Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# španišćina

Español
španišćina| kraje | Španiska, Mexiko, Peru, Kolumbiska, Argentinska, Chile, Venezuela, Nikaragua, Kosta Rika, Kuba a w druhich statach |
| rěčnicy | 358 mil. (maćeršćina) (3. městno)
417 milionow (tež jako druha rěč) |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | indoeuropske rěče
italiske rěče
romaniske rěče
iberoromaniske rěče
Španišćina |
| družina pisma | łaćonski alfabet |
| oficielny status |
| hamtska rěč | Španiska, Mexiko, Peru, Kolumbiska, Argentinska, Chile, Venezuela, Nikaragua, Kosta Rika, Kuba a w druhich statach |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-1:
  |
es
 |
| ISO 639-2:
  |
spa
 |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
SPN
 |
| **karta** |
|  |
| Rozšěrjenje španišćiny |
| **wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wopytaj wikipediju **w španišćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Španišćina** (abo *kastilišćina*) je jedna z najbóle rozšěrjenych swětowych rěčow. Słuša do skupiny romaniskich rěčow a rěči so hłownje w Španiskej, w Južnej a Sewjernej Americe, w Karibice kaž tež w Ekwatorialnej Gineji w Africe, na Filipinach. Španišćina ma wokoło 570 milionow maćernorěčnikow. Wona je jedna ze šěsć oficielnych rěčow Zjednoćenych narodow a jedna ze 24 hamtskich rěčow Europskeje unije.

## Alfabet

| Majuskla | Minuskla | Španiske mjeno |
| --- | --- | --- |
| A | a | a |
| B | b | be |
| C | c | ɵe |
| Ch | ch | tʃe |
| D | d | de |
| E | e | e |
| F | f | 'efe |
| G | g | xe |
| H | h | 'atʃe |
| I | i | i |
| J | j | 'xota |
| K | k | ka |
| L | l | 'ele |
| Ll | ll | 'eʎe |
| M | m | 'eme |
| N | n | 'ene |
| Ñ | ñ | 'eɲe |
| O | o | o |
| P | p | pe |
| Q | q | ku |
| R | r | 'ere |
| S | s | 'ese |
| T | t | te |
| U | u | u |
| V | v | 'uƀe |
| W | w | 'uƀe'đoƀle |
| X | x | 'ekis |
| Y | y | i 'griega |
| Z | z | ɵeđa |

## Gramatika

Španišćina ma dwaj genusaj a numerusaj, ale nima žadyn pad, z wuwzaćom pronomenow.

## Numerale

Zakładne numerale su: **uno**, **dos**, **tres**, **cuatro**, **cinco**, **seis**, **siete**, **ocho**, **nueve**, **diez**.

## Wotkazy

 **Commons: španišćina** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

**Oficielne rěče Europskeje unije**[Pokazać]

bołharšćina | čěšćina | danšćina | estišćina | finšćina | francošćina | grjekšćina | chorwatšćina | iršćina | italšćina | jendźelšćina | letišćina | litawšćina | madźaršćina | maltašćina | němčina | nižozemšćina | pólšćina | portugalšćina | rumunšćina | słowakšćina | słowjenšćina | španišćina | šwedšćina
# Južna Amerika

**Južna Amerika**|  |
| přestrjeń: | 17.840.000 km² |
| wobydlerstwo: | 371.000.000 |
| ličba krajow: | 13 |
| wotwisne teritorije: | 3 |
| rěče: | + portugalšćina,
+ španišćina,
+ francošćina,
+ kečuašćina,
+ ajmarašćina,
+ guaranišćina,
+ italšćina,
+ jendźelšćina,
+ němčina,
+ nižozemšćina,
+ japanšćina
+ a wjele druhich
 |
| časowe pasma: | wot UTC-2 (Brazilska) hač do UTC-5 (Ekwador) |
| najwjetše města: | + São Paolo
+ Buenos Aires
+ Bogota
+ Lima
+ Rio de Janeiro
+ Santiago
+ Caracas
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Južna Amerika
Karta južneje Ameriki
**Južna Amerika** je kontinent. Mjezuje ze Sewjernej Ameriku na sewjeru, z Ćichim oceanom na zapadźe a z Atlantiskim oceanom na wuchodźe. Při zapadnym pobrjoze kontinenta so namakaja Andy, kiž su najdlěše horiny na swěće.

## Wažne indigene rěče

W južnej Americe někotre indigene rěče eksistuja:

* ajmarašćina (w Boliwiskej, Peru)
* guaranišćina (w Paraguayju, Brazilskej, Argentinskej)
* kečuašćina (w Boliwiskej, Ekwadorje, Peru, sewjernej Argentinskej, Chilskej)

## Wažne hamtske rěče

W statach Južneje Ameriki so slědowace hamtske rěče wužiwaja.

* španišćina
* portugalšćina
* nižozemšćina

## Wotkaz

 **Commons: Južna Amerika** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne teritorije* w Južnej Americe[Pokazać]

Argentinska |
Boliwiska |
Brazilska |
Chilska |
Ekwador |
Guyana |
Kolumbiska |
Paraguay |
Peru |
Surinamska |
Uruguay |
Venezuela

**Druhe teritorije:Falklandske kupy* |
*Francoska Guyana* |
*Južna Georgiska a Južne Sandwichowe kupy*

Kontinenty[Pokazać]

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Afrika |  Antarktika |  Azija |  Awstralija a Oceanija |  Europa |  Južna Amerika |  Sewjerna Amerika |
|  Afrika-Eurazija |  Amerika |  Eurazija | **dawne Superkontinenty**:
Gondwana · Laurasija · Pangaea · Rodinija |
# Kosta Rika

10-84

Republika Kosta Rika|  |  |
| **hesło**
Vivan siempre el trabajo y la paz! *(„Njech stej na wěki žiwej dźěło a měr!“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | República de Costa Rica |
| stolica | San José |
| přestrjeń | 51.100 km² |
| wobydlerstwo | 4.773.130 (2014) |
| hustosć | 93,4 wob./km² |
| hłowa stata a šef knježerstwa | prezidentka Laura Fernández Delgado (wot 2026) |
| měna | colón |
| hamtska rěč | španišćina |
| hymna | Noble patria, tu hermosa bandera |
| časowe pasmo | UTC-6 |
| Top Level Domain | .cr |
| telefon | +506 |
| awtowa značka | CR |
| Połoženje Kosta Riki w regionje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Kosta Rika** (španisce *Costa Rica*, „bohaty pobrjóh“) je njewotwisny stat w srjedźnej Americe. Porno druhim srjedźoameriskim krajam je hižo wot 1950tych lět stabilna demokratija bjez wobrónjenych konfliktow. Swojeje w lěće 1983 wozjewjeneje neutrality dla płaći jako „srjedźoameriska Šwica“.

## Geografija

Kosta Rika leži w srjedźnej Americe mjez Karibiskim morjom a Ćichim oceanom. Mjezuje z Nikaraguwu na sewjeru a z Panamu w juhowuchodźe. Najwyše městno je: Chirripó Grande (3820 m nad mórskej hładźinu).

## Stawizny

Kraj bě hač do lěta 1821 z koloniju Španiskeje.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Kosta Rika** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne teritorije* w Sewjernej a Srjedźnej Americe

Kanada |
Mexiko |
Zjednoćene staty Ameriki

*Srjedźna Amerika:*
Belize |
El Salvador |
Guatemala |
Honduras |
Kosta Rika |
Nikaraguwa |
Panama

*Karibika:*
Antigua a Barbuda |
Bahamy |
Barbados |
Dominika |
Dominikanska republika |
Grenada |
Haiti |
Jamaika |
Kuba |
St. Kitts a Nevis |
St. Lucia |
St. Vincent a Grenadiny |
Trinidad a Tobago

*Druhe teritorije:*
Ameriske knježniske kupy (ZSA) |
Anguilla (ZK) |
Aruba (NL) |
Bermuda (ZK) |
Britiske knježniske kupy (ZK) |
Bonaire, Saba a Sint Eustatius (NL) |
Curaçao (NL) |
Grönlandska (DK) |
Guadeloupe (F) |
Kajmanowe kupy (ZK) |
Martinique (F) |
Montserrat (ZK) |
Navassa (ZSA) |
Puerto Riko (ZSA) |
San Andrés a Providencia (KOL) |
Saint-Barthélemy (F) |
Saint-Martin (F) |
Sint Maarten (NL) |
St. Pierre a Miquelon (F) |
Turksowe a Caicosowe kupy (ZK)
# Karibiske morjo

Karta Karibiskeho morja
**Karibiske morjo** (druhdy tež *Karibske morjo*) je pódlanske morjo Atlantiskeho oceana. Leži na zapadźe Atlantiskeho oceana před brjohom Ameriki a ma přestrjeń wot 2.754.000 km².

Mjezuje na juhu z Venezuelu, Kolumbiskej a Panamu, na zapadźe z Kosta Riku, Nikaraguwu, Hondurasom, Guatemalu, Belize a mexiskej połkupu Yucatán, na sewjeru z Wulkimi Antilemi (Kuba, Hispaniola, Jamaika a Puerto Rico) a na wuchodźe z Małymi Antilemi.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Karibiske morjo** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
15-76
# Ekwador

-1.4666666666667-48.816666666667

Republika Ekwador|  |  |
| **hesło**
Dios, patria y libertad *(„Bóh, wótčina a swoboda“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | República del Ecuador Ecuador Mamallakta |
| stolica | Quito |
| přestrjeń | 283.561 km² |
| wobydlerstwo | 15.868.396 (2015) |
| hustosć | 56 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata a šef knježerstwa | prezident Daniel Noboa (wot 2023) |
| měna | US-dollar |
| hamtska rěč | španišćina, kičwa |
| hymna | Salve, Oh Patria  |
| časowe pasmo | UTC-5 (Galapagoske kupy: UTC-6) |
| njewotwisnosć | 1830 wot Wulkeje Kolumbiskeje |
| Top Level Domain | .ec |
| telefon | +593 |
| awtowa značka | EC |
| Połoženje Ekwadora na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Wulkan Chimborazo je najwyše městno Ekwadora
**Ekwador** (španisce *República del Ecuador*, kičwa *Ecuador Mamallakta*) je njewotwisny stat při Ćichim oceanje na sewjerozapadźe Južneje Ameriki. Mjezuje z Kolumbiskej na sewjeru a z Peruwom na juhu. Stolica je město Quito, kotrež leži w Andach we wysokosći wot 2850 metrow. Najwjetše město je pak w runinje při pobrjoze Pacifika ležacy Guayaquil (2,2 milionaj wobydlerjow). Mjeno dósta kraj po ekwatorje, kotryž přeběži stat ze zapada do wuchoda. K Ekwadorej słušeja tež 1000 km wot pobrjoha zdalene Galapagoske kupy z jónkrótnej fawnu a floru.

W Ekwadorje knježi zasadnje tropiska, włóžna klima, wosebje w přimórskej runinje a w Amaconasowej nižinje na wuchodźe. Na wysočinje w srjedźišću kraja je pak zymnišo a chětro sucho. Najwyši wjeršk Ekwadora je wulkan *Chimborazo* (6.310 m), kotryž je – ze srjedźišća zemje ličene – najwyše wuhorbjenje na swěće.

Najwjetše města su :

* Guayaquil – 2.196.800 wobydlerjow
* Quito – 1.648.100 wobydlerjow
* Cuenca – 277.000 wobydlerjow
* Machala – 216.000 wobydlerjow

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Ekwador** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialne webstrony prezidenta

Staty a *wotwisne teritorije* w Južnej Americe

Argentinska |
Boliwiska |
Brazilska |
Chilska |
Ekwador |
Guyana |
Kolumbiska |
Paraguay |
Peru |
Surinamska |
Uruguay |
Venezuela

**Druhe teritorije:Falklandske kupy* |
*Francoska Guyana* |
*Južna Georgiska a Južne Sandwichowe kupy*
# Domjaca kóčka

**Domjaca kóčka**|  |
| Domjaca kóčka**  (*Felis silvestris catus*)* |
| **systematika** |
| **domena** | **Eukaryoty** |
| **swět** | **Zwěrina** |
| **rjad**: | Rubježne zwěrjata (Carnivora) |
| **nadswójba**: | (Feloidea) |
| **swójba**: | Kóčki (Felidae) |
| **ród**: | Felis |
| **družina** | Dźiwja kóčka (Felis silvestris) |
| **poddružina**: | Domjaca kóčka |
| **wědomostne mjeno** |
| Felis silvestris catus |
| Linnaeus (1758) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Domjaca kóčka** (*Felis silvestris catus*) je cycak ze swójby kóčkow (*Felidae*).

## Wopis

Domjaca kóčka je mjeńša hač dźiwja kóčka a stadłowa forma płoweje kóčki (*Felis silvestris libyca*). Wona je po jednu žiwa.

## Wužiwanje

Kóčki so mnoholičbnych rasach plahuja.

## Stawizny

Domjace kóčki buchu hižo něhdźe 7000 lět před našim ličenjom časa w Prědnim orienće dźeržane. Woprawdźita domestikacija je so w druhim lěttysacu před n.l.č. w Egyptowskej stała. Kóčka je hakle někak we wosmym lětstotku do srjedźneje Europy přišła.

## Žórła

* Jugendlexikon Biologie, 1988, ISBN 3-323-00043-9, strona 145 (němsce)
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwjazk, ISBN 3-411-12013-4, strona 318 (němsce)

## Wotkaz

 **Commons: Domjaca kóčka** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# San Marino

43.9312.45

Republika San Marino|  |  |
| **hesło**
Libertas *(„Swoboda“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Repubblica di San Marino |
| stolica | San Marino |
| přestrjeń | 61,57 km² |
| wobydlerstwo | 33.020 (2015) |
| hustosć | 536,3 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | Capitani Reggenti Denise Bronzetti & Italo Righi (wot 2025) |
| šef knježerstwa | wonkowny minister Luca Beccari (wot 2020) |
| měna | euro |
| hamtska rěč | italšćina |
| hymna | Inno Nazionale della Repubblica |
| časowe pasmo | UTC+1 |
| nastaće | 3. septembra 301 |
| Top Level Domain | .sm |
| telefon | +378 |
| awtowa značka | RSM |
| karće |
| Karta |
|  |
| Karta republiki |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Republika San Marino** (italsce *Repubblica di San Marino*, přimjeno: *La Serenissima*) je mały nutřkokrajny stat w južnej Europje.

## Geografija

San Marino je dospołnje wot Italskeje wobdaty a leži mjez regionomaj Emilia-Romagna (Provinca Rimini) a Markami (Provinca Pesaro und Urbino), blisko jadranskeho pobrjoha pola Rimini. Skalny hrjebjeń Monte Titano krónuje twjerdźizna La Guaita.

Najwyša hora je Monte Titano (749 m nad normalnej nulu).

## Stawizny

San Marino je najstarša republika swěta, ze stawiznami, kotrež hač do lěta 301 wróćo du. Njeje měšćanski stat, ale wobsteji z dźewjeć gmejnow.

Panorama San Marina
## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: San Marino** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Stawizny, geografija, webcam, wjedro, powěsće (jendźelsce)

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# 17. julija

**17. julija** abo **17. pražnika** je 198. dźeń gregorianiskeje protyki (199. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 167 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

## Narodniny

* 1897: Jakub Lulak – serbski muler a Domowinski prócowar
* 1954: Angela Merkel – němska politikarka a kanclerka 2005–21
* 1961: António Costa – portugalski politikar, ministerski prezident
* 1965: Bastian Sick – němski žurnalist a awtor

## Wumrěće

* 1790: Adam Smith – britiki filozof a ekonom
* 1918: Mikławš II. – ruski car
* 1959: Billie Holiday – US-ameriska Jazz-spěwarka
* 1995: Mikławš Kostorž – serbski rejwar a choreograf
* 2009: Leszek Kołakowski – pólski filozof

## Swjate dny

* katolski: Gabriele, Bogdana
* ewangelski: Martrarjow Scilskich

## Wotkaz

 **Commons: 17. julija** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Uzbekistan

4264 Einwohner Zahlenformat

Uzbekistan|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | O‘zbekiston Respublikasi |
| stolica | Taškent |
| přestrjeń | 448.978 km² |
| wobydlerstwo | 37.543.167 Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba |
| hustosć | 82,3 wob./km²Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/hustosć |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Shavkat Mirziyoyev (wot 2016) |
| šef knježerstwa | ministerski prezident Abdulla Aripov (wot 2016) |
| měna | sum |
| hamtska rěč | uzbekšćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | karakalpakšćina |
| hymna | Serquyosh, hur oʻlkam, elga baxt, najotDauer: 2 Minuten und 27 Sekunden.2:27 |
| časowe pasmo | UTC+5 |
| njewotwisnosć | 1. septembra 1991 wot Sowjetskeho zwjazka |
| Top Level Domain | .uz |
| telefon | +998 |
| Połoženje Uzbekistana w regionje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Uzbekistan** (uzbeksce *Oʻzbekiston*) je nutřkokrajny stat w centralnej Aziji, kotryž bě hač do lěta 1991 z dźělom Sowjetskeho zwjazka. Jeho stolica je Taškent.

## Geografija

Satelitowy wobraz Uzbekistana z Aralskim jězorom nalěwo horjeka
Kraj mjezuje z Kazachstanom na sewjeru, Kirgiskej na sewjerowuchodźe, Tadźikistanom na wuchodźe, Afghanistanom blisko Termesa na samym juhowuchodźe a Turkmenistanom na juhu. Najwjetša wodźizna w Uzbekistanje je Aralski jězor, kotryž je so pak w zašłych lětstotkach stajnje pomjeńšował. Najwjetšej rěce stej Amudarja a Syrdarja, přitokaj jězora.

Wjetšina uzbekskeho teritorija wobsteji z pusćiny. Najwyša hora je *Hazrat Sulton* při tadźikiskej hranicy (4643 m n.m.hł.
).

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Uzbekistan** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Aziji[Pokazać]

Afghanistan
• Armenska
• Azerbajdźan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• China
• Cypernska
• Egyptowska2
• Filipiny
• Georgiska
• Indiska
• Indoneska3
• Irak
• Iran
• Israel
• Japanska
• Jemen
• Jordaniska
• Južna Koreja
• Kambodźa
• Katar
• Kazachstan1
• Kirgiska
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• Malajzija
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• Ruska1
• Sawdi-Arabska
• Sewjerna Koreja
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• Turkmenistan
• Turkowska1
• Uzbekistan
• Vietnam
• Wuchodny Timor
• Zjednoćene Arabske Emiraty

**Wotwisne teritorije**

Hodowna kupa
• Hongkong (China)
• Kokosowe kupy
• Macao (China)
• Palestina
• Tibet (China)
• Ujgurska (China)

**Zwadne teritorije**

Abchaziska
• Južna Osetiska
• Nahórski Karabach
• Turkowska republika Sewjerna Cypernska

1 leži zdźěla w Europje. 2 leži zwjetša w Africe. 3 leži zdźěla w Oceaniji.

Zjednoćenstwo njewotwisnych krajow[Pokazać]

Armenska | Azerbajdźan | Běłoruska | Kazachstan | Kirgiska | Moldawska | Ruska | Tadźikistan | Turkmenistan | Uzbekistan
# Amudarja

Amudarja| Amudaryo
  |
|  Amudarja při uzbeksko-turkmenskej hranicy |
| ćeče přez

  | Tadźikistan, Uzbekistan, Turkmenistan
 |
| žórło

  | zjednoćenje rěkow Pandź (1125 km) a Wachš (524 km) w južnym Tadźikistanje (37° 6′ 21″ S, 68° 18′ 23″ W37.10583333333368.306388888889 ) |
| wuliw

  | něhdy do Aralskeho jězora, zasakuje dźensa w pusćinje (44° 6′ 30″ S, 59° 40′ 52″ W44.10833333333359.681111111111 ) |
| mórski basenk

  | -
  |
| dołhosć

  | 1415 (z najdlěšej žórlicu 2743) km
 |
| přestrjeń rěčiny

  | 465.000 km²
 |

**Amudarja** (tež *Amu Darja*, uzbeksce *Amudaryo*, w antice **Oxus**) je rěka w zapadnym dźělu srjedźneje Azije, kotraž běži z Pamira přez Turansku nižinu na směr Aralskeho jězora, kotryž wona pak wjace njedocpěwa. Jeje přitočnišćo wobjimuje 465.000 km².

Rěka nastawa na juhu Tadźikistana při afghaniskej hranicy ze žórlicow Pandź (1125 km) a Wachš (524 km), kotrejž pochadźatej wobě z tadźikiskeho Pamira. Běži potom hłownje do zapadneho a sewjerozapadneho směra a twori pola města Termiz statnu hranicu mjez Uzbekistanom a Afghanistanom. W Termizu wjedźe „móst přećelstwa“ přez rěku. Južnje města Atamyrat wotbočuje 1445 kilometrow dołhi Karakumski kanal do zapadneho směra. Wón słuži zastaranja turkmenskich městow a polow z wodu, je pak runje tak zamołwity za dźensniše wusušenje Amudarje daloko před něhdyšim wuliwom do Aralskeho jězora. Na dalšim běhu předstaji rěka přirodnu hranicu mjez pusćinomaj Karakum na lěwym a Kyzylkum na prawym boku. Při delnim běhu zastaruje Amudarja wulku oazu Chorezm a docpěwa skónčnje swoju nutřkownu deltu w awtonomnej republice Karakalpakstan, južnje něhdyšeho Aralskeho jězora wokoło města Nukus.

## Wotkaz

 **Commons: Amudarja** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Stolica

Němski sejm w stolicy Berlin
Budyšin, stawizniska stolica Hornjeje Łužicy
**Stolica** abo **hłowne město** je politiski, husto tež stawizniski centrum kraja abo stata a tuž zwjetša sydło najwyšich politiskich institucijow, kaž n. př. knježerstwa, sejma abo monarcha. W někotrych krajach na zemi njeje stolica runočasnje tež sydło knježerstwa, n. př. w Nižozemskej (stolica: Amsterdam, sydło knježerstwa: Den Haag), Boliwiskej (La Paz/Sucre) a Tansaniji (Dodoma/Daressalam). W zwjazkowych statach kaž w Němskej su wažne institucije často we wšelakorych městach zasydlene. Stolica njeje přeco najwažniši hospodarski, kulturny abo wobchadny centrum kraja.

Monaco, Nauru, Šwicarska, Liechtenstein a Vatikanske město su kraje, kotrež *de jure* žanu stolicu nimaja.

Srjedźowěkowscy kralojo njemějachu stajne stolicy, ale pućowachu po kraju a rezidowachu w tak mjenowanych pfalcach.

## Wotkaz

 **Commons: Stolicy** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# rěčny delta

Delta rěki Lena při Arktiskim oceanje ma rozměr wot 45.000 km².
**Rěčny delta** je wosebita družina napławjeneho kehela, pola kotrejež leži kehel k wulkim dźělam abo tež dospołnje pod wodowej hładźinu jězora abo morja. W stejatych wodach so spěšnosć ćečaceje wody spomałši, tak zo so wulki dźěl materiala rěki wotsadźi – hruby material w bliskosći brjoha a drobniši material dale zwonka. Mórske błóto abo pěsčišća nastanu a rěka wusuny swój přeběh přeco dale do morja doniž dyrbi swoje wotsadźenja sama wobćec. Ze stupacej wodu je móžno, zo so rěčne delty dospołnje přepławja a nimo přepołoženja rěki spody wody dale zdźerža. Tute *podwódne delty* móža něhdyši staw wody wujasnić.

Grjekski stawiznar Herodot twori formikoniski wuraz *delta* za rěčny delta Nila, dokelž wuliw rěki na formu wulkeho grjekskeho pismika delta (Δ) dopomina.

## Wotkaz

 **Commons: Rěčne delty** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Južna Koreja

26128

Republika Koreja|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | 대한민국 大韓民國 Daehan Minguk |
| stolica | Seoul |
| přestrjeń | 100.284 km² |
| wobydlerstwo | 49.115.196 (2015) |
| hustosć | 489,8 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Moon Jae-in (문재인 ; 文在寅) (wot 2017) |
| šef knježerstwa | premier Kim Boo-kyum (김부겸 ; 金富謙) (wot 2021) |
| měna | juhokorejski won |
| hamtska rěč | korejšćina |
| hymna | Aegukga |
| časowe pasmo | UTC+9 |
| nastaće | 15. awgusta 1948 wot Japanskeje |
| Top Level Domain | .kr |
| telefon | +82 |
| Połoženje Južneje Koreje na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Južna Koreja** (oficielnje **Korejska republika**, korejsce 대한민국, 大韓民國) je njewotwisny stat we wuchodnej Aziji, kotryž leži na južnej połojcy Korejskeje połkupy, kotraž je wot Korejskeje wójny (1950–53) sem dźělena. Susod na sewjeru je komunistiska Sewjerna Koreja. Stolica Južneje Koreje je Seoul.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Južna Koreja** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Aziji[Pokazać]

Afghanistan
• Armenska
• Azerbajdźan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• China
• Cypernska
• Egyptowska2
• Filipiny
• Georgiska
• Indiska
• Indoneska3
• Irak
• Iran
• Israel
• Japanska
• Jemen
• Jordaniska
• Južna Koreja
• Kambodźa
• Katar
• Kazachstan1
• Kirgiska
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• Malajzija
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• Ruska1
• Sawdi-Arabska
• Sewjerna Koreja
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• Turkmenistan
• Turkowska1
• Uzbekistan
• Vietnam
• Wuchodny Timor
• Zjednoćene Arabske Emiraty

**Wotwisne teritorije**

Hodowna kupa
• Hongkong (China)
• Kokosowe kupy
• Macao (China)
• Palestina
• Tibet (China)
• Ujgurska (China)

**Zwadne teritorije**

Abchaziska
• Južna Osetiska
• Nahórski Karabach
• Turkowska republika Sewjerna Cypernska

1 leži zdźěla w Europje. 2 leži zwjetša w Africe. 3 leži zdźěla w Oceaniji.