Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Adolf Hitler

Adolf Hitler|  Adolf Hitler |
| **Zakładne daty** |
| **datum narodźenja:** | 20. apryla 1889 |
| **ródne město:** | Braunau am Inn |
| **datum zemrěća:** | 30. apryla 1945 |
| **městno zemrěća:** | Berlin |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Adolf Hitler** (\* 20. apryla 1889 w Braunau am Inn, Awstriska; † 30. apryla 1945 w Berlinje přez suicid) bě wot lěta 1921 stronski wjednik Nacionalsocialistiskeje němskeje dźěłaćerskeje strony (NSDAP), wot 30. januara 1933 mócnarstwowy kancler a wot lěta 1934 (po smjerći němskostatneho prezidenta Paula von Hindenburga) jako „Führer a Reichskanzler“ (wjednik a kancler) zdobom diktatoriski knježerstwowy šef a hłowa stata Němskeho reicha.

Pod wjednistwom Hitlera su nacionalsocialisća zawjedli w Němskim reichu diktaturu „Třećeho reicha“. Woni dachu wšě opoziciske strony zakazać, politiskich přećiwnikow přesćěhać a zamordować. Započachu Druhu swětowu wójnu a systematisce přesćěhowachu a zamordowachu europskich Židow kaž tež druhe nabožinske, etniske a towaršnostne mjeńšiny. Přez tutu politiku zahiny w Europje něhdźe 30–35 milionow ludźi. Němska a Europa buštej z wulkeho dźěla rozbiwanej.

## Wotkaz

 **Commons: Adolf Hitler** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Ernst Röhm

Ernst Röhm
**Ernst Julius Röhm** (\* 28. nowembra 1887 w Mnichowje, † 1. julija 1934 runje tam) bě němski oficěr, politikar strony NSDAP a dołholětny wjednik SA. Wuzna so relatiwnje zjawnje k swojej homoseksualiće a bu 1. julija 1934 w Mnichowje zamordowany.

## Wotkaz

 **Commons: Ernst Röhm** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# 29. junija

**29. junija** abo **29. smažnika** je 180. dźeń gregorianiskeje protyki (181. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 185 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 983: Započatk wulkeho Słowjanskeho zběžka wuchodnje Łobja.
* 1866: W bitwje pola Jičína dobudźe pruske wójsko nad rakusko-sakskimaj wójskomaj.

## Narodniny

* 1656: Pětr Šěrach – serbski farar, zakitowar serbskeje rěče, magister
* 1812: Samuel Erdmann Tzschirner – němski rewolucionar, iniciator wudawanja Serbskeho nowinkarja
* 1900: Antoine de Saint-Exupéry – francoski spisowaćel
* 1930: Sławomir Mrożek – pólski dramatikar, spisowaćel a rysowar
* 1957: Gurbanguly Berdymuchamedow – turkmenski prezident
* 1975: Daniela Kuge – sakska politikarka (CDU)

## Wumrěće

Jurij Słodeńk († 1945)
* 1706: Michał Frencel – serbski farar a přełožowar biblije
* 1945: Jurij Słodeńk – serbski wučer, hudźbnik, spisowaćel a narodny prócowar
* 2012: Ernst Eichler – němski slawist a mjenowědnik
* 2014: Eberhard Kahle – wuhotowar knihow

## Swjate dny

* katolski/ewangelski: Pětra a Pawoła

## Wotkaz

 **Commons: 29. junija** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# 1. julija

**1. julija** abo **1. pražnika** je 182. dźeń gregorianiskeje protyki (183. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 183 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

### W Serbach

* 1934: Bobolcy stanu so z wjesnym dźělom Hornjeje Kiny.
* 1951: W Bórkowach wotměje so Serbski kulturny zjězd.
* 1953: W Minakale załoži so Serbska rěčna šula.
* 1958: Załoženje Ludoweho nakładnistwa Domowina.

### Druhdźe

* 1867: Wustawa Sewjeroněmskeho zwjazka nabudźe płaćiwosć. Otto von Bismarck sta so z kanclerom.
* 1867: Kanadiska konfederacija bu njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwa.
* 1962: Ruanda a Burundi buštej njewotwisnej wot Belgiskeje.
* 1984: Nastup zastojnstwa němskeho zwjazkoweho prezidenta Richarda von Weizsäckera
* 1994: Nastup zastojnstwa němskeho zwjazkoweho prezidenta Romana Herzoga
* 1999: Nastup zastojnstwa němskeho zwjazkoweho prezidenta Johannesa Raua
* 2004: Nastup zastojnstwa němskeho zwjazkoweho prezidenta Horsta Köhlera
* 2013: Chorwatska přistupi Europskej uniji.

## Narodniny

* 1950: David Duke - US-ameriski prawicarski politikar
* 1955: Augusto de Luca - italski wuměłc a fotograf

## Wumrěće

* 1934: Ernst Röhm - němski oficěr a nacionalsocialistiski politikar

## Swjate dny

* katolski: Reginy
* ewangelski: Hinricha Voesa a Jana van Escha
* Narodny swjaty dźeń w Ruandźe a Somalije
* Canada Day w Kanadźe

## Wotkaz

 **Commons: 1. julija** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Serbiska

4420.9

Republika Serbiska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Република Србија / Republika Srbija (serb.) |
| stolica | Běłohród |
| přestrjeń | 77.474 km² |
| wobydlerstwo | 7.243.007 (2013) |
| hustosć | 93,5 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Aleksandar Vučić (wot 2017) |
| šef knježerstwa | ministerski prezident Đuro Macut (wot 2025) |
| měna | serbiski dinar |
| hamtska rěč | serbišćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | madźaršćina, chorwatšćina, rusinšćina, słowakšćina, rumunšćina, albanšćina |
| hymna | Bože Pravde |
| časowe pasmo | UTC+1 |
| njewotwisnosć | 5. junija 2006 wot Serbiskeje a Čorneje Hory |
| Top Level Domain | .rs |
| telefon | +381 |
| awtowa značka | SRB |
| Połoženje Serbiskeje w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Serbiska** (južnoserbsce *Србија* / *Srbija*) je republika w srjedźišću Balkanskeje połkupy. Hłowne město je Běłohród (*Beograd*). Jako samostatny stat je nastała 5. junija 2006 po rozpadźe statneho zwjazka Serbiska a Čorna Hora, naslědnika Juhosłowjanskeje. Čornohórčenjo běchu so ze snadnej wjetšinu za wustup ze zhromadneho stata rozsudźili.

Serbiska mjezuje z Madźarskej na sewjeru, Rumunskej na sewjerowuchodźe, Bołharskej na juhowuchodźe, ze Sewjernej Makedonskej, Kosowom a Čornej Horu na juhu, a z Bosniskej-Hercegowinu a Chorwatskej na zapadźe. Najwažniše rěki kraja su Dunaj, Sawa, Drina a Morava.

Serbiska prowinca Kosowo wozjewi w lěće 2008 swoju njewotwisnosć, štož so pak hač dotal ze serbiskeje strony njepřipóznaje. Dalša awtonomna prowinca je Wojwodina na sewjeru Serbiskeje.

## Města

Najwjetše města Serbiskeje su (ličby z lěta 2011):

* Běłohród – 1,154 milionow wobydlerjow
* Novi Sad – 221.000 wobydlerjow
* Niš – 182.000 wobydlerjow
* Kragujevac – 147.000 wobydlerjow
* Subotica – 106.000 wobydlerjow

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Serbiska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# 10. awgusta

**10. awgusta** abo **10. žnjenca** je 222. dźeń gregorianiskeje protyki (223. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 143 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

## Narodniny

Jakub Cyž
* 1845: Abaj Kunanbajuly – kazachski basnik a spisowaćel
* 1901: Jakub Cyž – serbski narodny prócowar, podpěrowar antifašistow
* 1954: Frank Stübner – serbski nakładnik a komunalny politikar

## Wumrěće

## Swjate dny

* katolski/ewangelski: Ławrjenca

## Wotkaz

 **Commons: 10. awgusta** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# 31. decembra

**31. decembra** abo **31. hodownika** je 365. (w přestupnych lětach 366.) a tuž posledni dźeń gregorianiskeje protyki. Wón swjeći so nimale wšudźe na swěće jako silwester.

## Podawki

## Narodniny

* 1488: Jan Brězan – serbski teolog, reformator

## Wumrěće

* 2000: Feliks Chěžka – serbski ansamblowc a kulturny funkcionar
* 2015: Jan Handrik – serbski publicist a kulturny prócowar
* 2022: Benedikt XVI. – romsko-katolski bamž

## Swjate dny

* katolski/ewangelski: Silwestra

## Wotkaz

 **Commons: 31. decembra** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Bycantinske mócnarstwo

Najwjetša přestrjeń mócnarstwa w lěće 550
**Bycantinske mócnarstwo** (starogrjeksce *Βυζαντινή Αυτοκρατορία* – *Byzantine autokratoria*, abo *Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων* – *Basileia ton Romaion* – po słowje *Romske mócnarstwo*) bě historiski stat w dobje pózdnjeje antiki a srjedźowěka. Bycantinske mócnarstwo bě bjezposrědni nastupnik Romskeho imperija w jeho wuchodnym dźělu, tuž je znate tež pod mjenom **Wuchodoromske mócnarstwo**. Hłowny jazyk mócnarstwa bě grjekšćina město łaćonšćiny, kotraž bě wužiwana w Romskim imperiju a w tak mjenowanym Zapadoromskim mócnarstwje. Hłowna (a wot lěta 380 oficialna statna) nabožina bě křesćanstwo.

Stolica Bycantinskeho mócnarstwa bě Konstantinopel a teritorij stata bě we wuchodnym dźělu Srjedźneho morja, předewšěm w Małej Aziji.

## Eksterne wotkazy

 **Commons: Bycantinske mócnarstwo** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow