Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kralestwo

Bjedrich Awgust III., posledni kral Sakskeje
**Kralestwo** je stat z monarchiskej formu knježerstwa, při čimž noša knježićel titul krala abo kralowny. Postajeny naslědnik rěka zwjetša krónprinc resp. krónprincesna. Wjetšina dźensa wobstejacych kralestwow su konstitucionelne monarchije, tak zo ma kral resp. kralowna jenož hišće reprezentatiwnu funkciju. Nad kralom steješe w europskej tradiciji husto hišće kejžor jako „kral kralow“.

Přiwuzny z politiskim zapřijećom je w křesćanskej teologiji wuraz Bože kralestwo.

## Přikłady

Hišće eksistowace kralestwa w Europje su Belgiska, Danska, Nižozemska, Norwegska, Španiska, Šwedska a Zjednoćene kralestwo. Znate přikłady zwonka Europy su Jordaniska, Marokko, Sawdi-Arabska a Thailandska.

Łužica słušeše hač do lěta 1919 ke kralestwomaj Pruskeje a Sakskeje.

## Hlej tež

* kejžorstwo
* wjerchowstwo
* wójwodstwo
# 15. julija

**15. julija** abo **15. pražnika** je 196. dźeń gregorianiskeje protyki (197. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 169 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 1726: W Praze połoži so zakładny kamjeń za nowe barokowe twarjenje Serbskeho seminara.
* 1870: Manitoba sta so z prowincu Kanady.

## Narodniny

* 1606: Rembrandt van Rijn – nižozemski moler
* 1929: Rudi Šejnfeld – serbski pedagoga
* 1934: Beno Rječka – serbski nowinar
* 1944: Bernd-Lutz Lange – němski awtor a kabaretist
* 1956: Ian Curtis – britiski spěwar skupiny *Joy Division*
* 1958: Jörg Kachelmann – šwicarski meteorolog a moderator
* 1976: Diane Kruger – němska dźiwadźelnica

## Wumrěće

* 1770: Jan Bjedrich Langa – serbski diakon a cyrkwinski stawiznar
* 1890: Gottfried Keller – šwicarski basnik a spisowaćel
* 1997: Gianni Versace – italski designer
* 2004: Jan Hanski – serbski moler a grafikar

## Swjate dny

* katolski: Bonawentury
* ewangelski: Jana Bonawentury

## Wotkaz

 **Commons: 15. julija** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# 1674

◄ |
16. lětstotk |
**17. lětstotk**
| 18. lětstotk
| ►

◄◄ |
◄ |
1670 |
1671 |
1672 |
1673 |
**1674**
| 1675
| 1676
| 1677
| 1678
| ►
| ►►

**1674**
 w druhich protykach| gregorianiski kalender | 1674 *MDCLXXIV* |
| Ab urbe condita | 2427 |
| Armenski kalender | 1123 ԹՎ ՌՃԻԳ |
| Berberski kalender | 2624 |
| Buddhistiski kalender | 2218 |
| Burmaski kalender | 1036 |
| Chinski kalender | 4310 / 4370 – 4311 / 4371 癸丑 – 甲寅 |
| Etiopiski kalender | 1666 – 1667 |
| Hebrejski kalender | 5434 – 5435  |
| Holocenski kalender | 11674 |
| Indiske kalendry |  |
|  - *Vikram Samvat* | 1729 – 1730 |
|  - *Indiski narodny kalender* (Shaka Samvat) | 1596 – 1597 |
|  - *Kali Yuga* | 4775 – 4776 |
| Iranski kalender | 1052 – 1053 |
| Islamski kalender | 1084 – 1085 |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2334 (皇紀2334年) |
| Julianiski kalender | 1719 |
| Koptiski kalender | 1390 – 1391 |
| Korejski kalender | 4007 |
| Runowy kalender | 1924 |
| Thailandski słónčny kalender | 2217 |

## Podawki

* 21. meje: Po jeho dobyću nad Osmanami wuzwoli so Jan III. Sobieski za noweho pólskeho krala.
* 25. decembra: Sylne šwedske wójsko nadpaduje bjez připowědźenja wójny braniborske městačko Pasewalk.

## Narodniny

* 20. julija: Jan Józef Nowotnik – serbsko-katolski farar († 1719)
* 04. septembra: Chryša Šlenkar – serbski farar, nabožinski prócowar († 1728)

## Wumrěće

* 08. septembra: Jurij Šěrc – serbski farar a kěrlušer (\* 1634)
* 08. nowembra: John Milton – jendźelski basnik (\* 1608)

## Wotkaz

 **Commons: 1674** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Wino

Kóždolětna konsumcija wina w litrach na wosobje:
██ pod 1

 ██ 1 hač 7

██ 7 hač 15

██ 15 hač 30

██ wyše 30

**Wino** je alkoholiski napoj ze z droždźemi předźěłaneje brěčki winowych jahodow. Jahody rostu w kićojtych pakićach na winowym pruće. Tute pochadźeja zwjetša wot europskeho dobreho winowca (*Vitis vinifera* subsp. *vinifera*), kotryž pak njeje rezistentny přećiwo winowej šmicy. Tohodla so na druhe družiny, kaž na př. brjohowy winowc (*Vitis riparia*, němsce Uferrebe), Vitis rupestris, wapnowy winowc (*Vitis berlandieri*, němsce Kalk-Rebe) a jich hybridy našćěpi.

## Etymologija

„Wino“ je klasiske pućowanske słowo, kotrež bě w cyłym mediteranym rumje rozšěrjene. Arabske *wayn*, łaćonske *vinum*, grjekske οἶνος [oínos] resp. \*ϝοῖνος [woínos] – wot myk. *wo-no* – su jedne z druhim přiwuzne, bjez toho zo hodźi so sćěhować, z kotreje rěče słowo prěnjotnje pochadźa. Najskerje hodźi so podobny poćah k georgiskemu słowu *ღვინო* [ghwino] namakać.

Wysokoněmske słowo Wein, starowysokoněmske *wîn* abo *winam*, francoske słowo *vin* a jendźelske słowo *wine* su wšě z łaćonskeho słowa *vinum* wupožčene. Tež waliziske słowo *gwin* ale tež irske *fion* su samsneho pochada. To so přez fakt wujasni, zo Germanojo ale tež Keltojo su prěni raz přez Romjanow we wjetšim rozměrje z winje do dótknjenja přišli a z tym łaćonske słowo přewzali.

Přez pozdźiše wikowanske poćahi so dósta wopřijeće wina wot Germanow hač do Słowjanow (hlej serbske wopřijeće *wino* a ruske słowo vinó) a hač do Baltow, při čimž stej na př. w Litawskej wopřijeće *vynas* a w Letiskej słowo *vins* znatej.

## Hlej tež

* winowa jahoda (płód)
* winowa kić (płódnistwo)
* winowc (ród)
	+ winowy prut (družina)
		- dobry winowc (najwažniša poddružina)
# 1787

◄ |
17. lětstotk |
**18. lětstotk**
| 19. lětstotk
| ►

◄◄ |
◄ |
1783 |
1784 |
1785 |
1786 |
**1787**
| 1788
| 1789
| 1790
| 1791
| ►
| ►►

**1787**
 w druhich protykach| gregorianiski kalender | 1787 *MDCCLXXXVII* |
| Ab urbe condita | 2540 |
| Armenski kalender | 1236 ԹՎ ՌՄԼԶ |
| Berberski kalender | 2737 |
| Buddhistiski kalender | 2331 |
| Burmaski kalender | 1149 |
| Chinski kalender | 4423 / 4483 – 4424 / 4484 丙午 – 丁未 |
| Etiopiski kalender | 1779 – 1780 |
| Hebrejski kalender | 5547 – 5548  |
| Holocenski kalender | 11787 |
| Indiske kalendry |  |
|  - *Vikram Samvat* | 1842 – 1843 |
|  - *Indiski narodny kalender* (Shaka Samvat) | 1709 – 1710 |
|  - *Kali Yuga* | 4888 – 4889 |
| Iranski kalender | 1165 – 1166 |
| Islamski kalender | 1201 – 1202 |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2447 (皇紀2447年) |
| Julianiski kalender | 1832 |
| Koptiski kalender | 1503 – 1504 |
| Korejski kalender | 4120 |
| Runowy kalender | 2037 |
| Thailandski słónčny kalender | 2330 |

## Podawki

### W Serbach

* 04. julija: W Sernjanach zniči wulki woheń nimale cyłu wjesku a tež knježi dwór ze wšěmi pódlanskimi twarjenjemi, młyn a kowarnju.

### Druhdźe

* 18. decembra: New Jersey přistupi jako třeći załoženski čłon Zjednoćenym statam.

## Narodniny

* 29. nowembra: Kito Fryco Stempel – delnjoserbski farar, basnik, přełožowar († 1867)

## Wumrěće

## Wotkaz

 **Commons: 1787** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Lipsk

**Lipsk**| němsce | **Leipzig** |
|

|  |
| --- |
| Lipsk na karće SakskejeDEC |

 |
| Wopon |
|

|  |
| --- |
| Wopon Lipska |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Němska |
| zwjazkowy kraj | Sakska Sakska |
| wokrjes | bjezwokrjesne |
| wysokosć | 113 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 297,80 km² |
| wobydlerstwo | 611.850 *(31. dec 2024)* |
| hustosć zasydlenja | 2055 wob. na km² |
| póstowe čisła | 04003–04357 |
| předwólba | (+49) 0341 |
| awtowa značka | L |
| Politika a zarjadnistwo |
| wyši měšćanosta | Burkhard Jung (SPD) |
| rozčłonkowanje | 10 měšćanskich dźělow z 63 městnych dźělow |
| adresa | Neues Rathaus Martin-Luther-Ring 4-6 04109 Leipzig |
| webstrona | leipzig.de |
| Połoženje Lipska w Sakskej |
| Karte |
| wikidata: Lipsk (Q2079) |

51.33333333333312.383333333333

**Lipsk** (němsce *Leipzig*, w sakskej narěči *Leipzsch*) je bjezwokrjesne město a ekonomiske srjedźišćo w sewjerozapadnej Sakskej. Z wjace hač 600.000 wobydlerjemi na 298 km² je wone před Drježdźanami na wobydlerjow najbohatše město zwjazkoweho kraja kaž tež wosme najwjetše město cyłeje Němskeje a twori zhromadnje ze susodnej Halu a dalšimi městami metropolowy region „Srjedźna Němska“. Přez Lipsk běžitej rěce Plesna a Běły Halštrow. Lipsk ma uniwersitu z něhdźe 30.000 studentow. Prěni raz naspomni so město w lěće 1015 jako "urbs Libzi".

Lipšćanskej uniwersiće přisłuša jenički institut za sorabistiku na swěće. Nawuknje tam wjele serbskich a wuchodoeuropskich studentow wědomosć serbskeje rěče.

Jako centralne město srjedźneje Němskeje je Lipsk mjez druhim sydło Němskeje narodneje biblioteki, Zwjazkoweho zarjadniskeho sudnistwa a Srjedźoněmskeho rozhłosa (MDR).

## Galerija

* Pomnik Bitwje narodow w Lipsku
* Nowa radnica při měšćanskim wobkruhu
* Lipsk w lěće 1632
* Hłowne twarjenje Němskeje narodneje biblioteki

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Lipsk** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Wokrjesy a *bjezwokrjesne města* w Sakskej

Bohotski wokrjes |
Budyšin |
*Drježdźany* |
*Kamjenica* |
*Lipsk (město)* |
Lipsk |
Mišno |
Rudnohórski wokrjes |
Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory |
Sewjerna Sakska |
Srjedźna Sakska |
Šwikawa |
Zhorjelc

Wulkoměsta w Němskej

*nad 1.000.000 wobydlerjow:*
Berlin |
Hamburg |
Köln |
Mnichow

*nad 500.000 wobydlerjow:*
Bremen |
Dortmund |
Drježdźany |
Düsseldorf |
Essen |
Frankobrod nad Mohanom |
Hannover |
Lipsk |
Nürnberg |
Stuttgart

*nad 250.000 wobydlerjow:*
Augsburg |
Bielefeld |
Bochum |
Bonn |
Duisburg |
Gelsenkirchen |
Karlsruhe |
Mannheim |
Mönchengladbach |
Münster |
Wiesbaden |
Wuppertal

*nad 100.000 wobydlerjow:*
Aachen |
Bergisch Gladbach |
Bottrop |
Brunšwik |
Bremerhaven |
Darmstadt |
Dźěwin |
Erfurt |
Erlangen |
Freiburg im Breisgau |
Fürth |
Göttingen |
Hagen |
Hala nad Solawu |
Hamm |
Heidelberg |
Heilbronn |
Herne |
Ingolstadt |
Jena |
Kamjenica |
Kassel |
Kiel |
Koblenz |
Krefeld |
Leverkusen |
Lubica |
Ludwigshafen |
Moers |
Mohuč |
Mülheim an der Ruhr |
Neuss |
Oberhausen |
Offenbach |
Oldenburg |
Osnabrück |
Paderborn |
Pforzheim |
Podstupim |
Recklinghausen |
Remscheid |
Reutlingen |
Rězno |
Roztok |
Saarbrücken |
Siegen |
Solingen |
Trier |
Ulm |
Wolfsburg |
Würzburg
# Kairo

**Kairo**| swójske mjeno | **القاهرة‎** |
|

|  |
| --- |
| Kairo na karće EgyptowskejeDEC |

 |
| Wopon a chorhoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
| wopon | chorhoj |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Egyptowska |
| wysokosć | 23 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 214 km² |
| wobydlerstwo | 9.539.673 (2017) |
| hustosć zasydlenja | 44.577,9 wob./km² |
| webstrona | cairo.gov.eg |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

30.0531.216666666667
**Kairo** (arabsce القاهرة *al-Qāhira* „dobyćerska“) je najwjetše město a stolica Egyptowskeje. Ma něhdźe wósom milionow wobydlerjow w samym měsće a je tuž najwjetše město arabskeho swěta kaž tež najwjetši metropolowy region Afriki ze 16 milionami wobydlerjow.

Leži na sewjerowuchodźe Egyptowskeje na prawym brjoze rěki Nil a ma přestrjeń wot 214 km². Stare město Kaira je jako pomnik islamskeho twarstwa zapisane do lisćiny swětoweho herbstwa. Nimo toho je Kairo sydło najsławnišeje uniwersity arabskeho swěta, Al Aksa.

## Wotkaz

 **Commons: Kairo** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Nepal

2884

Demokratiska zwjazkowa republika Nepal|  |  |
| **hesło**
जननि जन्मभुमिस्च स्वर्गादपि गरियेशि
Ja'nani Jan'mabhumis'hchaa Svar'gadapi Gariyo'shi *(„Maćerny kraj je hódniši hač kralestwo njebjes“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl |
| stolica | Katmandu |
| přestrjeń | 147.181 km² |
| wobydlerstwo | 31.551.305 (2015) |
| hustosć | 214,4 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska republika |
| hłowa stata | prezident Ram Chandra Poudel (विद्यादेवी भण्डारी) (wot 2023) |
| šef knježerstwa | premierka Sushila Karki (शेरबहादुर देउवा) (wot 2025) |
| měna | nepalska rupija |
| hamtska rěč | nepalšćina |
| dalše rěče | wokoło 30 hłownych dialektow |
| hymna | Sayaun Thunga Phulka
 |
| časowe pasmo | UTC+5:45 |
| nastaće | 1768 |
| Top Level Domain | .np .नेपाल |
| telefon | +977 |
| awtowa značka | NEP |
| Połoženje Nepala na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Nepal** (nepalsce *नेपाल, Nepāl*; hamtsce *Demokratiska zwjazkowa republika Nepal*, *Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl*) je nutřkokrajny stat w srjedźnym dźělu Himalaje, kotryž mjezuje na sewjerje z Chinu (1.236nbsp;km) a na juhu z Indiskej (1.690 km). Ma přestrjeń wot něhdźe 147.000 km² a wjace hač 31 milionow wobydlerjow.

Dźěli so administratiwnje do 14 kónčin (Bagmati, Bheri, Dhawalagiri, Gandaki, Janakpur, Karnali, Kosi, Lumbini, Mahakali, Mechi, Narayani, Rapti, Sagarmatha, Seti). Stolica a najwjetše město je Katmandu (535.000 wobydlerjow). Při hranicy z Tibetom namakamy najwyšu horu swěta, 8848 metrow wysoki Mount Everest.

Hač do lěta 2008 běše Nepal z kralestwom. Po krawnej byrgarskej wójnje mjez statnym wójskom a maoistiskimi rebelemi bu dnja 28. meje 2008 republika wuwołana.

* Nepal
* Kathmandu
* Pashupatinath
* Changu Narayan
* Patan
* Himalaja
* Himalaja
* Mustang

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Nepal** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Aziji

Afghanistan
• Armenska
• Azerbajdźan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• China
• Cypernska
• Egyptowska2
• Filipiny
• Georgiska
• Indiska
• Indoneska3
• Irak
• Iran
• Israel
• Japanska
• Jemen
• Jordaniska
• Južna Koreja
• Kambodźa
• Katar
• Kazachstan1
• Kirgiska
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• Malajzija
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• Ruska1
• Sawdi-Arabska
• Sewjerna Koreja
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• Turkmenistan
• Turkowska1
• Uzbekistan
• Vietnam
• Wuchodny Timor
• Zjednoćene Arabske Emiraty

**Wotwisne teritorije**

Hodowna kupa
• Hongkong (China)
• Kokosowe kupy
• Macao (China)
• Palestina
• Tibet (China)
• Ujgurska (China)

**Zwadne teritorije**

Abchaziska
• Južna Osetiska
• Nahórski Karabach
• Turkowska republika Sewjerna Cypernska

1 leži zdźěla w Europje. 2 leži zwjetša w Africe. 3 leži zdźěla w Oceaniji.
# Euro

Europske kraje, hdźež so euro wužiwa
██ čłonske kraje europasma

██ kraje EU w ERM II

██ kraje EU nimo ERM II

██ kraje nimo EU, hdźež so euro wužiwa

Symbol měny
Druha (aktualna) serija bankowkow

**Euro** (EUR, €; grjeksce tež *ευρώ*) je wot 1999 respektiwnje 2002 jako hotowe pjenjezy płaćaca zhromadna europska měna a płaći w tak mjenowanym europasmje, tuchwilu wobstejacym z 21 čłonow Europskeje unije.

## Europasmo

K europasmu słušeja:

* Awstriska (wot 1999)
* Belgiska (wot 1999)
* Bołharska (wot 2026)
* Cypernska (wot 2008)
* Estiska (wot 2011)
* Finska (wot 1999)
* Francoska (wot 1999)
* Grjekska (wot 2001)
* Chorwatska (wot 2023)
* Irska (wot 1999)
* Italska (wot 1999)
* Letiska (wot 2014)
* Litawska (wot 2015)
* Luxemburgska (wot 1999)
* Malta (wot 2008)
* Němska (wot 1999)
* Nižozemska (wot 1999)
* Portugalska (wot 1999)
* Słowakska (wot 2009)
* Słowjenska (wot 2007)
* Španiska (wot 1999)

Wothladajo wot toho je euro jenička oficielna měna slědowacych štyrjoch małostatow, kotrež njejsu z čłonami Europskeje unije, maja pak prawo, swójske pjenjezy razyć:

* Andorra
* Monaco
* San Marino
* Vatikanske město

Slědowacej krajej wužiwatej euro jako oficielnu měnu, nimatej pak prawo, swójske pjenjezy razyć:

* Kosowo
* Čorna Hora

## Pjenjezy a bankowki

Jednotliwe pjenjezy eksistuja za hódnoty 0.01, 0.02, 0.05, 0.10, 0.20, 0.50, 1.00 a 2.00 € a maja we wšěch krajach europasma jenake wuhotowanje na prědnjej stronje. Zadnje strony su w kóždym kraju rozdźělnje wuhotowane.

Bankowki eksistuja za hódnoty 5, 10, 20, 50, 100 a 200 eurow. Bankowki za 500 € běchu w prěnjej seriji, mjeztym pak hižo njepłaća.

## Wotkazy

 **Commons: Euro** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Euro (bankowki)
# Buenos Aires

**Buenos Aires**| swójske mjeno | **Ciudad Autónoma de Buenos Aires** |
|

|  |
| --- |
| Buenos Aires na karće ArgentinskejeDEC |

 |
| Wopon a chorhoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
| wopon | chorhoj |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Argentinska |
| wysokosć | 25 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 202 km² |
| wobydlerstwo | 2.890.151 (2010) |
| metropolowy region | 13.176.866 (2010) |
| hustosć zasydlenja | 14.307,7 wob./km² |
| póstowe čisło | C1000–1499XXX |
| předwólba | (+Předłoha:Info ISO-3166-2:AR-C) 011 |
| Zarjadnistwo |
| webstrona | www.buenosaires.gov.ar/ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

-34.6-58.366666666667 [[Kategorija:Sydlišćo {{Info ISO-3166-2:Předłoha:Info ISO-3166-2:AR-C|lokatiw}}]]

**Buenos Aires** je stolica a najwjetše město Argentinskeje. Leži nad rěku Río de la Plata na wuchodnym brjoze Južneje Ameriki při Atlantiskim oceanje.

Město samsne ma někak tři miliony wobydlerjow, ale cyła konurbacija ma někak 13 milionow wobydlerjow a je třeća najwjetša w Južnej Americe.

## Eksterne wotkazy
# 2. septembra

**2. septembra** abo **2. požnjenca** je 245. dźeń gregorianiskeje protyki (246. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 120 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 1870: Po poražce w bitwje pola Sedana kapituluje francoske wójsko w Němsko-francoskej wójnje. Po wozjewjenju republiki zahaja so wojowanja dwaj dnjej pozdźišo znowa.
* 1877: W Lejnje zahra so prěni raz na wsy serbske dźiwadło.

## Narodniny

* 1809: Jan Jakub Jězorka – serbski wulkobur, wjesny sudnik w Jaworje, wjednik burskeho hibanja 1848/49
* 1934: Pawoł Šołta – serbski wučer a dirigent chóra „Delany“
* 1954: Andrej Babiš – čěski předewzaćel a politikar; ministerski prezident wot 2017
* 1962: Keir Starmer – britiski politikar *(Labour)*, premier
* 1969: Robert Habeck – němski politikar Zwjazka 90/Zelenych, zwjazkowy minister a wicekancler

## Wumrěće

* 1837: Jurij Wanak – serbski wučer, přełožowar
* 1973: J. R. R. Tolkien – britiski spisowaćel, basnik a rěčespytnik

## Swjate dny

* katolski: Tobiasa
* ewangelski: Mikławša F.S. Grundtviga

## Wotkaz

 **Commons: 2. septembra** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow