Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Litawska

55.624.1

Republika Litawska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Lietuvos Respublika |
| stolica | Vilnius |
| přestrjeń | 65.300 km² |
| wobydlerstwo | 2.897.430 (2025) |
| hustosć | 44,4 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Gintaras Nausėda (wot 2019) |
| šef knježerstwa | ministerska prezidentka Inga Ruginienė (wot 2025) |
| měna | euro |
| hamtska rěč | litawšćina |
| hymna | *Tautiška giesmė*‬ |
| časowe pasmo | UTC+1 |
| njewotwisnosć | 1918, znowa 11. měrca 1990 wot Sowjetskeho zwjazka |
| Top Level Domain | .lt |
| telefon | +370 |
| Połoženje Litawskeje w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Litawska** (litawsce *Lietuva*) je najjužniši a najwjetši z třoch baltiskich krajow. Mjezuje z Letiskej (dołhosć mjez 588nbsp;km) na sewjerje, z Běłoruskej (660 km) na juhowuchodźe, z Pólskej (103nbsp;km) a ruskej Kaliningradskej oblasću (273nbsp;km) na juhozapadźe. Litawski pobrjóh Baltiskeho morja je 91nbsp;km dołhi.

1253 załoži so prěnje kralestwo Litawskeje. Wot 1569 hač do 1795 tworješe tehdyše wulkowojewódstwo Litawska hromadźe w kralestwom Pólskej uniju Pólsko-Litawskeje. Jako republika wozjewi Litawska 1918 swoju njewotwisnosć. Po sowjetskej okupaciji dósta wona 1990 zaso statnu suwerenitu. W zwisku z rozšěrjenjom EU 2004 sta so Litawska z čłonom Europskeje unije a NATO. Wot 1. januara 2015 je Litawska 19. čłon Europasma.

Stolica a najwjetše město je Vilnius. Najwjetša rěka je Njemen, kotryž druhe najwjetše město Kaunas přeběži a so do Kurskeho zaliwa wuliwa.

## Wotkaz

 **Commons: Litawska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Čłonske staty Europskeje unije[Pokazać]

Awstriska |
Belgiska |
Bołharska |
Cypernska |
Čěska |
Danska |
Estiska |
Finska |
Francoska |
Grjekska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Madźarska |
Malta |
Němska |
Nižozemska |
Portugalska |
Pólska |
Rumunska |
Słowakska |
Słowjenska |
Španiska |
Šwedska

Kandidaty:
Čorna Hora |
Serbiska |
Sewjerna Makedonska |
Turkowska

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje[Pokazać]

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Zyma

Sněhowe kryće w běhu lěta našeje zemje
Zymska krajina
Zymski dźeń w Neulingen (Badensko-Württembergska)
Zymska krajina
Zymska krajina
Ammersee w zymje
Skandinawiska w zymje
**Zyma** je najzymniša ze štyrjoch počasow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym hač wón na južnej połkuli abo sewjernej połkuli knježi, rozeznawaju mjez **sewjernej** a **južnej zymu**. Dla pućowaceho cenitoweho stawa słónca mjez južnym a sewjernym wobrotnikom wospjetuje so zyma w kóždej hemisferje z lětnym turnusom.

Astronomisce so započina sewjerna zyma ze zymskim zawrótom słónca – časowym dypkom, na kotrymž słónco padorunje nad južnym wobrotnikom steji a dny su najkrótše:

* na sewjernej hemisferje 21. abo 22. decembra a
* na južnej hemisferje 21. junija.

Potom bywaja dny zaso dlěše a nocy krótše. Zyma kónči so z nalětnjej runonócnosću

* 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na sewjernej połkuli a
* 22. abo 23. septembra za južnu połkulu.

Wón traje potajkim 89 dnow na sewjernej połkuli a 93 dnow na južnej połkuli.

Dokelž wobkružna čara zemje wokoło słónca wokoło 1,7 % wot idealneho kruhoweje čary so wotchili, štyri počasy njejsu cyle runje dołhe. Nimo toho su sewjerne zymy dla bliskosće słónca (perihel 3. januara) tróšku krótše a miliše hač južne zymy.

Meteorologisce widźane započina (sewjerna) zyma 1. decembra. Meteorologojo přirjaduja počasy połnym měsacam. (Sewjerna) nazyma so kónči za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (sewjerna) zyma wobsahuje měsacy december, januar a februar.

Fenologisce móže spočatk zymy wot astronomiskeho njesnadnje wotchilować a so nimo krajo-morjoweho rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) často přez spočatk trajneje sněhowe wodźěće markěruje. Přiběranje abo wotebranje wot lodowcow wotwisuje pak mjeńše wot *zymskeho* sněhoweho połoženja hač wot prěnjeho noweho sněha w nazymje, kotryž ablaciju haći.

Bližene přidźěluja zymje měsacy december, januar a februar a w južnej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich čopach knježi poł lěta „polarna nóc“; blisko čopownika traje někotre dny hač tydźenje.

Kaž w lěću su tež w zymje stare nałožki, kotrež zdźěla přežiwjachu abo buchu znowa wožiwjowane: na př. zawrót słónca jako hody, Alban Arthuan (keltisce), Julowy swjedźeń (nordisce/ germansce), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.

Zapřijeće zyma so pak tež w pomjenowanjach wužiwa, kotrež wjace hač poł lěta traja, kaž na př. *zymske połlěto*, *zymski jězdny plan*, *zymski semester*, *zymski tarif*, *zymski spar* (při zwěrjatach), *zymski čas* a. d.

Šema za počasy, přehlad nad referencowymi linijemi zemskeje čary

Počasy[Pokazać]

nalěćo |
lěćo |
nazyma |
zyma

dešćowy čas |
suchi čas
# Tirana

**Tirana**| swójske mjeno | **Tirana/Tiranë** |
|

|  |
| --- |
| Tirana na karće AlbanskejeDEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Albanska |
| Qark | Qark Tirana |
| wysokosć | 110 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 41,8 km² |
| wobydlerstwo | 418.495 (2011) |
| hustosć zasydlenja | 10.011,8 wob./km² |
| póstowe čisło | 1001–1028 |
| předwólba | (+355) 04 |
| webstrona | tirana.gov.al |
|  |
| Napohlad Tirany z juha |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

41.327519.8183
**Tirana** (njepostajena forma *Tiranë*, w lokalnym dialekće *Tirona*) je stolica a najwjetše město Albanskeje republiki. Leži w płoninje pod horu *Dajti* (1611 m) a ma něhdźe 420.000 wobydlerjow (ludličenje 2011). Po swójskich podaćach ma město wokoło 625.000 wobydlerjow a metropolowy rum někak 900.000. Tirana je kulturne, administratiwne a hospodarske srjedźišćo centralistisce organizowaneje Albanskeje a sydło albanskeho parlamenta a knježerstwa.

Pobrjóh Jadranskeho morja z přistawnym městom Durrës, druhim najwjetšim městom kraja, je jenož 30 kilometrow zdaleny. Tirana nadeńdźe so w mediterranskim klimowym pasmje.

## Stawizny

Stejišćo dźensnišeho města bě hižo za čas Romjanow wobsydlene. Pod kejžorom Justinianom natwari so tule w 6. lětstotku romska twjerdźizna. Pod dźensnišim mjenom jewi so Tirana prěni raz w lětomaj 1372 a 1418 w bjenatskich dokumentach. Kónc 16. lětstotka bydlachu we wokolinje Tirany po osmaniskich podaćach někak 20.000 ludźi. W lěće 1614 natwarichu so mošeja Sulejmana Paše, hosćenc (karawanserija abo *han*), pjekarnja a hamam (kupjele), štož płaći jako załoženski datum moderneje Tirany.

W lěće 1920 sta so Tirana ze stolicu nowozałoženeje Albanskeje.

## Wotkaz

 **Commons: Tirana** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow