# Khojsanske rěče

Mapa rozšěrjenja Khojsankich rěčow (žołta)
**Khojsanske rěče** tworja najmjenše phylum Afriskich rěčow. Historisce, wone su byli hłownje rěčany Khojsany (Khoi a Bushmeny abo Sany). Dźensa so rěči z nimi jenož w pusćinje Kalahari w juhozapadnej Africe a w małem teritoriju w Tansaniji. Khojsanska rěč je Nama, z něhdźe 250 000 ludźimi; Sandawe je druha w ličbje z něhdźe 40,000, monolingualnymi ludźimi; a Ju rěče maja 30,000 ludźi dohromady. Druhe rěče su blisko wumrěća. Hadza a Sandawe rěče Tansaniji su generalnje klasifikowane jako Khojsanske, ale wone su ekstremnje zdalene linguistisce.

## Fonetika

Zhromadne charakteristiske přiznamjenja khojsanksich rěčow su mlaski, za kotrež w klasiskich alfabetach njejsu wosebite pismiki. Ale za nje eksistuje znamješka w IPA-symbole.

| Zwuk | IPA-symbol | (stary) | Přikład |
| --- | --- | --- | --- |
| bilabial (en) | ʘ | słyš |
| dental (en) | ǀ | ʇ | słyš |
| alweolar (en) | ǃ | ʗ | słyš |
| retroflex (en) | 𝼊 | ψ |  |
| palatal (en) | ǂ | 𝼋 | słyš |
| lateral (en) | ǁ | ʖ | słyš |

## Rěčnicy

| Rěče | Ličba rěčow | Rěčnicy |
| --- | --- | --- |
| Hadza rěč | 1 | 1 mil |
| Sandawe rěč | 1 | 40 mil |
| Khoe rěče | 9 | 300 mil |
| Tuu rěče | 2 | 4 mil |
| Ju rěče | 6 | 45 mil |
| Dospołnje | něhdźe 20 | něhdźe 400 mil |

## Rěčne swójby khojsanskich rěčow

Znutřka khojsanskich rěčow so hodźa sćěhowace rěčne swójby z metodami přirunaceho rěčespyta rekonstruować.

### Hadza

* Hadza (izolowana, 800 rěčnikow w Tansaniji)

### Sandawe

* Sandawe (izolowana, 40.000 rěčnikow w Tansaniji)

### Kwadi-Khoe

Tež pod staršim pomjenowanjom *centralne khojsanske rěče* su znate.

* Kwadi
* Khoe
	+ Khoekhoe
		- Nama (250.000 rěčnikow, Dialektkontinuum, wobsahuje Damara, ǂAakhoe a Haiǁom)
		- Eini (wotemrěta)
		- Južny Khoekhoe
			* Korana (6 rěčnikow, wotemrěca)
			* Xiri (90 rěčnikow, dialektny kontinuum, wotemrěca)
	+ Tshu-Khwe (abo *Kalahari*) su zdźěla jich mlaski zhubili.
		- Wuchodny Tshu-Khwe (Južny Kalahari)
			* Shua (6.000 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Deti, Tsʼixa, ǀXaise a Ganádi)
			* Tsoa (9.300 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Cirecire a Kua)
		- Zapadny Tshu-Khwe (Zapadny Kalahari)
			* Kxoe (11.000 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje ǁAni a Buga)
			* Naro (14.000 rěčnikow, dialektny kontinuum)
			* Gǀui-Gǁana (4.500 rěčnikow, dialektny kontinuum, wobsahuje Gǀui, Gǁana a ǂHaba)

### Tuu

Tež pod staršim pomjenowanjom *južne khojsanske rěče* su znate. Wot dweju hłownej hałuzow tuteje swójby so dźensa jenož hišće po jednej rěči rěči.

* ǃUi
	+ Nǀuu (8 rěčnikow w Juzňej Africe, wotemrěca)
	+ ǀXam
	+ Vaal-Orange: ǂUngkue, ǁŨǁʼe
	+ Outliers: ǁXegwi, ǃGãǃne

* Taa
	+ Wuchod: ǃXóõ (4.200 rěčnikow, předewšěm w Botsuanje)
	+ Zapad: Nǀamani, Nǀuǁen
	+ Lower Nosop: ǀʼAuni, ǀHaasi

### Ju-ǂHõã

Tež pod staršim pomjenowanjom *sewjerne khojsanske rěče* su znate.

* Ju

Ju-rěč je dialektny kontinuum z něhdźe 45.000 rěčnikami. K jich bóle znatych dialektam słuša ǃXũũ (ǃKung), Juǀʼhoan abo ǂKxʼauǁʼein.

* ǂHõã (200 rěčnikow w Botsuanje)

## Hlej tež

* Přehlad Khojsanskich rěčow
* Khoe rěče
* Tuu rěče
* Ju rěče
* ǂHõã rěč
* Sandawe rěč
* Hadza rěč
* ǃXóõ rěč

## Bibliografija

* Starostin G. (2003) A lexicostatistical approach towards reconstructing Proto-Khoisan. *Mother Tongue*, vol. VIII. (jendź.)
* Köhler, O. (1971) 'Die Khoe-sprachigen Buschmänner der Kalahari', *Forschungen zur allgemeinen und regionalen Geschichte. (Festschrift Kurt Kayser).* Wiesbaden: F. Steiner, 373–411. (němsce)
* Treis, Yvonne (1998) 'Names of Khoisan languages and their variants', in Schladt, Matthias (ed.) *Language, Identity, and Conceptualization among the Khoisan*. Köln: Rüdiger Köppe, 463–503. (jendź.)
* Vossen, Rainer (1997) *Die Khoe-Sprachen. Ein Beitrag zur Erforschung der Sprachgeschichte Afrikas*. Köln: Rüdiger Köppe. (němsce)
* Westphal, E.O.J. (1971) 'The click languages of Southern and Eastern Africa', in Sebeok, T.A. (ed.) *Current trends in Linguistics Vol. 7: Linguistics in Sub-Saharan Africa*. Berlin: Mouton, 367–420. (jendź.)
* Winter, J.C. (1981) 'Die Khoisan-Familie'. In Heine, Bernd, Schadeberg Thilo C. & Wolff, Ekkehard (eds.) *Die Sprachen Afrikas*. Hamburg: Helmut Buske, 329–374. (němsce)

## Eksterne wotkazy

* Khoisan language family tree (considered unreliable by Khoisanists; see List of Khoisan languages) (jendź.)
* Khoisan linguistics at Cornell University (jendź.)
* Rjadowanje khojsanksich rěčow (jendź.)