Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Venezwela

|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (drapo) | (anblèm) |

 |
| *Deviz nasyonal : Dios y Federación* *Im nasyonal : {{{im\_nasyonal}}}* |
|  |
| **Lang ofisyel** | panyòl |
| **Jantile** | Venezwelyen |
| **Kapital** | Karakas 10°30′N 66°55′W |
| **Pi gwo vil** | Karakas |
| **istwa** |
| **Endepandans**  - Deklare - Reconnue | de Espay 5 jiyè 1811 1821 |
| **politik** |
| **Gouvènman**  - Prezidan | Repiblik federal prezidansyèl Delcy Rodríguez |
| **jewografi** |
| **Sipèfisi**  - Total  - Dlo (%) | 33[[:Modèl:{{{1}}}|{{{{{1}}}}}]] 916 445 km² 0,3 % |
| **Peyi vwazen** | Brezil, Kolonbi |
| **demografi** |
| **Popilasyon**  - Total ([[2025 ]])  - Dansite | 42[[:Modèl:{{{1}}}|{{{{{1}}}}}]] 28 517 000 ab. 28,5 ab./km² |
| **ekonomi** |
| **EDI** ([[]]) | () |
| **Monnen** | Bolívar (`VEB`) |
| ' |  |

**Venezwela** se yon peyi ki sitiye nan Amerik disid. Kapital se Karakas.

## Istwa

## Jewografi

## Ekonomi

## Demografi

## Politik

## Koripsyon

Yon kat jewografik mondyal an 2015, Endèks pèsepsyon koripsyon pa Transparency International.
Transparency International (TNI) klase an 2018 Venezwela nan 168e ran sou 180 peyi.

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| **Peyi nan Amerik** |
| **Amerik dinò** : Etazini · Kanada · Meksik
**Amerik santral** : Beliz · Gwatemala · Kostarika · Nikaragwa · Ondiras · Panama · Salvadò
**Karayib** : Antigwa ak Babouda · Bahamas · Lababad · Kiba · Dominikani · Dominik · Grenad · Ayiti · Jamayik · Sen Kits ak Nevi · Sen Vensan ak Grenadin · Sent Lisi · Trinidad ak Tobago
**Amerik disid** : Ajantin · Bolivi · Brezil · Chili · Kolonbi · Ekwatè · Giyana · Paragwe · Pewou · Sirinam · Irigwe · Venezwela |
| **lòt divizyon politik yo** |
| **Amerik dinò** : Grinlann
**Karayib** : Karayib olandèz · Bèmid · Kayman · Gwadloup · Giyàn franse · Matinik · Monsera · Pòtoriko · Tik ak Kayk · Il Vièj amerikèn ak britanik |
# Machwa

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Machwa** se yon pati figi.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
# Iltravyolèt

Iltravyolèt soti nan lanp fliyoresan, yon sous atifisyèl komen, Modèl:Abreviyasyon reyon. Radyasyon ki soti nan lanp sa yo pwolonje nan pati siperyè spectre limyè vizib la, ki bay koulè vyolèt nou obsève. Genyen tou lanp laboratwa Modèl:Abreviyasyon, ki ekipe ak yon filtè pou retire pati vizib spectre yo.
Dyagram ki montre spectre elektwomayetikkote plizyè domèn espèk yo distenge (ki gen ladan UV) dapre longèdonn (avèk egzanp gwosè), frekans korespondan yo, ak tanperati kò nwa ki gen emisyon maksimòm nan longèdonn sa yo.
Radyasyon "iltravyolèt" (UV), ki rele tou "limyè nwa" paske li jeneralman envizib pou je toutouni, se radyasyon elektwomayetik ki gen longèdonn pi ba pase sa ki nan limyè vizib, men pi wo pase sa ki nan rayon X. reyon UV ka sèlman obsève endirèkteman, swa atravè fluoresans, oswa lè l sèvi avèk detektè espesyalize.

Non an vle di "pi lwen vyolèt" (ki soti nan Laten *ultra*: "pi lwen"), vyolèt se koulè frekans ki pi wo a (e poutèt sa longèdonn ki pi kout la) nan. limyè vizib.

## Pwoteksyon

Pou defann kont limyè UV, kò a, selon tip po, reyaji nan ekspoze lè li lage pigman mawon an melanin. Sa a pigman absòbe reyon UV, bloke pénétration yo ak anpeche domaj nan kouch ki pi fon, ki pi vilnerab nan po a. Antioksidan (vitamin E ak C, β-karotèn...) ka netralize radikal lib ki fòme pa UV. .

Pwoteksyon solèy gen filtè iltravyolèt ki pasyèlman bloke reyon UV epi ede pwoteje po a. Plis SPF la pi wo, se pi gwo degre pwoteksyon. Endèks pwoteksyon an aktyèlman koresponn ak rapò ki genyen ant tan li pran pou jwenn boule solèy ak san solèy.
Avèk yon faktè pwoteksyon 50, pou egzanp, li pral pran senkant fwa pi long yo ka resevwa yon sunburn pase ki pa gen okenn pwoteksyon.

An 1957, laboratwa RoC yo envante premye pwoteksyon solèy trè wo (IP 50+).

Rad ak linèt solèy bloke kèk reyon UV. Gen losyon ki genyen filtè iltravyolèt ki pasyèlman bloke reyon UV, sepandan, pifò dèrmatolog rekòmande kont bronze pwolonje.

## Nòt ak referans
# Zantray

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Zantray** se ògan yo nan kò.

## Etimoloji

Mo *zantray* la soti ki lang franse a (*les entrailles*).
# Filipin

**Repúbliká ng̃ Pilipinas**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (detay) |  |

 |
| *deviz nasyonal im nasyonal* |
 |
| lang jantile |  |
| fizo orè :  |
| **istwa** |
| endepandans  |  |
| **politik** |
| gouvènman  |  |
| kapital | Manyl |
| pi gwo vil |  |
|  |
| divizyon  |
|  |
| vwazen |  |
| òganizasyon |  |
| **jewografi** |
| sipèfisi (km²) dlo (%) frontiè (km) còt (km) pli ro (m) pli ba (m) |  |
|  |
|  |
| **ekonomi** |
| monnen  - divizyon |  |
| PEB  - total (US)  - pa ab. (US) |  |
| endis yo  - EDI  - EPI |  |
| **demografi** |
| popilasyon (ab.) dansite (ab./km²) lavi (zan) ne (‰) mòtalite (‰) mòtalite timoun (‰) alfabèt (%) an vil (%) |  |
| **endèks** |
| kòd |  |
| kòd ISO |  |
| endikatif yo  - entènet  - telefonik  - radyofonik |  |
| **nòt** |
|  |

**Filipin** se yon peyi ki sitiye nan Azi disidès. Kapital peyi rele Manyl.

| Rejyon | Deziyasyon | Sant gouvènman |
| --- | --- | --- |
| Northwestern Luzon Region | Region I | San Fernando City, La Union |
| Cagayan Valley Region | Region II | Tuguegarao City, Cagayan |
| Central Luzon Region | Region III | City of San Fernando, Pampanga |
| CALABARZON Region**¹²** | Region IV-A | Calamba City, Laguna |
| MIMARO Region**¹²³** | Region IV-B | Calapan City, Oriental Mindoro |
| Bicol Region | Region V | Legazpi City, Albay |
| Western Visayas Region**³** | Region VI | Iloilo City |
| Central Visayas Region | Region VII | Cebu City |
| Eastern Visayas Region | Region VIII | Tacloban City, Leyte |
| Zamboanga Peninsula Region | Region IX | Pagadian City, Zamboanga del Sur |
| Northern Mindanao Region | Region X | Cagayan de Oro City |
| Davao Region | Region XI | Davao City |
| SOCCSKSARGEN Region**¹** | Region XII | Koronadal City, South Cotabato |
| Caraga Region | Region XIII | Butuan City |
| Autonomous Region in Muslim Mindanao | ARMM | Cotabato City |
| Cordillera Administrative Region | CAR | Baguio City |
| National Capital Region | NCR | Manila |

## Referans

## Lyen deyò

|  |
| --- |
| **Peyi nan Azi** |
| **Azi d lwès** : Arabi Sawoudit · Ameni ¹ · Azèbayidjan ¹ · Barayn · Ejip ¹ · Emira Arab Ini · Jeoji ¹ · Irak · Iran · Izrayèl · Jòdani · Kowet · Liban · Omàn · Katar · Siri · Tiki ¹ ·
**Azi santral** : Afganistan · Kazakstan ¹ · Kirgistan · Ouzbekistan · Tadjikistan · Tirkmenistan
**Azi disid** : Bangladèch · Boutan · End · Maldiv · Nepal · Pakistan · Srilanka
**Azi d lès** : Chin · Kore dinò · Kore disid · Mongoli · Japon
**Azi disidès** : Brouney · Kanbòdj · Endonezi · Layòs · Malezi · Bimani · Filipin · Sengapou · Tayilann · Timò oryantal ¹ · Vyetnam
Risi ¹ |
| **Òt kote nan Azi** : Palestin · Taywann
¹ Peyi ki gen yon pati nan Azi |
# Avòtman

|  |
| --- |
| Ede nou soutni yon pwojè diksyonè kreyòl, yon kreyasyon lib : |
|  **Wiksyonè kreyòl**  |

**Avòtman**, retire yon ze nan vant yon femèl anvan li fini fòme pou soti.

**Avòtman** defini kòm entèripsyon nan pwosesis jestasyon an, sa vle di nan devlopman ki kòmanse nan konsepsyon ak fètilizasyon nan yon ovèn pa yon espèmatozoy konsa fòme yon ze, ki kontinye ak kwasans anbriyon an, epi fetis la, epi ki nòmalman fini nan tèm ak nesans yon nouvo moun nan espès la. Entèripsyon sa a ka pwovoke oswa espontane.

Tèm avòtman konsène tout espès vivipar. Li ka lakòz oswa pa lakòz lanmò fetis la ak ekspilsyon imedya li.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: avortement
* Angle: abortion
* Alman: Schwangerschaftsabbruch
* Panyòl: aborto

## Istwa

## Diferan sitiyasyon ak diferan kalite avòtman

### Pou espès imen an, gen plizyè sitiyasyon:

Yo rele avòtman pwovoke oswa deklanche revokasyon volontè yon gwosès nan yon fanm pa entèvansyon imen.

Lè li motive pa rezon medikal, swa paske kontinyasyon gwosès la ta danjere pou sante fanm nan, oswa paske fetis la (oswa anbriyon an) ap soufri nan malformasyon, oswa nan yon maladi grav epi ki pa geri, nou pale de medikal. oswa tèmik terapetik gwosès (IMG).

Lè yo deside pou rezon ki pa medikal, nan yon kad legal, nou pale de revokasyon volontè gwosès (IVG).

Lè yo pratike li andeyò kondisyon lalwa mete yo, yo rele sa avòtman klandesten.

Yon foskouch se yon avòtman espontane oswa yon avòtman ki te koze pa swa yon kòz patolojik oswa aksidan anvan 22 semèn nan amenore (oswa pou yon fetis ki peze mwens pase 500 g, dapre OMS); pi lwen pase limit sa a, nou pale de livrezon twò bonè,.

Avòtman se sijè a nan lejislasyon espesifik: dwa pou avòtman.

## Referans

## Lyen deyò

* Notices d'autorité :
	+ LCCN
	+ GND
	+ Japon
	+ Espagne
	+ Israël
	+ Tchéquie
* Notices dans des dictionnaires ou encyclopédies généralistes :
	+ *Britannica* [archive]
	+ *CALS Encyclopedia of Arkansas* [archive]
	+ *Dictionnaire historique de la Suisse* [archive]
	+ *Encyclopédie de l'Ukraine moderne* [archive]
	+ *Gran Enciclopèdia Catalana* [archive]
	+ *Treccani* [archive]
* Ressources relatives à la santé :
* Ressource relative à la recherche :
# Primat

Primat
**Primat** se yon mamifè ki te devlope karakteristik espesyal, tankou pous opoze ak de (2) zye ki dirije annavan, sitou akòz zansèt aborikòl yo.

## Referans
# Lyon

al gade paj ki genyen lis atik menm non yo.
Yon lyon mal.
Lyon blan.
**Lyon** (Panthera leo) se yon espès mamifè kanivò fanmi Felidae. Femèl lyon an se "lyòn" (an fransè "lionne"). Gwo lyon mal la, ki fasil rekonèt grasa gwo krinyè li, gen yon mas mwayèn ki ka varye selon zòn jeyografik kote li ye a, sòti nan 145 a180 kg pou Lyon Azyatik la pou plis pase 225 kg pou Lyon Afriken. Gen kèk espesimèn ki ra anpil ka depase 300 kg. Yon gwo lyon manje 7 kg vyann chak jou konpare ak 5 kg nan fi. Lyon an se yon bèt gregary, sa vle di li viv nan gwo gwoup fanmi, kontrèman ak lòt feline. Esperans lavi li, nan eta a, se ant 7 ak12 ane pou gason ak 14 a20 ane pou fi a, men li souvan depase 30 ane nan kaptivite.

## Tradiksyon

* Lòt kreyòl:
* Franse: lion
* Angle: lion
* Alman: Löwe
* Panyòl: león

## Deskripsyon

Lyon se dezyèm pi gwo felid, apre tig, e konsa pi gwo kanivò ann Afrik. Yon gason mezire 172 a 250 santimèt longè soti nan pwent djòl la rive nan baz ke a epi li gen yon ke mwayèn 90 santimèt. Gason yo rive nan yon mas ant 145 ak 225 kilogram lè yo granmoun. Fi granmoun yo mezire 158 a 192 santimèt san ke a epi yo gen yon ke ki mezire apeprè 85 cm. Yo peze ant 83 ak 168 kg epi yo gen yon mwayèn bati 20 a 50% pi piti pase sa yon gason.

## Referans

## Lyen deyò
# Toundra

Toundra
**Toundra** se yon byòm frèt, sèk epi san pyebwa ki resevwa mwens pase 25 santimèt presipitasyon chak ane, yon peryòd kwasans kout, yon pèmafwòs ak sezon livè ki ka dire ant sis (6) ak nèf (9) mwa. Toundra separe an de (2) kalite: toundra aktik ak toundra alpen.

## Referans
# Ewòp

Ewòp

|  |
| --- |
| Ewòp |
|  |

jewografi

|  |  |
| --- | --- |
| **sipèfisi** | 10,2 km2 km² |
|  |

demografi

|  |  |
| --- | --- |
| popilasyon | 745.173.774 ab. |
| **popilasyon dat** | 2021 |

**Ewòp** se yon kontinan.

Gen senk (5) gwo zòn jewografik : Ewòp Lès, Ewòp santral, Balkan, Ewòp Lwès ak Eskandinavi.

Alb.
Andora
Otrich
Byelorisi
Bèljik
Bosni
Bilgari
Kroasi
Chip
Tchèk
Dànmak
Estoni
Fenlann
Frans
(Fr.)
Almay
Grès
Ongri
Islann
Ilann
Itali
(It.)
(It.)
Letoni
Lich.
Lityani
Liks.
Malt
Moldavi
Monako
Mont.
Peyiba
Nòvèj
Polòy
Pòtigal
Woumani
Ayrm
Risi
Ris.
S. Mar.
Sèbi
Slovaki
Slo.
Espay
Syèd
Swis
Tiki
Ikrèn
Wayòm
Ini
Vatikan
Lamè
Adriyatik
Aktik
Oseyan
Lamè
Botik
Lamè Baran
Gòf
Gaskoy
Lamè
Nwa
Lamè
Setik
Detwa
Dànmak
Lamè Grinlann
Gòf
Kadi
Lamè
Ligiryen
Lamè Mediterane
Atlantik
Oseyan
Lamè
Dinò
Lamè
Nòvèj
Detwa
Jibralta
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●

* Pari
* Lonn
* Bèlen
* Prag
* Èlzinki
* Stokolm

## Referans

## Lyen deyò

* en Ewòp

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **27 Peyi manm Inyon Ewopeyèn** |  |

 |
|
Almay · Bèljik · Bilgari · Chip · Danmak · Espay · Estoni · Fenlann · Frans · Grès · Ilann · Itali · Kwowasi · Letoni · Liksanbou · Lityani · Malt · Ongri · Otrich · Peyiba · Polòy · Pòtigal · Slovaki · Sloveni · Syèd · Tchèki · Woumani |
| **20 lòt Peyi ki manm Konsèy Ewòp, an plis lòt yo** |
|
Albani · Ameni · Andò · Azèbayidjan · Bosni ak Erzegovin · Ikrèn · Islann · Jeoji · Masedoni dinò · Moldavi · Monako · Nòvèj · Risi · Sèbi · Sen Maren · Swis · Tiki · Wayòm Ini |
| **Peyi ewopeyen, ki pa nan Konsèy Ewòp** |
|
Byelorisi · Montenegwo · Vatikan  (Sen Syèj) |