Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Španiska

40-2

Kralestwo Španiska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Reino de España |
| stolica | Madrid |
| přestrjeń | 504.645 km² |
| wobydlerstwo | 47.007.367 (2018) |
| hustosć | 93,1 wob./km² |
| forma knježerstwa | konstitucionelna monarchija federatiwneho typa |
| hłowa stata | kral Felipe VI. |
| šef knježerstwa | prezident knježerstwa Pedro Sánchez (wot 2018) |
| měna | euro |
| hamtska rěč | španišćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | katalanšćina, baskišćina, asturšćina, galicišćina, okcitanšćina, Leonšćina |
| hymna | Marcha Real |
| časowe pasmo | UTC+1 (Kanariske kupy UTC) |
| Top Level Domain | .es |
| telefon | +34 |
| Połoženje Španiskeje w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Španiska** (španisce *España*) je kralestwo, kotrež leži zwjetša na Iberiskej połkupje w juhozapadnej Europje. Jeho susodźa su Francoska a Andorra na sewjerje, Portugalska na zapadźe a k Zjednoćenemu kralestwu słušaca połkupa Gibraltar w juhu. K Španiskej słušeja nimo teritorijow na europskej twjerdźi tež Baleary w Srjedźnym morju, Kanariske kupy w Atlantiskim oceanje a eksklawje Ceuta a Melilla w sewjernej Africe, kotrejž mjezujetej z Marokkom.

W zašłosći słušeše Španiska k najmócnišim kolonialnym mócnarstwam swěta, čehoždla so hač do dźensnišeho předewšěm w Južnej a Srjedźnej Americe kaž tež na Filipinach španisce rěči. Wot 1. januara 1986 je Španiska čłon Europskeje unije.

Španiska stolica je Madrid, kotryž so nimale w srjedźišću kraja namaka.

## Wotkaz

 **Commons: Španiska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Čłonske staty Europskeje unije

Awstriska |
Belgiska |
Bołharska |
Cypernska |
Čěska |
Danska |
Estiska |
Finska |
Francoska |
Grjekska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Madźarska |
Malta |
Němska |
Nižozemska |
Portugalska |
Pólska |
Rumunska |
Słowakska |
Słowjenska |
Španiska |
Šwedska

Kandidaty:
Čorna Hora |
Serbiska |
Sewjerna Makedonska |
Turkowska

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Čorna Hora

42.7519.2

Čorna Hora|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Црна Гора/Crna Gora |
| stolica | Podgorica |
| přestrjeń | 13.812 km² |
| wobydlerstwo | 625.266 (2011) |
| hustosć | 45,3 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Jakov Milatović |
| šef knježerstwa | ministerski prezident Milojko Spajić |
| měna | euro |
| hamtska rěč | čornohóršćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | serbišćina, albanšćina, bosnišćina, chorwatšćina |
| hymna | Oj, svijetla majska zoro‬ |
| časowe pasmo | UTC +1 |
| nastaće | 3. junija 2006 |
| Top Level Domain | .me |
| telefon | +382 |
| awtowa značka | MNE |
| Połoženje Čorneje Hory w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Čorna Hora** (tež *Čornohórska* abo *Montenegro*, čornohórsce/serbisce *Црна Гора, Crna Gora*) je njewotwisny stat w zapadnym dźělu Balkanskeje połkupy w juhowuchodnej Europje. Leži w Dinariskich horinach při Jadranskim morju. Stolica a najwjetše město Čorneje Hory je poměrnje mała Podgorica.

Čorna Hora běše mjez 1918 a 2006 z dźělom Juhosłowjanskeje a bu 3. junija 2006 po wothłosowanju zaso njewotwisny. Je z čłonom Zjednoćenych narodow, kandidat za přistup do Europskeje unije a wot 5. junija 2017 najmłódši čłon NATO.

## Geografija

Čorna Hora mjezuje ze Serbiskej w sewjeru, Kosowom na wuchodźe, Albanskej w juhu a z Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinu w zapadźe. Najwyši wjeršk kraja je Zla Kolata (2.534 m nad normalnej nulu), kotraž so namaka w horinach Prokletije při albanskej hranicy. Durmitor je druhe wysoke horiny w kraju a sławny turistiski cil. Njedaloko Durmitora namaka so žłobina rěki Tara, kotraž płaći jako najhłubša w cyłej Europje.

Turistisce wuznamne su pak předewšěm kónčiny při Jadranskim morju, wosebje Boka kotorska (Kotorski zaliw).

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Čorna Hora** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Harry S. Truman

Harry S. Truman (1945)
Trumanowe podpismo
**Harry S. Truman** (\* 8. meje 1884 w Lamar, Missouri; † 26. decembra 1972 w Kansas City, Missouri) bě US-ameriski politikar Demokratiskeje strony, kotryž bě wot 1945 do 1953 z 33. prezidentom Zjednoćenych statow. Do toho bě w lěće 1945 skrótka z wiceprezidentom pod Rooseveltom a wot 1935 do 1945 zastupjer Missourija w US-ameriskim senaće.

Truman pochadźeše ze skromnych wobstejnosćow, wobdźěleše so 1918/19 jako wojak w Prěnjej swětowej wójnje a zastupi po zwrěšćenju swojich předewzaćelskich aktiwitow spočatk 1920tych lět do regionalneje politiki. Wot 1935 bě z čłonom ameriskeho senata. Jako předsyda wuběrka za produkciju brónjow za čas Druheje swětoweje wójny nabywa znatosć na nacionalnej runinje a nastupi při prezidentowych wólbach 1944 hromadźe z Rooseveltom jako kandidat za wiceprezidenta. Jako tajki amtěrowaše jenož wot januara do apryla 1945, hdyž přewza po smjerći Roosevelta zastojnstwo prezidenta.

## Politika

Mjeztym zo Němska hižo štyri tydźenje po tym kapitulowaše, bu wójna w Aziji hakle po zasadźenju jadroweju bombow nad japanskimaj městomaj Hirošima a Nagasaki skónčena. Jako prezident wobdźěleše so Truman na Podstupimskej konferency. Po kóncu wójny přiběraše napjatosć mjez nowymaj supermocomaj, kotraž wjedźeše do „zymneje wójny“ mjez zapadom pod wjednistwom Zjednoćenych statow a wuchodnym blokom po boku Sowjetskeho zwjazka. Trumanowa wotmołwa na tute wuwiće bě politika „zahaćenja“ komunizma, tak mjenowany *containment*. Wot 1948 podpěrowachu Zjednoćene staty z Marshallowym planom zapadoeuropske staty, mjeztym zo dźěłachu dale na wuwiwanju atomowych brónjow.

Prezidentowe wólby 1948 zdoby Truman njejapcy přećiwo wužadowarjej Thomasej Deweyjej. Politiski konflikt z wuchodnym blokom so dale přiwótřowaše a wudyri w lěće 1950 jako Korejska wójna, prěnja zastupjerska wójna w konflikće mjez zapadom a wuchodom.

W nutřkownej politice planowaše Truman pod hesłom *Fair Deal* wutwarjenje Rooseveltoweho socialneho stata, štož so pak dla spjećowanja konserwatiwnych mocow w kongresu njeporadźi. W lěće 1948 zahaji so nimo toho wotstronjenje rasoweho dźělenja w ameriskim wójsku. Při wólbach 1952 hižo njenastupi. Z naslědnikom sta so demokratiski kandidat a bywši general Dwight D. Eisenhower.

Truman zemrě 1972 w starobje 88 lět a bu w Kansas City pochowany.

## Wotkazy

 **Commons: Harry S. Truman** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Krótkobiografija na webstronje Běłeho domu (jendź.)

* Harry S. Truman – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)
* Webstrona Trumanoweje biblioteki (jendź.)

Prezidenća Zjednoćenych statow Ameriki

Washington |
J. Adams |
Jefferson |
Madison |
Monroe |
J. Q. Adams |
Jackson |
Van Buren |
W. Harrison |
Tyler |
Polk |
Taylor |
Fillmore |
Pierce |
Buchanan |
Lincoln |
A. Johnson |
Grant |
Hayes |
Garfield |
Arthur |
Cleveland |
B. Harrison |
Cleveland |
McKinley |
T. Roosevelt |
Taft |
Wilson |
Harding |
Coolidge |
Hoover |
F. Roosevelt |
Truman |
Eisenhower |
Kennedy |
L. Johnson |
Nixon |
Ford |
Carter |
Reagan |
G. Bush |
Clinton |
G. W. Bush |
Obama |
Trump |
Biden |
Trump
# Mexiko

23-102

Zjednoćene mexiske staty|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Estados Unidos Mexicanos |
| stolica | Mexiko-město |
| přestrjeń | 1.972.550 km² |
| wobydlerstwo | 120.286.655 (2014) |
| hustosć | 61 wob./km² |
| hłowa stata a šef knježerstwa | prezident Andrés Manuel López Obrador |
| měna | mexiski peso |
| hamtska rěč | španišćina |
| hymna | Himno Nacional Mexicano |
| časowe pasmo | UTC wot -6 do -8 (lětni čas: UTC wot -7 do -9) |
| Top Level Domain | .mx |
| telefon | +52 |
| awtowa značka | MEX |
| Połoženje Mexika w regionje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Wulkan Citlaltépetl je najwyša hora Mexika
**Mexiko** (španisce *Mexico*, hamtsce *Estados Unidos Mexicanos*) je njewotwisny stat w Sewjernej Americe. Namaka so mjez Ćichim oceanom w zapadźe a Atlantiskim we wuchodźe a mjezuje ze Zjednoćenymi statami w sewjeru a z Belize a Guatemalu w juhowuchodźe. Stolica Mexika je Mexiko-město *(Ciudad de México)* w srjedźišću kraja, kotrež ma wjace hač 30 mil. wobydlerjow a słuša tuž k najwjetšim městam cyłeho swěta.

W kraju knježi přewažnje subtropiska, zdźěla – wosebje na sewjerozapadźe – pak tež pusćinowa, abo kaž w horinach alpinska klima. Najwyše městno je aktiwny wulkan *Citlaltépetl* (5636 m) blisko pobrjoha Mexiskeho golfa.

## Wotkazaj

 **Commons: Mexiko** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialny webportal mexiskeho knježerstwa (špan.)

Staty a *wotwisne teritorije* w Sewjernej a Srjedźnej Americe[Pokazać]

Kanada |
Mexiko |
Zjednoćene staty Ameriki

*Srjedźna Amerika:*
Belize |
El Salvador |
Guatemala |
Honduras |
Kosta Rika |
Nikaraguwa |
Panama

*Karibika:*
Antigua a Barbuda |
Bahamy |
Barbados |
Dominika |
Dominikanska republika |
Grenada |
Haiti |
Jamaika |
Kuba |
St. Kitts a Nevis |
St. Lucia |
St. Vincent a Grenadiny |
Trinidad a Tobago

*Druhe teritorije:*
Ameriske knježniske kupy (ZSA) |
Anguilla (ZK) |
Aruba (NL) |
Bermuda (ZK) |
Britiske knježniske kupy (ZK) |
Bonaire, Saba a Sint Eustatius (NL) |
Curaçao (NL) |
Grönlandska (DK) |
Guadeloupe (F) |
Kajmanowe kupy (ZK) |
Martinique (F) |
Montserrat (ZK) |
Navassa (ZSA) |
Puerto Riko (ZSA) |
San Andrés a Providencia (KOL) |
Saint-Barthélemy (F) |
Saint-Martin (F) |
Sint Maarten (NL) |
St. Pierre a Miquelon (F) |
Turksowe a Caicosowe kupy (ZK)
# 1671

◄ |
16. lětstotk |
**17. lětstotk**
| 18. lětstotk
| ►

◄◄ |
◄ |
1667 |
1668 |
1669 |
1670 |
**1671**
| 1672
| 1673
| 1674
| 1675
| ►
| ►►

**1671**
 w druhich protykach| gregorianiski kalender | 1671 *MDCLXXI* |
| Ab urbe condita | 2424 |
| Armenski kalender | 1120 ԹՎ ՌՃԻ |
| Berberski kalender | 2621 |
| Buddhistiski kalender | 2215 |
| Burmaski kalender | 1033 |
| Chinski kalender | 4307 / 4367 – 4308 / 4368 庚戌 – 辛亥 |
| Etiopiski kalender | 1663 – 1664 |
| Hebrejski kalender | 5431 – 5432  |
| Holocenski kalender | 11671 |
| Indiske kalendry |  |
|  - *Vikram Samvat* | 1726 – 1727 |
|  - *Indiski narodny kalender* (Shaka Samvat) | 1593 – 1594 |
|  - *Kali Yuga* | 4772 – 4773 |
| Iranski kalender | 1049 – 1050 |
| Islamski kalender | 1081 – 1082 |
|  - *Imperialne lěto* | Kōki 2331 (皇紀2331年) |
| Julianiski kalender | 1716 |
| Koptiski kalender | 1387 – 1388 |
| Korejski kalender | 4004 |
| Runowy kalender | 1921 |
| Thailandski słónčny kalender | 2214 |

## Podawki

## Narodniny

* 12. januara: Jan Běmar – serbski farar, spisaćel nabožinskich spisow († 1742)
* 28. februara: Hrjehor Józef Just – serbsko-katolski farar († 1742)
* 06. apryla: Jean-Baptiste Rousseau – francoski spisowaćel († 1741)
* 21. oktobra: Bjedrich IV. – kral Danskeje a Norwegskeje 1699–1730 († 1730)

## Wumrěće

## Wotkaz

 **Commons: 1671** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Bołharjo

|  |
| --- |
|  |
| **българи** |
| serbske mjeno | *Bołharjo* |
| ličba | 7–9 mil. |
| region | Balkanska połkupa (Bołharska, Serbiska, Rumunska) |
| rěč | Bołharšćina |
| nabožina | ortodoksne křesćanstwo |
| skupina | Južni Słowjenjo |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Bołharjo** (bołharsce *българи*) su južnosłowjanski lud, kotryž je předewšěm w Bołharskej žiwy. Přispomnjenja hódne bołharske mjeńšiny eksistuja tež w susodnych krajach, na přikład w Serbiskej a Rumunskej.

Woni su přewažnje ortodoksni křesćenjo, zdźěla (předewšěm w rumunskim Banaće) pak tež katolikojo.

## Wotkaz

 **Commons: Bołharjo** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow