Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kamčatka

Topografska karta Kamčatki
**Kamčatka** (rusce Камчатка) je połkupa na samym sewjerowuchodźe Azije, kotraž słuša do Ruskeje. Wona tworja najwjetši dźěl ruskeho regiona Kamčatka. Wulkanowa kónčina na Kamčatce słuša wot lěta 1996 k swětowemu přirodnemu herbstwu UNESCO.

## Geografija

Z přestrjenju wot něhdźe 370.000 km² je Kamčatka najwjetša połkupa wuchodneje Azije a trochu wjetša hač Němska. Wona nadeńdźe so we wuchodnej Sibirskej při sewjernym Pacifiku, mjez Beringowym morjom na wuchodźe a Ochotskim morjom na zapadźe. Geografiski zwisk mjez južnym kóncom Kamčatki a japanskeje kupy Hokkaido je kupowy rjećaz Kurilow.

Kamčatka je 1200 kilometrow dołha a hač do 450 kilometrow šěroka. Na połkupje nadeńdźe so 29 aktiwnych wulkanow (wot cyłkownje wjace hač 160) a mnoho geiserow. Najwyša hora je 4750 metrow wysoki wulkan Ključewskaja Sopka, zdobom najwyši aktiwny wulkan Eurazije. Tež zemjerženja su huste. Najdlěša rěka je 758 kilometrow dołha Kamčatka.

Najwjetše město na połkupje a zdobom stolica administratiwneho regiona je Petropawlowsk-Kamčatskij při Awačaskim zaliwje.

## Stawizny

Rusojo wotkrywachu Kamčatku w lěće 1697. Wot 1725 do 1730 a znowa mjez 1733 a 1743 wuskušowaše danski slědźer Vitus Bering połkupu w nadawku ruskeho carja.

Hač do lěta 1990 bě Kamčatka zawrjene pasmo sowjetskeho wójska. Hakle z toho lěta je za turistow přistupna.

## Wobydlerstwo

Dźensa ma Kamčatka něhdźe 320.000 wobydlerjow, z toho dwě třećinje w samym Petropawlowsku. Najwjetši dźěl su Rusojo, mjeztym zo wučinja prawobydlerjo z ludow Korjakow, Itelmenow a Ewenow jenož hišće małe mjeńšiny.

* Petropawlowsk-Kamčatskij
* Wulkan Awačinskaja Sopka
* Dolina geiserow
* Karta Vitusa Beringa

## Wotkaz

 **Commons: Kamčatka** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
57160
# Salomony

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tutón nastawk z temu **stat** je po hesle na druhi nastawk podobny. Druhe hesło **Salomonske kupy** ma temu **kupy**. |

-8159

Salomony|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Solomon Islands |
| stolica | Honiara |
| přestrjeń | 28.896 km² |
| wobydlerstwo | 573.000 (2015) |
| hustosć | 19,8 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska monarchija |
| hłowa stata | kral Charles III. zastupowany přez generalneho guwernera Frank Kabui |
| šef knježerstwa | premier Manasseh Sogavare |
| měna | salomonski dolar |
| hamtska rěč | jendźelšćina |
| hymna | God Save Our Solomon Islands |
| časowe pasmo | UTC+11 |
| njewotwisnosć | 7. julija 1978 wot Zjednoćeneho kralestwa |
| Top Level Domain | .sb |
| karće |
| Karta |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Salomony** (jendźelsce *Solomon Islands*) su kupowy stat na juhowuchodźe ćicheho oceana, na wuchod wot Noweje Gineje. Wón wobsteji ze južnych Salomonskich kupow, Renellowych kupow, Ontong-Java-kupow a Santakrucowych kupow. Sewjerne kupy Salomonych kupow słuša k Papuwa-Nowej Gineji.

Stolica stata, kotryž bě hač do lěta 1978 z britiskej koloniju, je Honiara.

## Nóžki

## Wotkaz

 **Commons: Salomony** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Kupy a kupowe skupiny Salomonow[Pokazać]

**Salomonske kupy:**
Choiseul |
Shortlandowe kupy |
Treasury-kupy |
New Georgia |
Vella Lavella |
Russellowe kupy |
Santa Isabel |
Guadalcanal |
Malaita |
Makira |
Olu-Malau-kupy

Rennell-kupy |
Santakrucowe kupy (Duff-kupy | Reef Islands) |
Ontong Java |
Sikaiana
# Fidźi

-18179

Republika Fidźi|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti |
| stolica | Suva |
| přestrjeń | 18.333 km² |
| wobydlerstwo | 909.389 (2015) |
| hustosć | 49,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Wiliame Katonivere |
| šef knježerstwa | premier Sitiveni Rabuka |
| měna | fidźi-dolar |
| hamtska rěč | fidźišćina, jendźelšćina, hindišćina |
| hymna | Meda Dau Doka /God Bless Fiji |
| časowe pasmo | UTC+12 |
| njewotwisnosć | 10. oktobra 1970 wot Zjednoćeneho kralestwa |
| Top Level Domain | .fj |
| telefon | +679 |
| awtowa značka | FJI |
| Połoženje Fidźija na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Fidźi** je kupowy stat na juhu Ćicheho oceana a su wot lěta 1970 njewotwisne a wot 1987 republika ze stolicu Suva na kupje Vitu Levu.

## Geografija

Fidźiske kupy leža něhdźe 2100 kilometrow sewjernje Nowoseelandskeje a wuchodnje Awstralskeje. Mjezuja z Tuvalu na sewjeru, ze Salomonami na sewjerozapadźe, z Vanuatu na zapadźe a Nowej Kaledonskej na juhozapadźe. Archipel wobsteji z 332 kupow, z nich je 110 wobsydlenych.

Najwyša hora je Tomanivi na kupje Viti Levu z 1324 metrami.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Fidźi** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Tonga

-20.6-174.8

Kralestwo Tonga|  |  |
| **hesło**
Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa *(„Bóh a Tonga staj moje herbstwo“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga (tongasce) Kingdom of Tonga (jendź.) |
| stolica | Nuku'alofa |
| přestrjeń | 747 km² |
| wobydlerstwo | 106.501 (2015) |
| hustosć | 142,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska monarchija |
| hłowa stata | kral Tupou VI. |
| šef knježerstwa | premier Pohiva Tuʻiʻonetoa |
| měna | Pa'anga |
| hamtska rěč | tongašćina, jendźelšćina |
| hymna | Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga |
| časowe pasmo | UTC+13 |
| njewotwisnosć | 4. junija 1970 |
| Top Level Domain | .to |
| telefon | + 676 |
| awtowa značka | TON |
| Połoženje Tongi na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Kralestwo Tonga** je kupowy stat w južnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž słuša geografisce k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa. Tonga je hač do dźensnišeho jenička monarchija w Oceaniji a jenički sobustaw Commonwealtha, kotryž ma swójsku dynastiju.

## Geografija

Palast tongaskeho krala
K tongaskemu archipelej słušeja 176 kupow a atolow, kotrež rěkachu w zašłosći pola Europjanow tež *Kupy přećelstwa*. Wot nich su jenož 36 stajnje wobsydlene. Wone namakaja so w Pacifiku wuchodnje Fidźija, južnje Samowy a sewjernje Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy liča k Pacifiskej wulkanowej rynce. Wuchodnje wot jich namaka so hač 10.882 metrow hłuboka Tongaska hrjebina, kotraž słuša k najhłubšim mórskim hrjebinam na swěće. Najwyši wjeršk kraja je wjace hač 1.000 metrow wysoki a leži na kupje Kao.

Stolica a najwjetše město Tongi je Nuku'alofa na hłownej kupje Tongatapu z něhdźe 24.000 wobydlerjemi.

## Wobydlerstwo

98 % tongaskeho wobydlerstwa su Polynezičenjo. Tamni wobydlerjo su zwjetša Europjenjo, Chinjenjo a Indičenjo. Wjele wobydlerjow Tongi je stajnje we wukraju žiwe, předewšěm w Awstralskej, Nowoseelandskej a w Zjednoćenych statach.

Tongašćina słuša k polyneziskim rěčam, kiž su hałuza Awstroneziskich rěčow.

## Infrastruktura

Mjezynarodne lětanske linije zwjazuja Tongu z Awstralskej, Nowoseelandskej, Samowu a Fidźijom. Tež mjez tongaskimi kupami je lětadło najwažniši wobchadny srědk.

### Internet

Tonga wobsedźi Top Level Domain .to, kotraž je w zapadźe wosebje dla wužiwanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Tonga** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Čukčišćina

ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ
Čukčišćina| kraje | Ruska |
| region | Awtonomny wokrjes Čukčow, Region Kamčatka |
| rěčnicy | wokoło 5 100 |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija |  Paleoaziske rěče
Čukotsko-kamčatske rěče
Čukotsko-korjakske rěče |
| družina pisma | kyriliski alfabet |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
ckt
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Čukotsko-kamčatske rěče
**Čukčišćina** (*ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ* [ɬǝɣˀorawetɬˀɛn jiɬǝjiɬ]) je rěč ze skupiny Paleoaziskich rěčow. Rěči so w Awtonomnym wokrjesu Čukčow a Kamčatkaskim regionje wot něhdźe 5.100 ludźi.

Najbliša přiwuzna rěč je korjakšćina.

## Čukčiski alfabet

Łaćonski alfabet (1930 – 1937)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | B в | C c | D d | Е е | Ә ә | F f | G g | H h |
| I i | Ь ь | J j | K k | L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o |
| P p | Q q | R r | S s | T t | U u | V v | W w | Z z |

Kyriliski alfabet

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м |
| Н н | Ӈ ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ' |

## Literatura

* Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016), Chukchj// Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History
* Шарль Венстен, Чукотский язык, чукотская литература (грамматика, тематический словарь, литература)

## Nóžki
# UNESCO

Chorhoj UNESCO
**UNESCO** (jendźelsce U**nited **N**ations **E**ducational, **S**cientific and **C**ultural **O**rganization*, serbsce *Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija Zjednoćenych narodow*) je mjezynarodna organizacija a zdobom jedna wot 17 dźělnych organizacijow Zjednoćenych narodow (UN). Ma swoje sydło we francoskej stolicy Parisu. Tuchwilu ma wona 195 čłonskich statow – nimo 193 njewotwisnych čłonow Zjenoćenych narodow z wuwzaćom Liechtensteina su to Cookowe kupy, Niue a Palestinske awtonomne teritorije. Zwjazkowa republika Němska je wot lěta 1951 z čłonom.

UNESCO je so dnja 16. nowembra 1945 wot 37 załoženskich statow w Londonje załožiła a spěchuje mjezynarodnje kubłanje, wědomosć a kulturu kaž tež komunikaciju a informaciju. Prěni generalny direktor bě Julian Huxley, tuchwilna direktorka je wot oktobra 2017 Francozowka Audrey Azoulay.

W preambli zrěčenja rěka: „Přetož nastawaja wójny w myslach ludźi, dyrbi so tež měr w myslach zakótwjeć.“

Jedne z najznaćišich skutkowanskich polow organizacije je škit a zarjadowanje kulturneho, přirodneho a imaterielneho herbstwa čłowjestwa. Za tutón zaměr hlada wona lisćinu swětoweho herbstwa.

## Wotkazaj

 **Commons: UNESCO** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Webstrony organizacije
# Bill Clinton

Bill Clinton (1993)
Podpis Billa Clintona
**William Jefferson „Bill“ Clinton** (\* 19. awgusta 1946 w Hope, Arkansas jako *William Jefferson Blythe III.*) je bywši US-ameriski politikar Demokratiskeje strony a prawiznik, kotryž bě wot 1993 do 2001 jako naslědnik Georgea H. W. Busha 42. prezident Zjednoćenych statow. Do toho bě wot 1982 do 1992 guwerner zwjazkoweho stata Arkansas.

Wot lěta 1975 je woženjeny z Hillary, rodźenej Rodham, kiž zahaji po kóncu Billoweho prezidentstwa swójsku politisku karjeru. Hromadźe mataj dźowku Chelsea (\* 1980).

## Wotkaz

 **Commons: Bill Clinton** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

| Předchadnik: | Prezident Zjednoćenych statow Ameriki | Naslědnik: |  |
| --- | --- | --- | --- |
| George Bush | 20. januara 1993–20. januara 2001 | George W. Bush |   |

Prezidenća Zjednoćenych statow Ameriki[Pokazać]

Washington |
J. Adams |
Jefferson |
Madison |
Monroe |
J. Q. Adams |
Jackson |
Van Buren |
W. Harrison |
Tyler |
Polk |
Taylor |
Fillmore |
Pierce |
Buchanan |
Lincoln |
A. Johnson |
Grant |
Hayes |
Garfield |
Arthur |
Cleveland |
B. Harrison |
Cleveland |
McKinley |
T. Roosevelt |
Taft |
Wilson |
Harding |
Coolidge |
Hoover |
F. Roosevelt |
Truman |
Eisenhower |
Kennedy |
L. Johnson |
Nixon |
Ford |
Carter |
Reagan |
G. Bush |
Clinton |
G. W. Bush |
Obama |
Trump |
Biden |
Trump
# Korniska

**Korniska**| swójske mjeno | Kernow |
| zakładne daty |
| region | South West England |
| zarjadniske sydło | Truro |
| přestrjeń | 3.563 km² |
| wobydlerstwo | 517.500 (2004 (trochowanje)) |
| hustosć wobydlerstwa | 145/km² |
| karće |
|  |
| Połoženje Korniskeje w Jendźelskej |
|  |
| Distrikty
1. Penwith
2. Kerrier
3. Carrick
4. Restormel
5. Caradon
6. North Cornwall
7. Isles of Scilly (Unitary)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Korniska** (kornisce *Kernow*, jendźelsce *Cornwall*) je hrabinstwo w juhozapadnym dźělu Jendźelskeje.

## Kornišćina

satelitska fotografija
Pobrjoha (West Penwith)
Kornišćina bě keltiska rěč, kotraž wotemrěwaše pječa 1777 ze smjerću poslednjeje rěčnicy Dolly Pentreath z Mouseholea jako maćeršćina.

Mjeztym rěča zaso 3.500 ludźi rěč.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1050 | 1200 | 1300 | 1400 | 1500 | 1600 | 1700 | 1800 | 2008 |
| 95% | 86% | 73% | 61% | 48% | 26% | 5% | 0.5% | 0.1% |

## Města a wsy

* Bodmin, Boscastle, Botallack, Bude,
* Camborne, Charlestown, Coverack, Crows-an-Wra
* Devoran
* Falmouth, Fowey
* Hayle, Helston
* Launceston, Lelant, Liskeard, Lizard, Looe
* Marazion, Mevagissey, Mousehole
* Newlyn, Newquay, Newtown
* Padstow, Penzance, Polperro, Polruan, Porthleven, Port Isaac, Portreath
* Redruth
* St Agnes, St Austell, St Ives, St Just, St Mawes
* Truro, Tintagel
* Zennor

## Literatura

Historija
* Orme, Nicholas: *The saints of Cornwall.* Oxford University Press. Oxford 2000, ISBN 0-19-820765-4

Pućowanski wjednik
* Ralf Nestmeyer: „Cornwall & Devon“. Ein Reisehandbuch. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2008, ISBN 978-3-89953-373-6

Rěč
* Daniel Prohaska: "Kornisch Wort für Wort." Kauderwelsch. Reise Know-How Verlag Rump, Awgust 2006, ISBN 978-3-89416-375-4

## Wotkazaj

 **Commons: Cornwall** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* cornwallcam.co.uk

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje[Pokazać]

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Sada Pythagorasa

Sada Pythagorasa: Suma přestrjenjow kwadratow při katetach je runa přestrjenjej kwadrata při hypotenuzy
**Sada Pythagorasa** je wuznamna a zakładna matematiska sada w geometriji. Wopisuje zwisk mjezy dołhosćemi stronow prawokutneho třiróžka a bě znata juž w Babylonje. Mjenuje so po starogrjekskim matematikarju Pythagorasu.

### Formulacija sady

#### Słowami:

„W prawokutnym třiróžku je suma přestrjenjow kwadratow při katetach runa přestrjenjej kwadrata při hypotenuzy“
#### Formulu:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
hdźež *a* a *b* su dołhosći katetow a *c* je dołhosć hypotenuzy.

### Dopokazy

Sada Pythagorasa je wuznamna sada, kotraž bě wjelekróć dopokazowana.

#### Geometriski dopokaz

Geometriski dopokaz sady Pythagorasa
W geometriskim dopokazu je widźeć wěrnosć sady z pomocu transfera třiróžkow.

## Eksterne wotkazy
# Gaborone

**Gaborone**|

|  |
| --- |
| Gaborone na karće BotswanyDEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Botswana |
| wysokosć | 983 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 196 km² |
| wobydlerstwo | 231.592 (2011) |
| hustosć zasydlenja | 1.181,6 wob./km² |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

-24.65825.912
**Gaborone** (do 1969 *Gaberones*) je stolica a z něhdźe 230.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město a hospodarske srjedźišćo južnoafriskeho kraja Botswana.

## Geografija

Satelitowy wobraz města
Stolica leži we wysokosći wot 1000 metrow na juhowuchodźe kraja při rěce Notwane, jenož dźesać kilometrow wot hranicy Južneje Afriki a słuša do distrikta *South East*. Wothladajo wot 1287 metrow wysokich horin *Kgale Hills* je wokolina chětro płona. Na juhu nadeńdźe so rěčna zawěra *Gaborone Dam* při Notwane.

## Stawizny

Město so w lěće 1890 wot hłowy kmjena Batklowa, Kgosi Gaborone, załoži. Britiska kolonialna administracija mjenowaše je *Gaberones* a přepołoži w lěće 1965 zarjadniske sydło kolonije Betšuana wot južnoafriskeho Mahikeng sem. Z tym zahaji so wutwar dotal jenož 1000 wobydlerjow ličaceho městačka. Lěto pozdźišo sta so Gaborone ze stolicu noweje njewotwisneje Botswany.

W lěće 1982 załoži so w měsće Uniwersita Botswany jako prěnja wysoka šula w kraju.

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Gaborone** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Webstrona turistiskeho ministerstwa Botswany wo měsće (jendź.)
# Google

Logo
**Google** je wulke internetowe předewzaće, kotrež je wosebje znate přez swoju pytawu (pytansku mašinu). Předewzaće financěruje so hłownje přez wabjenje. Wažnu rolu hraje při tym rjadowanje wotkazow na strony, w kotrychž so wot wužiwarja pytane słowa namakaja. Hłowne sydło Google je w Mountain Viewje w Kaliforniskej. Załožiło je so předewzaće 7. septembra 1998 wot Larryja Paga a Sergeyja Brina. Hišće samsny dźeń stej přinjesłej prěnju testowu wersiju programa na wiki a samsne lěto je šła pytawa oficialnje do syće.
# Indus

Indus| सिन्धु / سندھ
  |
|  Indus pola Skardu, Pakistan |
| ćeče přez

  | Chinu, Indisku, Pakistan
 |
| žórło

  | w Transhimalaji, Tibet (31° 25′ 7″ S, 81° 35′ 48″ W31.41861111111181.596666666667 ) |
| wysokosć
 | 5300 m
 |
| wuliw

  | blisko Sindha do Arabskeho morja (23° 59′ 11″ S, 67° 26′ 13″ W23.98638888888967.436944444444 ) |
| wysokosć
 | 0 m
 |
| dołhosć

  | 3180 km
 |
| přestrjeń rěčiny

  | 980.000 km²
 |

**Indus** (sanskrit सिन्धु *Sindhu*; urdusce سندھ *Sindh*) je z 3180 kilometrami najdlěša rěka na indiskim subkontinenće, jedna z najdlěšich w cyłej Aziji a najwuznamniša rěka Pakistana.

Wón nastanje w horinach Transhimalaje w Tibeće z wjacorych lodowcowych rěčkow a běži přez rjećaz Himalaje w indiskej prowincy Ladakh a dale přez Kašmir do pakistanskeje prowincy Punjab. Podłu Indusa rozpřestrěwaja so hospodarsce najsylniše kónčiny Pakistana. Rěka słuži tam z pomocu wjele nasypow a kanalow powodźowanju najwjetšeje powodźowanskeje kónčiny na zemi. Za Hyderabadom twori Indus 7500 km² wulki rěčny delta a wuliwa so naposledk něhdźe 150 kilometrow južnje Karačija do Arabskeho morja.

Mjeno *Indus* pochadźa ze sanskrita, hdźež woznamjenja słowo सिन्धु *(sindhu)* prosće „rěka“. Tež *Indiska* jako kraj za Indusom dósta swoje mjeno w europskich rěčach wot rěki.

Kónčina při Indusu bě srjedźišćo jedneje ze zažnych wysokich kulturow, tak mjenowaneje Indusoweje kultury. Pozdźišo tworješe rěka wuchodnu hranicu mócnarstwa Aleksandra Wulkeho.

Indus blisko městačka Leh, stolicy Ladakha
## Wotkaz

 **Commons: Indus** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Turkske rěče

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tutón nastawk z temu **rěčna swójba** je po hesle na druhi nastawk podobny. Druhe hesło **Turkowska rěč** ma temu **rěč**. |

**Turkske rěče** su jedna z hałuzow altajskeje rěčneje swójby, maja so pak druhdy za samostatnu rěčnu swójbu. Woni rěča so předewšěm w Turkowskej a srjedźnej Aziji, ale tež na woběmaj stronomaj Kawkaza a w dźělach Ruskeje, tak w Tatarstanje a w Sibirskej.

## Přiwuznistwo

| hornjoserbsce | staroturkowsce | turkowsce | turkmensce | tatarsce | kazachsce | uzbeksce | ujgursce |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *mać* | ana | anne/ana | ene | ana | ana | ona | ana |
| *nos* | burun | burun | burun | boryn | murın | burun | burun |
| *ruka* | qol | kol | qol | kul | qol | qo'l | kol |
| *dróha* | jol | yol | ýol | jul | zhol | yo'l | yol |
| *tučny* | semiz | semiz | semiz | simyz | semiz | semiz | semiz |
| *zemja* | topraq | toprak | topraq | tufrak | topıraq | tuproq | tupraq |
| *krej* | qan | kan | gan | kan | qan | qon | qan |
| *popjeł* | kül | kül | kül | köl | kül | kul | kül |
| *woda* | suv | su | suw | syw | suw | suv | su |
| *běły* | aq | ak | ak | ak | aq | oq | aq |
| *čorny* | qara | kara | gara | kara | qara | qora | qara |
| *čerwjeny* | qyzyl | kızıl | qyzyl | kyzyl | qızıl | qizil | qizil |
| *njebjo* | kök | gök | gök | kük | kök | ko'k | kök |

## Dźělenje

Mapa rozšěrjenja turkowskich rěčow.
Juhozapadne Turkowske (Oghuz) rěče
 Turkowska skupina  Azerbajdźanska skupina  Turkmenska skupina  Druhe
Sewjerozapadne Turkowske (Kypchak) rěče

 Kypchak-Bolgar
 Kypchak-Cuman
 Kazakh-Nogay

* zapadoturkowske rěče
	+ bolgarske rěče
		- čuwašćina
		- chazaršćina - mortwa
		- bolgaršćina - mortwa
		- hunšćina - mortwa
	+ oghuzske rěče
		- turkowšćina
		- afšaršćina
		- azerbajdźanšćina
		- turkmenšćina
		- krymskotataršćina - přiwuzna tež z kypčakiskimi rěčemi
		- urumšćina - přiwuzna tež z kypčakiskimi rěčemi
		- kaškaišćina
		- khorasanska turkowšćina
		- salaršćina
		- gagawšćina
		- pečenešćina - mortwa
		- osmanska turkowšćina - mortwa
	+ kypčacke rěče
		- kypčacko-bolgarske rěče
			* tataršćina
			* baškiršćina
			* barabšćina
		- kypčacko-kumanske rěče
			* krymskotataršćina - přiwuzna tež z oghuzskimi rěčemi
			* urumšćina - přiwuzna tež z oghuzskimi rěčemi
			* karačaj-balkaršćina
			* kumykšćina
			* karaimšćina
			* krymčakšćina
			* kumanšćina - mortwa
			* kipčačćina - mortwa
		- kypčacko-nogaiske rěče
			* kazachšćina
			* karakalpakšćina
			* nogaišćina
	+ čagatajske rěče
		- uzbekšćina
		- ujguršćina
			* aini
		- lop
		- ili turki
		- čagatajšćina - mortwa
* wuchodoturkowske rěče
	+ kirgizisko-kypčacke rěče
		- kirgišćina
		- altajšćina
	+ uyghurske rěče
		- jakutšćina
		- tuvanšćina
		- chakašćina
		- šoršćina
		- fu-yu kirgizšćina
		- čulymšćina
		- tofa
		- dolganšćina
		- zapadna yuguršćina
		- sewjerna altajšćina
	+ khalajšćina