Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jutry

Zrowastaće (Dieric Bouts, wokoło 1455)
**Jutry** (łaćonsce *pascha*, wot hebrejskeho פסח *pessach*) je w křesćanstwje lětny wopomnjenski swjedźeń zrowastaća Jězusa Chrystusa, kotryž je po Nowym zakonju jako syn Boži smjerć přewinył.

Dokelž běštej Jězusowa smjerć a zrowastaće po Nowym zakonju runje za čas tydźenja pesach, postaji termin tutoho wulkeho židowskeho swjedźenja tež datum jutrow. Datum postaji so po lunisolarnym kalendru a padnje w zapadnej cyrkwi stajnje na njedźelu po prěnim połnym měsačku w nalěću; w gregorianskim kalendru potajkim najzašo na 22. měrc a najpozdźišo na 25. apryl. Po tym maja so tež daty swjedźenjow w jutrownym róčnym času.

Wot 4. lětstotka sem so najwyši swjaty dźeń w cyrkwinskim lěće jako třidnjowski swjedźeń, t.mj. *triduum sacrum*, swjeći. Bože mšě wotměwaja so wot toho časa we wjetšinje liturgijow wot poslednjeje wječerje na zelenym štwórtku – t.j. předwječor wulkeho pjatka – přez ćichu sobotu *dnja rowoweho měra Knjeza*, hač k spočatkej noweho tydźenja na jutrownej njedźeli.

Z jutrownej njedźelu zahaji so *jutrowny čas*, kotryž ze swjatkami pjećdźesat dnjow traje. W srjedźowěku wuwiwaše so z poprawneho triduuma swójski jutrowny triduum, kotryž prěnje tři dny w jutrownej oktawje wot tamnych dnjow wotzběhny. Pozdźišo buchu tute dźěła swobodne dny skrótšene, doniž jenož hišće jutrowna póndźela jako zakonski swjaty dźeń zwosta.

Jutrownu njedźelu hromadźa so we Łužicy křižerjo při wósom katolskich farskich cyrkwjach a w klóštrje Marijina hwězda, zo bychu w formje procesiona a ze žohnowanjom fararja spěwajo poselstwo „Chrystus z mortwych stanył je“ do susodneje wosady donjesli. Dalše serbske, jutrowne nałožki su debjenje jejkow, jutrowne spěwanje, jutrowna woda, klepotanje a walkowanje.

* Křižerjo w Miłoćicach
* Serbske jutrowne jejka
* Jejkakulenje w Budyšinje
* Słowjanski jutrowny chlěb *Paska*

## Jutrowny datum

* 2020: 12. apryla (zapadne cyrkwje) / 19. apryla (wuchodne cyrkwje)
* 2021: 4. apryla / 2. meje
* 2022: 17. apryla / 24. apryla
* **2023: 9. apryla / 16. apryla 2024: 31. měrca / 5. meje
* 2025: 20. apryla
* 2026: 5. apryla / 12. apryla

## Wotkaz

 **Commons: Jutry** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Nowoseelandska

-41167

Nowoseelandska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | New Zealand Aotearoa |
| stolica | Wellington |
| přestrjeń | 269.652 km² |
| wobydlerstwo | 5.287.000 (2024) |
| hustosć | 19,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska monarchija |
| hłowa stata | kral Charles III. (zastupowany přez generalnu guwernerku Cindy Kiro) |
| šef knježerstwa | premier Chris Hipkins (wot 2023) |
| měna | Nowoseelandski dolar |
| hamtska rěč | jendźelšćina(de facto), maorišćina, gestikulaciska rěč |
| hymna | God Defend New Zealand/God Save the King |
| časowe pasmo | UTC +12 |
| njewotwisnosć | 25. nowembra 1947 |
| Top Level Domain | .nz |
| telefon | +64 |
| Połoženje Nowoseelandskeje na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Nowoseelandska** (jendźelsce *New Zealand*, maorisce *Aotearoa*) je njewotwisny stat, kotryž leži zwjetša na dwěmaj wulkimaj kupomaj w juhozapadnym dźělu Ćicheho oceana. Ma 5,2 milionaj wobydlerjow a přestrjeń wot nimale 270.000 kwadratnych kilometrow, potajkim je wjetša hač Wulka Britaniska, ma pak jenož dźesaćinu jeje wobydlerstwa. W lěće 1947 bu njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwa, wostanje pak hač do dźensnišeho z čłonom Commonwealtha.

Dwě najwjetšej a hłownej kupje stej Južna a Sewjerna kupa. Južna kupa ma wjetšu přestrjeń, ale Sewjernu kupu wobydla wjace ludźi. Najwjetše město Sewjerneje kupy je Auckland z wjace hač 400.000 wobydlerjemi, mjeztym zo ma na samsnej kupje ležaca stolica Wellington jenož wokoło 200.000 wobydlerjow. Najwjetše město Južneje kupy je Christchurch z něhdźe 350.000 wobydlerjemi. Powšitkownje je Nowoseelandska jara rědko wobsydlena, čehoždla ma tež přimjeno *Zelena kupa*.

## Wotkaz

 **Commons: Nowoseelandska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Grjekska

38.323.7

Grjekska republika|  |  |
| **hesło**
Ελευθερία ή Θάνατος / *Elefthería i thánatos* *(„Swoboda abo smjerć“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Ελληνική Δημοκρατία
Ellinikí Dimokratía |
| stolica | Athen |
| přestrjeń | 131.957 km² |
| wobydlerstwo | 10.775.643 (2015) |
| hustosć | 81,7 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska republika |
| hłowa stata | prezident Konstantinos Tasoulas (Κωνσταντίνος Τασούλας) (wot 2025) |
| šef knježerstwa | Kyriakos Mitsotakis (Κυριάκος Μητσοτάκης) (wot 2019) |
| měna | euro |
| hamtska rěč | grjekšćina |
| hymna | *Ymnos is tin Eleftherian* |
| časowe pasmo | UTC+2 |
| njewotwisnosć | 1830 wot Osmaniskeho mócnarstwa |
| Top Level Domain | .gr |
| telefon | +30 |
| Połoženje Grjekskeje w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Grjekska** (grjeksce Ελληνική Δημοκρατία / *Ellinikí Dimokratía*; „Heleniska republika“) je stat na Balkanskej połkupje w južnej Europje a čłon Europskeje unije wot lěta 1981. Wona je narodny stat Grjekow.

## Geografija

Mjezuje z Albanskej na sewjerozapad, ze Sewjernej Makedonskej na sewjer, z Bołharskej a Turkowskej na sewjerowuchod a ze Srjedźnym morjom na zapad, juhu a wuchod.

## Rěče

W Grjekskej rěči so hłownje grjeksce. Mjeńšinowe rěče njejsu oficielnje připóznate. Najwažniše mjeńše rěče na teritoriju Grjekskeje su turkowšćina, makedonšćina, aromunšćina, bołharšćina a albanšćina.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Grjekska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Čłonske staty Europskeje unije

Awstriska |
Belgiska |
Bołharska |
Cypernska |
Čěska |
Danska |
Estiska |
Finska |
Francoska |
Grjekska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Madźarska |
Malta |
Němska |
Nižozemska |
Portugalska |
Pólska |
Rumunska |
Słowakska |
Słowjenska |
Španiska |
Šwedska

Kandidaty:
Čorna Hora |
Serbiska |
Sewjerna Makedonska |
Turkowska

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Bangalore

**Bangalore / Bengaluru**| swójske mjeno | **Bangalur बंगलूर (hindišćina) Baṁgalūr ಬೆಂಗಳೂರು (kannadašćina)** |
|

|  |
| --- |
| Bangalore / Bengaluru na karće IndiskejeDEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Indiska |
| zwjazkowy stat |  Karnataka |
| wobwod | Bangalore Urban |
| wysokosć | 920 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 741 km² |
| wobydlerstwo | 8.425.970  |
| hustosć zasydlenja | 11.371,1 wob./km² |
| póstowe čisło | 560001–560106 |
| Telefon | +91-(0)80 |
| webstrona | bbmp.gov.in/ |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

12.9577.616666666667
**Bangalore** ˈbæŋɡəlɔːr abo **Bengaluru** (hindiski: **बंगलूर, Bangalur**; kannadaski: **ಬೆಂಗಳೂರು, Baṁgalūr** ˈbeŋɡəɭuːru) je hłowne město zwjazkoweho stata Karnataka w Indiskej. Ma přestrjeń wot 741 km² a něhdźe 8,4 miliony wobydlerjow.

## Wotkazaj

 **Commons: Bangalore** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialne stronki (jendź.)
# Connecticut

41.6-72.7

Connecticut|  |  |
| **hesło**: *Qui transtulit sustinet* |
| **přimjeno**: *Constitution State* |
| Zakładne daty |
| stolica | Hartford |
| přestrjeń | 14.357 km² |
| wobydlerstwo | 3.590.886 *(1. jul 2015)* |
| hustosć | 250 wob. na km² |
| časowe pasmo | UTC–5 (EST) |
| Politika |
| guwerner | Dan Malloy (Dem.) |
| přistup do unije | 9. januara 1788 |
| Karta |
|  |
| Přehladna karta zwjazkoweho stata |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Connecticut** (jendźelsce **Lua-zmylk w package.lua, w lince 80: module 'Module:IPA/data' not found.** abo kəˈnɛɾəkət) je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži na sewjerowuchodźe kraja při Atlantiskim oceanje w Nowej Jendźelskej. Ma něhdźe 3,6 milionow wobydlerjow a přestrjeń wot 14.000 km², tuž je třeći najmjeńši zwjazkowy stat. Stolica je Hartford, najwjetšej měsće pak Bridgeport (144.000 wobydlerjow) a New Haven (130.000).

Stat mjezuje z Massachusetts na sewjeru, z Rhode Island na wuchodźe a z New Yorkom na zapadźe. Na juhu twori pobrjóh Atlantiskeho oceana přirodnu mjezu. Najwyši dypk je Mount Frissell (725 m).

Connecticut přiwza so dnja 9. januara 1788 jako pjaty stat do unije, słuša tuž k 13 załoženskim statam a ma přimjeno „Constitution State“.

W lěće 2000 měješe 81,7 % wobydlerstwa jendźelšćinu za wobchadnu rěč a 8,4 % španišćinu.

## Wobrazy

* Statny kapitol w Hartfordźe
* Hartford
* W pahórčinje *Barndoor Hills*
* Spjaty jězor *Lake McDonough*
* Karta z lěta 1799

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Connecticut** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne webstrony (jendź.)

Zwjazkowe staty Zjednoćenych statow Ameriki

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kaliforniska |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming

**Zwjazkowy distrikt**

District of Columbia

**Wonkowne teritorije**

Ameriska Samoa |
Knježniske kupy |
Bakerowa kupa |
Guam |
Howlandowa kupa |
Jarvisowa kupa |
Johnstonowa kupa |
Kingmanowy riff |
Midwayske kupy |
Navassa |
Sewjerne Mariany |
Palmyra |
Puerto Rico |
Wake
# 15. nowembra

**15. nowembra** abo **15. nazymnika** je 319. dźeń gregorianiskeje protyki (320. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 46 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

## Narodniny

* 1835: Korla Awgust Fiedler – serbski wučer, pěsnjer, hudźbnik, kulturny prócowar
* 1845: Jurij Gustav Kubaš – serbski farar, redaktor, publicist, narodny prócowar
* 1849: Alfons Parczewski – pólski spisowaćel, jurist a stawiznar
* 1890: Józef Jakubaš – serbski farar, basnik, spisowaćel

## Wumrěće

* 1916: Henryk Sienkiewicz – pólski spisowaćel

## Swjate dny

* katolski/ewangelski: Alberta Wulkeho

## Wotkaz

 **Commons: 15. nowembra** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow