen plizyè milye galaksi nan monn nan. Galaksi sa yo genyen anpil bagay ladan yo ki sanble avek galaksi pa nou an. Yo fèt avèk men m eleman, men fòs, e se men m kalite fòm enèji ke nou jwenn nan sistèm solè nou an.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:Soley(kreyòl mauricien\ kreyòl seychellois)
* Franse: soleil
* Angle: sun
* Alman: die Sonne
* Panyòl: sol

## Etimoloji

Mo *solèy* la soti nan lang franse a (*soleil*) ki soti nan yon mo laten (*sol*).

## Referans

## Lyen deyò

* Solèy
# Wiksyònari

zizirit se yon mo ki paret an 2008 nan kek geto an ayiti li sinifi ke yon moun pran nan cho.

```
egzanp jozef kase tet andre li pran nan zizirit
       jozet gwos li pran nan zizirit
```
# Almanak

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Almanak, Yon lis tout mwa ki gen nan yon ane avèk anpil evènman espesyal ki toujou repete nan kèk jou nan ane a. Evènman sa yo kapab selebre nan yonn, plizyè peyi nan lemond.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: Calendrier
* Angle: Calender
* Alman:
* Panyòl: Calendario

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Maten

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Maten, aprè leve solèy
**Maten** se yon pati nan jounen ki pase anvan lè midi.

Dezyèm pati nan jounen se apremidi.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: matin
* Angle: morning
* Alman: Morgen
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
# Sware

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Sware, Parambikkulam, Kerala, End
**Sware** se peryòd nan jounen ant 18 è ak kouche solèy.

## Istwa

Istwa mo sa

## Lyen deyò

## Referans

|  |
| --- |
| Wikimedia Commons genyen dokiman medya, imaj, video sou : Sware |
# Ritm sikadyen

Ritm sikadyen
**Ritm sikadyen** se yon konpòtman natirèl ki baze sou sik 24 èdtan jou a; li anba kontwòl limyè; li ka detèmine lè yon zannimo ap dòmi ak lè li reveye.

## Referans
# Lavi

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

Plant nan Uganda.
**Lavi** se yon seri pwosesis ki travay ansanm pou pèmèt tout sa ki vivan egziste. Pwosesis sa yo kapab se metabolis, sentèz, omeyostazi, kwasans ak devlopman, repons ak anviwònman, ak repwodiksyon. Lavi kòmanse lè yon òganis fòme, li devlope ansanm ak kò a, epi li fini lè lanmò rive.

Lavi tou se tout antite ki gen anndan l aktivite ki pèmèt li egziste (pwosesis biyolojik) epi kontinye egziste. Anjeneral, yo rekonèt yon vivan kòm yon antite ki ka kenbe kò li byen regle, ki òganize, ki itilize enèji, ki grandi, ki adapte, ki reyaji ak anviwònman an, epi ki repwodui. Tout sa ki vivan rive mouri yon jou, e pa gen anyen ki viv poutoutan.

Syantitifik ak filozòf pwopoze plizyè fason pou defini lavi, tankou lide ke sistèm vivan yo ka òganize tèt yo. Men li pa toujou fasil pou defini lavi, sitou paske viris yo ka repwodui sèlman andedan selil lòt òganis, epi lavi ki ta ka egziste andeyò Latè ta ka diferan de sa nou konnen.

Lavi egziste tout kote sou Latè, nan lè, nan dlo, ak nan tè. Lavi a òganize an plizyè ekosistèm, epi tout ekosistèm sa yo ansanm fòme byosfè a. Gen kèk anviwònman ki difisil anpil kote sèl òganis yo rele ekstrèmofil ka viv.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: vie
* Angle: life
* Alman: das Leben
* Panyòl: vida

## Etimoloji

Mo *lavi* a soti nan lang franse (*la vie*) ki soti nan lang laten an (*vita*).

## Referans

## Lyen deyò
# Sezon

**Sezon** se yon peryòd nan tan ki reprezante yon peryòd nan lane pou make yon diferans nan klima. Sezon se yon peryòd kout chanjman kliman nan yon zòn akòz enklinezon aks tè a lè tè a ap vire ozalantou solèy la.

Genyen kat sezon nan lane :

* prentan
* lete (oubyen ete)
* lotòn (oubyen otòn)
* livè (oubyen ivè)

## Referans
# Faz lalin

Òbit Lalin nan alantou Latè a ak pozisyon faz linè yo. Solèy la sitiye sou bò dwat la.
 Animasyon sa a montre yon seri imaj simulation sou Lalin nan, ki soti nan emisfè nò a, sou yon peryòd de yon mwa, tankou si yo te pran yon foto chak jou. Li mete aksan sou faz yo linè ak sik.
Mouvman an monte/desann nan animasyon an mete aksan sou fenomèn nan librasyon linè .
Nan astwonomi, **faz Lalin lan** oswa, mwens souvan, **faz linè** deziyen yon pòsyon nan Lalin lan ki klere pa Solèy la epi ki wè depi sou Latè. Sa koresponn ak pati nan Lalin nan oryante tou de nan direksyon Latè a ak nan direksyon Solèy la. Depi Lalin nan deplase nan òbit alantou Latè, faz linè yo chanje de jou an jou, ranpli yon sik apre yon sèl linezon, ki dire apeprè 29.5 jou. Lalin nan toujou prezante menm bò nan direksyon Latè a ak òbit li a se yon ti kras enkline, faz linè yo prèske toujou prezante menm pati nan Lalin nan soti nan yon sik al nan yon lòt.

Gen kat prensipal faz linè:

* Lalin nouvèl oswa lalin nouvèl : Lalin ak Solèy la an konjonksyon an parapò ak Latè ; Lalin nan sitiye egzakteman ant Solèy la ak Latè a; Se poutèt sa li pa parèt nan syèl la lannwit, men pandan lajounen epi sèlman bò kache li yo eklere;
	+ premye kwasan an, kote sifas ki eklere ogmante chak jou jiska premye sezon an; nan emisfè nò a li pran fòm yon parantèz fèmen, ")";
* premye katye a : Lalin nan quadrature Lès ; se yon demi lalin; li vizib nan emisfè nò a tankou vant yon "p" (premye);
	+ lalin gibbous kap grandi;
* lalin plenn oswa plen lalin : Lalin ak Solèy la an opozisyon ak Latè ; Lè sa a, bò vizib la konplètman eklere ;
	+ lalin gibbous kap diminye;
* dènye katye la : Lalin nan an quadrature lwès ; li se tou yon mwatye lalin; nou wè li nan emisfè nò a tankou vant yon "d" (dènye);
	+ kwasan final la, kote sifas ki eklere a diminye chak jou jiska pwochen lalin nouvèl la; Lè sa a, nan emisfè nò a li pran fòm yon parantèz ouvèti, "(".

## Nòt ak referans

## Gade tou

Sou lòt pwojè yo :

 Faz lalin, sou *Wikimedia Commons*

### Bibliyografi

* Jean-Luc Legault, L'astronomie : pour comprendre l'Univers, Anjou, Éditions CEC, 2008, 194 p. (ISBN 978-2-7617-2715-0)

### Lyen ekstèn

* en AstroPixels.com Six Millennium Catalog of Phases of the Moon *Catalogue de six millénaires des phases de la Lune* par Fred Espenak

* Avi nan diksyonè oswa ansiklopedi jeneralis :
	+ *Larousse*
	+ *Store norske leksikon*
	+ *Visuotinė lietuvių enciklopedija*
* Dosye otorite :
	+ BnF (données)
	+ LCCN
	+ GND
	+ Israël
* « Calendrier Lunaire ». *Calendrier12.fr* (in français). Retrieved 26 janvye 2024.
# Lalin

Yon astwonòt sou Lalin.

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Lalin** (senbòl: ) se sèl satelit planèt Latè.

## Etimoloji

Mo *lalin* nan soti nan lang fransè a (*la lune*) ki soti nan yon mo laten *luna*.

Lalin se sèl grenn satelit natirèl planèt tè a genyen. Li se senkyèm pi gwo satelit nan sistèm solè a. Li gen yon dyamèt ki se 3 474 kilomèt konsa. Distans ki separe li avèk tè a se 381 500 km apeprè.

Lalin se premye e se sèl bagay ki pa sou tè a, moun vizite. Premye moun ki t al mache sou li, se te yon astwonòt ameriken ki rele Neil Armstrong jou ki te 21 jiyè 1969. Aprè li menm, onz (11) lòt moun te pile lalin. Tout se te manm pwogram vwayaj spasyal Ameriken Apollo a.

* Lalin

## Jan li ye

## Referans

## Lyen deyò
# Kalandriye ebrayik

Kalandriye ebrayik pou ane 5591 (1831 epòk nou an ).
**Kalandriye ebre** a se yon kalandriye linisolè ki fòme ak ane solè, mwa linè, ak semèn sèt jou ki kòmanse dimanch epi ki fini samdi, Shabbat. Kòm yon pwen depa li refere ak Jenèz ("*Bereshit*»: "kòmansman"), premye liv la nan Bib la, nan kòmansman an nan ki li koresponn ak ane a -3761 nan kalandiye gregoryen (pwoleptik ) kalandriye a.

Pa egzanp, 24 novanm 2024 koresponn ak 23 hechvan 5785 nan kalandriye ebrayik la.

## Istwa

**Jodi asamdi**

---

le 13 jen

2026 EK

---

le 28 sivan

AM 5786
rafrechi

## Prensip

 Kalandriye pou ane 1840/41. Enprime pa I. Lehrberger u. Konp. , Rödelheim . Nan koleksyon mize jwif Swis la .
Kalandriye ebrayik a baze sou plizyè inite tan.

Jou a bay pa trajektwa aparan Solèy la alantou Latè. Enpòtans jou a soti nan vèsè nan Jenèz tankou Jenèz 1-5: « Se te aswè, se te maten, yon jou » . Se poutèt sa, nan kalandriye ebrayik a, jounen yo kòmanse ak kouche solèy la.

## Nòt ak referans

## Gade tou

Sou lòt pwojè yo :

 calendrier hébraïque, sou Wiktionnaire

### Lyen ekstèn

* CalJ.net Sit entènèt kalandriye jwif la
* roger.stioui.free.fr Roger Stioui. Sit ki gen rapò ak kalandriye ebre a
* Dat konvètisè
* Gwo istwa kalandriye a
* en Kalandriye jwif ak konvètisè dat fwa Halachik yeshiva.co/calendar/
* Istwa kalandriye ebre a, pa Louis Goguillon
# Midi

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Midi** se yon pati nan jounen.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen