Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# kupa

Islandska – najwjetša wulkanowa kupa a najsewjerniši kupowy stat na zemi
Satelitowy wobraz Rujan, najwjetšeje kupy Němskeje
**Kupa** je twjerdźowa masa, kotraž je na wšěch stronach dospołnje wot wody – na přikład morja – wobdata, njeje pak kontinent. Wona leži tež při wulkej wodźe nad wodowej hładźinu. Při tym njeje wulkosć kupy rozsudna.

Nadeńdu-li so wjacore kupy w bliskosći, rěči so wo skupinje kupow. Z 193 njewotwisnych statow na zemi je 47 kupowych statow, potajkim něhdźe štwórćina.

Wobsteji-li na někotrymžkuli městnje zwisk z twjerdźu, rěči so wo połkupje.

## Najwjetše kupy

Dźesać najwjetšich kupow na zemi su:

|  | kupa | połoženje | přestrjeń (km²) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. | Grönlandska | Sewjerny Atlantik | 2.175.597 |
| 2. | Nowa Gineja | Juhozapadny Pacifik | 786.000 |
| 3. | Borneo | Zapadny Pacifik | 743.122 |
| 4. | Madagaskar | Indiski ocean | 587.042 |
| 5. | Baffinska kupa | Sewjerny Atlantik | 507.451 |
| 6. | Sumatra | Indiski ocean | 473.605 |
| 7. | Honshū | Pacifik | 230.316 |
| 8. | Wulkobritaniska | Sewjerny Atlantik | 229.883 |
| 9. | Viktoriaska kupa | Arktiski ocean | 217.291 |
| 10. | Ellesmerska kupa | Arktiski ocean | 196.236 |

Najwjetša kupa Němskeje su Rujany w Baltiskim morju.

## Wotkaz

 **Commons: Kupy** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Wikipedija

| Pomoc |
| --- |
| * **Wikipedija Wikipedija:MediaWiki
* Wikipedija:Milniki
 |

**Wikipedija** (kumštne słowo: hawajan. *wiki wiki* = spěšnje; jendźelsce *Encyclopedia*) je mjezynarodny projekt, kiž chce zestajić swobodnu encyklopediju we wšěch rěčach, kotrejež nastawki hodźa so bjezposrědnje a zasadnje wot kóždeho wobdźěłać a dale wuwiwać. Jendźelske wudaće wobsteji wot 15. januara 2001, hornjoserbske wot 2006. Wot lěta 2003 je cyłkowny projekt w nošerstwje załožby Wikimedia Foundation. W lěće 2022 wobsahuje Wikipedija cyłkownje něhdźe 66 milionow zapiskow w něhdźe 350 rěčach.

Wikipedija je nastała na zakładźe tak mjenowaneho „wikija“ (softwarowy interfejs za wužiwarjow syće za aktiwne a pasiwne wužiwanje). Za přinoški płaći GNU-licenca za swobodnu dokumentaciju, kotraž dowola změnjenje a komercielne wužiwanje.

Hornjoserbska rěčna wersija Wikipedije wobsteji wot 2. oktobra 2006 a ma tuchwilu 14.268 zapiskow. Tuž steji wona na 152. městnje wot 342 rěčnych wudaćow (1/2026). Delnjoserbska wikipedija přidruži so w januarje 2008.

## Wotkazy

* Mjezynarodna hłowna strona Wikipedije
* Přehlad wšěch rěčnych wersijow na meta.wikimedia.org (jendź.)
* Fabian Kaulfürst: *Wěda na wiki!* W Rozhledźe 1/2007 (webarchiw)
* Julian Nyča: *Serbska wikipedija – krok do přichoda.* W Rozhledźe 1/2016
# Jeruzalem

**Jeruzalem**| swójske mjeno | **ירושלים** |
|

|  |
| --- |
| Jeruzalem na karće IsraelaDEC |

 |
| Wopon a chorhoj |
|

|  |  |
| --- | --- |
| wopon | chorhoj |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Israel |
| wysokosć | 650–840 mPředłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba |
| přestrjeń | 125,2 km² |
| wobydlerstwo | 815.308 (2012) |
| hustosć zasydlenja | 6.512 wob./km² |
| Zarjadnistwo |
| webstrona |  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

31.77916666666735.223611111111 [[Kategorija:Sydlišćo {{Info ISO-3166-2:Předłoha:Info ISO-3166-2:IL-JM|lokatiw}}]]

**Jeruzalem** (hebr. *ירושלים*, Jerušalajim, arab. *القدس*, Al-Quds) je hłowne město Israela. Ma 933 113 wobydlerjow. Leži w Judejskich horach mjez Srjedźnym a Mortwym morjom, we wysokosći 650–840 m nad mórskej hładźinu.

Město naspomni so prěni raz 1800 př. Chr. a je jedne z najswjećišich městnow židowstwa, křesćanstwa a islama.

## Wotkaz

 **Commons: Jerusalem** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Mallorca

Topografiska mapa Mallorcy
**Mallorca** (z łaćonskeho *insula maior* = „wulka kupa“) je kupa w zapadnym dźělu Srjedźneho morja. Najwjetša kupa Balearow a cyłeje Španiskeje je 170 kilometrow zdalena wot španiskeje twjerdźe pola Barcelony. Ma přestrjeń wot 3.640 km² a něhdźe 900.000 wobydlerjow.

Hłowne město kupy je Palma, kotraž ma někak štyri sta tysac wobydlerjow. Hamtskej rěči stej katalanšćina a španišćina; domoródny Mallorcaski dialekt je warianta prěnjeje.

## Wotkaz

 **Commons: Mallorca** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Mars

Mars.
Zemja a Mars.
**Mars** (symbol: ) je štwórty planet našeho słónčneho systema a z přeměrom něhdźe 6.800 kilometrow jenož poł tak wulki kaž zemja. Mars ma wolumen něhdźe 1.63116×1011 km3, temperatura leži tam mjez −153 °C a +25 °C ćišć pohibuje so mjez 0,4 kPa do 0,87 kPa.

## Wotkaz

 **Commons: Mars** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Słónčny system[Pokazać]

słónco · Merkur · Wenus · zemja · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* · *Eris*

planety · miniplanety · měsački · meteoroidy · asteroidy · komety

asteroidowe pasmo · Kuiperowe pasmo · Oortiska mróčel · Heliopause
# Matematika

Fragment mólby "Šula Athena" Raffaela Santi (16. lětstotka); Euklid, grjekski matematikar z 3. lětstotka do Chr., dźerži kružidło w ruce.
**Matematika** (wot łaćonsce *matematicus*, wot grjeksce μαθηματικός *mathēmatikós*, wot μαθηματ-, μαθημα *mathēmat-*, *mathēma*, „wuknyć, lekcija, wěda“, wot μανθάνειν *manthánein*, „wuknyć, wuslědźić“) je striktnje logisce natwarjena, wot empiriskich dopóznaćow njewotwisna wědomosć. Wona słuži druhim wědomosćam jako „pomocna wědomosć“. Fundament matematiskeje teorije su aksiomowe systemy – skupiny zakładnych, triwialnych a čłowjeskemu rozumej bjezposrědnje přistupnych wuprajenjow resp. hypotezow. Z pomocu tak mjenowanych kalkulow maja so wšitke matematiske sady a zakonje z tutych aksiomow wotwodźić. Tomu so praji *matematiski dopokaz*.

Dźensniša matematika rozrjaduje so do wšelakich jednotliwych disciplinow kaž na př. algebra, analyzis, ličbowa teorija, topologija a hrajna teorija.

## Wotkaz

 **Commons: Matematika** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Addis Abeba

**Addis Abeba**|

|  |
| --- |
| Addis Abeba na karće EtiopiskejeDEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Etiopiska |
| wysokosć | 2.355 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 530,14 km² |
| wobydlerstwo | 3.352.000 (2016) |
| hustosć zasydlenja | 63,2 wob./km² |
| webstrona | addisababacity.gov.et |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

9.016666666666738.75
**Addis Abeba** (tež *Addis Ababa*, amharsce አዲስ ፡ አበባ - „nowa kwětka“) je stolica a najwjetše město wuchodoafriskeho kraja Etiopiskeje. Leži w srjedźišću kraja we wysokosći wot 2.200 do 3.000 metrow nad hładźinu morja pod horu Entoto a je tuž po Quito (Ekwador) a Sucre (Boliwiska) třeće najwyše ležaca stolica na swěće. Addis Ababa ma wokoło 3,3 miliony wobydlerjow a je politiske, hospodarske a zarjadniske srjedźišćo Etiopiskeje kaž tež sydło centrale Afriskeje unije (AU).

Sydlišćo załoži so hakle w nowembrje 1886 w bliskosći rezidency krala Menelika II., kotrehož hłowne lěhwo steješe tehdy na horje Entoto. Tam dosć městna za załoženje noweje stolicy njebě, tak zo ju w dolinje pod horu załožichu. W lěće 1892 dósta město swoje mjeno. 1905 załoži so prěnja banka, 1908 prěnja šula, 1910 prěnja chorownja a 1911 prěnja ćišćernja. Kino mějachu w měsće hižo wot lěta 1898.

Dla wysokosći a bliskosći k ekwatorej je klima w etiopiskej stolicy powšitkownje miła, z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 21 (julij, awgust) a 25 °C (měrc, apryl, meja) a minimalnymi temperaturami mjez 5 (nowember, december) a 11 °C (julij, awgust). Wob lěto maja přerěznje 123 dešćikojtych dnjow, předewšěm mjez aprylom a septembrom.

Addis Abeba ma mjezynarodne lětanišćo a wot lěta 1950 tež uniwersitu.

## Partnerske města

* **Be'er Scheva**, Israel, wot 2004
* **Peking**, China
* **Chuncheon**, Južna Koreja
* **Lipsk**, wot 2004

## Wotkaz

 **Commons: Addis Abeba** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Cookowe kupy

-15-161

Cookowe kupy|  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | **Cook Islands** (jendź.) **Kūki 'Āirani** |
| stolica | Avarua |
| přestrjeń | 240 km² |
| wobydlerstwo | 9.838 (2015) |
| hustosć | 41 wob./km² |
| forma knježerstwa | konstitucionelna monarchija, samostatny teritorij w swobodnej asociaciji z Nowoseelandskej |
| hłowa stata | kral Charles III., zastupowany přez guwernera Tom Marsters |
| šef knježerstwa | premierminister Henry Puna |
| měna | cookowy dollar 1 (Ci$) = 100 cent |
| hamtska rěč | jendźelšćina a rarotongaišćina |
| hymna | Te Atua Mou E |
| časowe pasmo | UTC-10 |
| Top Level Domain | . ck |
| telefon | +682 |
| awtowa značka | NZ |
| Połoženje Cookowych kupow na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Cookowe kupy** (jendźelsce *Cook Islands*, maorisce *Kūki 'Āirani*) su samostatny nowoseelandski kupny teritorij w Ćichim oceanje, kotryž leži na južnej zemskej połkulje něhdźe 3 000 - 5 000 km na wuchod wot Awstralskeje a Indoneskeje.

Rarotonga
Aitutaki
## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Cookowe kupy** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Dźěłowy system

**Dźěłowy system** je nuzne wojmidło mjez hardwary a softwary komputeroweho systema na jednym boku, wójmidło mjez wužiwarjom a jeho programami, kotrež su na tutym komputeru instalowani na tamnym boku. Z druhimi słowami wopisa so dźěłowy system jako zwjazk wšitkich programow, kotrež wuwjedźenje wužiwarskich programow a rozdźělenje hardwarowych (na př. składowak) a softwarowch resorsow (na př. dataja) zmóžnja, podpěraja a kotroluja.

Wotwisnje wot zaměra wužiwanja a požadanjemi wužiwarja spjelnja dźěłowe systemy wšelake nadawki z rozdźělnymi metodami:

* přiměrjenje resorsow hardwary na požadanja wužiwarja a procesy
* organizacija a regulowanje cyłkowneho wotběha komputera, wosebje přirjadowanje wužiwarskich požadanjow k tak mjenowanym wuwjedźenskich jednotam
* wěstotna kontrola a kontrola přistupnych prawow wužiwarja k programam a datam
* wobchowanje integrity a wužiwanych programow a datow
* protokolowanje procesow cyłkowneho systema a měrjenje wukonokmanosćow hardwary

Wužiwarski powjerch systema (User interface) twori bazu za wužiwarja, zo by móhł ze systemom interaktiwnje dźěłać. W powšitkownym poskićeja so wužiwarjej wšelake komandy, z kotrymi so nadawki w dźěłowym systemje spjelnja (na př. kopěrowanje datajy). Moderne dźěłowe systemy zasadźa grafiske wužiwarske powjerchi (Graphical User Interface, GUI).
Z pomocu softwarowych interfejsow (Application Programming Interface, API) a k tomu předležacymi, w programěrowanskich bibliotekach zhromadźenymi funkcijami zmóžnja so druhim, wuwiwanym softwaram, słužby dźěłoweho systema wužić. K tomu wobsahuja tute biblioteki dźěłoweho systema hižo mnoho hotowe funkcije.

Zo bychu so wužiwarjej a druhim programam tute móžnosće poskićili, je nuzne, zo so dźěłowy system jako prěni po zaswjećenju komputera wuwjedźe. Přez tak mjenowany *boot*-proces so z pomocu specielnymi technikami dźěłowy system krok po kroku wuwjedźe a aktiwěruje.
# Februar

**Februar** (tež: **mały róžk**; łaćonsce *Februarius*) je druhi měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 28 dnjow w normalnych lětach a 29 dnjow w přestupnych lětach.

Februar je zymski měsac w sewjernej hemisferje a lětni měsac w južnej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w februarje stej Wódny muž a Ryby.

Februar započina ze samsnym dnjom tydźenja kaž měrc a nowember, nimo w přestupnych lětach, hdyž započina ze samsnym dnjom kaž awgust.

## Wotkaz

 **Commons: Februar** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Měsacy

Po gregorianiskej protyce
januar - februar - měrc - apryl - meja - junij - julij - awgust - september - oktober - nowember - december
# Tübingenska uniwersita

Tübingenska uniwersita| **Zakładne daty** |
| **datum załoženje:** | 1477 |
| **nošerstwo:** | statne |
| **městno:** | Tübingen (Badensko-Württembergska, Němska) |
| **wjednistwo:** | Bernd Engler (rektor) |
| **ličba studentow:** | 28.385 (zyma 2015/16) |
| **ličba sobudźěłaćerjow:** | 10 000 |
| **profesory:** | 450 |
| **webstrona:** | uni-tuebingen.de |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Tübingenska uniwersita** (němsce *Eberhard Karls Universität Tübingen*, łaćonsce *Universitas Eberhardina Carolina*) je uniwersita w Tübingenje. Wona bu w lěće 1477 załožena.

## Literatura

* Walter Jens: *Eine deutsche Universität. 500 Jahre Tübinger Gelehrtenrepublik.* München: Kindler, 1977. ISBN 3-463-00709-6

*Burse*

## Wotkazaj

 **Commons: University of Tübingen** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* (němsce) Oficielne websydło
# Malawi

-1333.6

Republika Malawi|  |  |
| **hesło**
Unity and Freedom *(„Jednota a swoboda“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Dziko la Malaŵi Republic of Malawi |
| stolica | Lilongwe |
| přestrjeń | 118.484 km² |
| wobydlerstwo | 22.224.282 (2025) |
| hustosć | 187,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata a šef knježerstwa | prezident Peter Mutharika (wot 2025) |
| měna | kwacha |
| hamtska rěč | chichewa a jendźelšćina |
| hymna | Mulungu dalitsa Malaŵi |
| časowe pasmo | UTC+2 |
| njewotwisnosć | 6. julija 1964 wot Zjednoćeneho kralestwa |
| Top Level Domain | .mw |
| telefon | +265 |
| awtowa značka | MW |
| Połoženje Malawija na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Při Malawiskim jězorje
**Malawi** je nutřkokrajny stat při Malawiskim jězoru w južnej Africe. Mjezuje z Tansaniju w sewjeru, z Mosambikom we wuchodźe a juhu a ze Sambiju w zapadźe. Stolica je Lilongwe, kotraž so namaka w srjedźišću kraja blisko sambiskeje hranicy.

W Malawiju knježi ćopła subtropiska klima ze štyrjomi počasami:

* chłódny počas wot meje do srjedźa awgusta z temperaturami mjez 14 a 24 °C
* horcy počas wot awgusta do nowembra
* dešćowy počas wot nowembra do apryla z temperaturami mjez 19 a 32 °C
* podešćowy počas w aprylu a meji

Najwyše městno je *Sapitwa* (3.002 m) blisko mosambikskeje hranicy w juhu kraja. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

Malawi běše hač do lěta 1964 jako *Njasaland* britiska kolonija.

## Wotkazaj

 **Commons: Malawi** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Informacije němskeho wonkowneho zarjada

Staty a *wotwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara
# Arizona

34-112

Arizona|  |  |
| **hesło**: *Ditat deus* |
| **přimjeno**: *Grand Canyon State* |
| Zakładne daty |
| stolica | Phoenix |
| přestrjeń | 295.234 km² |
| wobydlerstwo | 6.828.065 *(1. jul 2015)* |
| hustosć | 23 wob. na km² |
| časowe pasmo | UTC–7 (MST) |
| Politika |
| guwerner | Doug Ducey (Rep.) |
| přistup do unije | 14. februara 1912 |
| Karte |
|  |
| Přehladna karta zwjazkoweho stata |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Arizona** (**Lua-zmylk w package.lua, w lince 80: module 'Module:IPA/data' not found.** navajo: *Hoozdo Hahoodzo*; O'odham: *Alĭ ṣonakje*) je zwjazkowy stat Zjednoćenych statow Ameriki, kotryž leži na juhozapadźe kraja. Ma něhdźe 6,8 milionow wobydlerjow na přestrjeni wot 295.234 km². Stolica je Phoenix.

Stat mjezuje z Utah na sewjeru, New Mexico na wuchodźe, z Mexikom na juhu, Kaliforniskej na zapadźe a Nevadu na sewjerozapadźe.

Arizona přiwza so dnja 14. februara 1912 jako 48. stat do unije a ma přimjeno „Grand Canyon State“. Najwjetša rěka je Colorado River, kotryž tworja zapadnu hranicu Arizony a zdobom najwjetšu wudrjeńcu na swěće, Grand Canyon.

Najwjetše města w Arizonje su Phoenix (1,4 miliony wobydlerjow), Tucson (520.000) a Mesa (440.000). W lěće 2000 měješe 74,1 % wobydlerstwa jendźelšćinu za maćeršćinu, 19,5 % španišćinu a 1,9 % navajo. Wot 2006 je jendźelšćina oficielna statna rěč.

## Wobrazy

* Grand Canyon
* Kaktusy w narodnym parku Saguaro
* „Monument Valley“
* Španiska misija *San Xavier del Bac*, załožena 1700

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Arizona** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne webstrony (jendź.)

Zwjazkowe staty Zjednoćenych statow Ameriki

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kaliforniska |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming

**Zwjazkowy distrikt**

District of Columbia

**Wonkowne teritorije**

Ameriska Samoa |
Knježniske kupy |
Bakerowa kupa |
Guam |
Howlandowa kupa |
Jarvisowa kupa |
Johnstonowa kupa |
Kingmanowy riff |
Midwayske kupy |
Navassa |
Sewjerne Mariany |
Palmyra |
Puerto Rico |
Wake