# Grönlandšćina

Kalaallisut
Grönlandšćina| kraje | Danska, Grönlandska |
| rěčnicy | 47,000 |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | Eskimo-Aleutske rěče
Eskimoske rěče
Inuitske rěče
Grönlandšćina |
| oficielny status |
| hamtska rěč | Grönlandska |
| regulowaca institucija | Oqaasileriffik |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-1:
  |
kl
 |
| ISO 639-2:
  |
kal
 |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
kal
 |
| **wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wopytaj wikipediju **w grönlandšćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Grönlandšćina** je Eskimo-Aleutska rěč.

Wona njesłuša k Inuktitutowym rěčam, hačrunjež to wjele žórłow twjerdźa. Rěč je pak tak blisko přiwuzna z Inuktitutowymi rěčemi, zo su zdźěla mjez sobu zrozumliwe.

## Klasifikacija

Kalaallisut słuša k eskimo-aleutskim rěčam a so w Grönlandskej rěči. Wona je blisko přiwuzna z kanadiskimi rěčemi kaž Inuktitutom a kaž tute sylnje polysyntetiska.

Grönlandšćina hodźi so do třoch hłownych narěčow dźělić: Sewjerna, Wuchodna grönlandšćina (Tunumiutut) a zapadna grönlandšćina (Kitaamiutut). Zapadna grönlandšćina, narěč z najwjetšej skupinu rěčnikow, so při składnosći jako Kalaallisut w poprawnym zmysle woznamjeni. Inuktun abo Avenarsuarmiutut, sewjerna narěč, so w regionje Qaanaaq (Thule) rěči a je najbliše z kanadiskim Inuktitutom přiwuzna. Słowo *Kalaallisut* je ekwatiw a woznamjenja po słowje *kaž Grönlandźan*.

Zo by přirunanje dał: mjeno *Inuktitut* so w Kalaallisut jako *Inuttut* wróći. Jedne z najznaćišich słowow Inuktituta, *iglu* („dom“), rěka w Kalaallisut *illu* (při tym *ll* za lateralny frikatiw steji [ɬ]).

Serbšćina je nimo słowa "iglu" (grönl. illu) słowa "anorak" (grönl. annoraaq) a "kajak" (grönl. qajaq) z Kalaallisuta přez němčinu wupožčiła.

## Fonologija

Najbóle ekstensiwna studija Kalaallisutoweje fonologija je Jørgen Rischel's "Topics in West Greenlandic Phonology" (1974).

Tři wokale: **/i/**, **/u/** a **/a/**

Před uwularnym konsonantom ([q] abo [ʁ]) /i/ je realizowany alofonisce jako [e] abo [ɛ] a /u/ jako [o] abo [ɔ]. Tuta alternacija so pokaza w modernej standardny ortografiji přez pisanje /i/ a /u/ jako <e> resp. <o> jeli wustupujetej před uwularomaj (<q> a <r>).

Jeli słowo ma kóncowku i abo u, to změni do e abo o, jeli so přida sufiks, kotrehož prěni zwuk je [q] abo [ʁ]. Na př. *ini* "stwa" + *-qarpa* "eksistuje?" -> *ineqarpa* "eksistuje stwa?". Ale e abo o w słowach z kóncowku na q abo r změni do i abo u, jeli so změni sufiks. Na př. *qimmeq* "pos" -> *qimmit* "psy".

Dwójne wokale so wurěkuja jako dwě złóžce, tak wonej stej fonologisce wokalowy slěd ale nic dołhi wokal, wonej so tež pisatej jako dwaj wokalej w ortografiji.

### Konsonanty

Pismiki mjezy // su fonemy a slědowacy pismik je wašnje po kotrejž so pisa w nowej standardnej Grönlandiskej ortografiji z lěta 1973.

|  | Labial | Alweolar | Palatal | Welar | Uwular |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kluzil | /p/ - p | /t/ - t |  | /k/ - k | /q/ - q |
| Frikatiwne | /v/ - v~f  | /s/ - s |  | /ɣ/ - g |  |
| Nazale | /m/ - m | /n/ - n |  | /ŋ/ - ng |  |
| Likwidy |  | /l/ - l ~ /ɬ/ - ll |  |  | /ʁ/ - r |
| Połwokal |  |  | /j/ - j |  |  |

Kalaallisutowa fonologija so fonologisce z druhich Inuitowych rěčow přez serije asimilacijow rozeznawa. Jedne najbóle znatych Inuktitutowych słowow, *iglu* (*dom*), je *illu* w grönlandšćinje (Kalaallisut), hdźež /gl/ konsonantowy slěd inuktituta je do njespěwneho lateralneho afrikata asimilowany. A na přikład mjeno *Inuktitut*, jeli přełožene do Kalaallisuta, je *Inuttut*.

## Gramatika

Kalaallisut ma w wobmjezowanym wobjimje ergatiwsku strukturu. Kompozicije (zestajenki samostatnych słowow) su na rozdźěl wot deriwacijow jara rědke.

Wobsahowe słowa (němsce *Inhaltswörter*) hodźa so w grönlandšćinje (Kalaallisut) (z dokładnymi wobmjezowanjemi) do słowodružinskich klasow nomina a werby rozrjadować. Kóžda tutych kategorijow so do intransitiwnych a transitiwnych słowow rozdźěla. Su rozdźěle: štyri wosoby (1., 2., 3., 3. refleksiwna), dwaj numerusaj (singular, plural; dual kaž w Inuktituće njeeksistuje), wosom modusow (indikatiw, participial, imperatiw, optatiw, subjunktiw zańdźenosće, subjunktiw přichoda, habituatiwny subjunktiw), dźesać padow (absolutiw, relatiw, ekwatiw, instrumental, lokatiw, alatiw, ablatiw, prosekutiw ale tež za dokładne nomina: nominatiw a akuzatiw). Na werbje so tež subjekt tež objekt we formje wot wosoby a numerusy markěrujetej. Transitiwne nomina maja posesiwne afiksy.

## Pismo

Na rozdźělu wot kanadiskich Eskimo-rěčow so Kalaallisut njepisa z Inuktitut-sylabarom, ale z łaćonskim alfabetom. Pismik Kra „ĸ“, kotryž najprjedy uwularny plosiw [q] reprezentowa, bu w běhu ortografiskeje reformy přez pismik *q* narunany.

Wot lěta 1973 płaći slědowacy alfabet:

* a, e, f, g, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v

Za cuze słowa z danšćiny so slědowace pismiki wužiwaja:

* b, c, d, h, w, x, y, z, æ, ø, å

## Nóžki

## Žórła

* Richard H. Kölbl: *Grönländisch - Wort für Wort*, Reise Know-How Rump Verlag, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-373-9

(k tomu je *Kauderwelsch AusspracheTrainer* z najwažnišimi sadami a rěčnymi wobrotami z knihi na Audio-CD k dóstaću: ISBN 3-8317-6221-X)

* Jan Henrik Holst: *Einführung in die eskimo-aleutischen Sprachen*, Helmut Buske Verlag, 2005, ISBN 978-3-87548-386-4

## Wotkazy

* **Test-Wikipedia na Kalaallisut The Greenland Language Council
* Ethnologue-Report za Grönlandšćinu
* Statistics Greenland (k wuličenju ličby rěčnikow w Grönlandskej a Danskej wužiwany)
* Kalaallisut gramatikaliski analyzator