# čěšćina

Čeština
čěšćina| kraje | Čěska, Słowakska |
| rěčnicy | 12 milionow |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | Indoeuropske rěče
słowjanske rěče
zapadosłowjanske rěče
čěšćina |
| družina pisma | łaćonski alfabet |
| oficielny status |
| hamtska rěč | Čěska |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-1:
  |
cs
 |
| ISO 639-2:
  | (B) cze
  | (T) ces
  |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
ces
 |
| **wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wopytaj wikipediju **w čěšćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Čěšćina(čeština)* je zapadosłowjanska rěč, kotraž so hłownje wot Čechow rěči. Wona je najbóle přiwuzna słowakšćinje, z kotrejž twori zhromadnu podskupinu zapadosłowjanskich rěčow a nimo toho serbšćinje, pólšćinje a kašubšćinje. Čěska rěč słuša k słowjanskim rěčam w swójbje indoeuropskich rěčow.

Čěsce rěči cyłkownje wokoło dwanaće milionow ludźi, z toho w Čěskej samej něhdźe dźesać milionow a nimo toho tež w Słowakskej, Zjednoćenych statach Ameriki, Kanadźe, Němskej, Awstriskej, Awstralskej, na Ukrainje a w druhich krajach.

Čěšćina a słowakšćina stej mjez sobu derje zrozumliwej. Pisomnje datej so wobě rěči najjednorišo přez pismiki *ř*, *ě* a *ů* rozeznawać, kotrež jeničce w čěšćinje eksistuja, nic pak w słowakšćinje. Porno tomu ma tuta pismiki *ä*, *ô*, *ľ*, *ĺ* a *ŕ*, kotrež čěšćina njeznaje.

## Gramatika

Deklinacija a konjugacija so přewjedźetej z kóncowkami (a/abo małkimi změnami na kmjenje). Eksistuja wjacore deklinacije a wjacore konjugacije, ale tež mnoholičbne njeregularnosće. Słowoslěd je relatiwnje swobodny a zmóžni stilistiske diferencowanja.

### Deklinacija

Čěšćina je sylnje flektěrowaca rěč ze sydom gramatiskimi padami (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, wokatiw, lokatiw, instrumental) w singularje a pluralu. Kaž w němčinje a romaniskich rěčach móže gramatiski genus substantiwow tež při poprawom bjezsplažnych wěcach być muski abo žónski. Při tym ma čěšćina štyri genusy, a to muski žiwy, muski nježiwy, žónski a srjedźny.

Kaž we łaćonšćinje a druhich słowjanskich rěčach njeeksistuja ani definitny ani njedefinitny artikl.

Njeregularnej stej genitiw a wokatiw słowa *bůh* (Bóh), přirunajo z druhich muskimi žiwymi substantiwami z twjerdej kóncowku: bůh / boži (boha) / Bože (O Bože) na rozdźěl wot *hoch* (hólc) / *hocha* / *hochu*.

Wot wjacorych adjektiwow a participow eksistuja krótku formu a dołhu formu, kotrejž po genusy, numerusy a padźe deklinujomne su. Krótka forma ma přeco funkciju predikatiwuma a maja redukowanu paradigmu. Mjez tym so při adjektiwach krótka forma nimale jenož w powyšenym stilu wužiwa, je wužiće krótkich/dołhich formow participow w perifrastiskim pasiwje tež we wobchadnej rěči rozeznawace woznamow, na př. *okno bylo zavřeno* (podawkowy pasiw: *wokno bu zawrjene*) vs. *okno bylo zavřené* (stawowy pasiw: *wokno bě zawrjene*)

Njemała ličba substantiwow so kaž adjektiwy deklinuje.

Čěšćina ma slědowacych sydom padow, kotrychž tradicionalny slěd naličenja njeje identiski ze serbskim:

|  |
| --- |
| Pady w čěskej rěči |
| 1. | kdo, co? | nominativ | nominatiw |
| 2. | (bez) koho, čeho? | genitiv | genitiw |
| 3. | (ke) komu, čemu? | dativ | datiw |
| 4. | (vidím) koho, co? - widźu | akuzativ | akuzatiw |
| 5. | (oslovujeme, voláme) - wołamy | vokativ | wokatiw |
| 6. | (o) kom, čem? | lokál | lokatiw |
| 7. | (s) kým, čím? | instrumentál | instrumental |

Dale znaje čěska rěč jednotu a mnohotu, ale tež zbytki duala su zachowane – na přikład ličbniki *dvě, obě* (7. pad): s oběma (se dvěma) rukama, nohama, očima, ušima (dwojota, dual); ale s oběma (se dvěma) ženami, muži.

### Mjena

Kaž w serbšćinje a druhich słowjanskich rěčach eksistuje wot wšěch swójbnych mjenow wosebita žónska forma, markěrowana najčasćišo přez sufiks *-ová*. W Čěskej so wona tež za mjena druheho pochada wužiwa, na př. Zdeňka Müllerová.

Geografiske mjena na -sk- su w čěšćinje stajnje neutrum a so wukónča tohodla w nominatiwje a akuzatiwje na -o: *Slovensko* (Słowakska), *Lipsko* (Lipsk), *Slezsko* (Šleska, polscé Śląsk). Mnoholičbne městnostne mjena na *-vice* su gramatisce pluraliatanta, to rěka zo steja hižo we swojej zakładnej formje w pluralu (přirunaj serbske wjesne mjena na -icy abo -ecy). Tež městnostne mjena na *-nice* steja husto w pluralu, nic pak přeco. Dalše mjena w gramatiskim pluralu su mjez druhim *Čechy* (Čechi) a *Hradčany* (němsce *der Hradschin*).

### Konjugacija

Werb ma kategorije aspekt (perfektiwny a imperfektiwny) a tempus (prezens, futur, preteritum), wosoba, numerus a modus (imperatiw, kondicional). Aspekty so zdźěla přez sufiksy (regularnje imperfektiwowanje perfektiwnych werbow), zdźěla přez prefiksy (regularnje perfektiwowanje imperfektiwnych werbow) wuprajeny, w někotryh małych padach tež přez dwěmaj rozdźělnymaj kmjenomaj.

Preteritum a imperfektiwny futur stej z formami pomocneho werba *být* (być) tworjenej.

* *dělal/dělala jsem* 'ja činjach', *dělal/dělala jsi* 'ty činješe', *dělali/dělaly jsme* 'my činjachmy', *dělali/dělaly jste* 'wy činješće', ale w 3. wosobje bjez pomocneho werba: *dělal* 'wón činješe', *dělala* 'wona činješe', *dělali/dělaly* 'woni/wone činjachu';
* *budu dělat* 'budu činić', *budeš dělat* 'budźeš činić' atd.

Při tym rozeznawa čěšćina (kaž tež druhe słowjanske rěče) mjez tym za zańdźenostnu formu a tym za pasiw wužiwany partizip: *slyšel/slyšela jsem* 'sym słyšał/słyšała', *slyšen/slyšena jsem* 'ja bu słyšany/słyšana'.

### Numerale

Numerale wot 21 hač do 99 so móžeja w dwojakimaj wašnjomaj rěčeć. Nimo *dvacet tři* (łaćonsce *viginti trēs*) eksistuje tež *třiadvacet* (němsce *dreiundzwanzig*). Tutón fenomen je přez lětstotkow dołhi němsko-čěski rěčny kontakt wujasnjomny.

Kaž tež w druhich słowjanskich rěčach steja substantiwy po ličbnikach wot *pět* (*pjeć*) w genitiwje plurala, jeli ličbnik w nominatiwje, genitiwje abo akuzatiwje steji, tuž na př. *čtyři hrady / pět hradů* (4 resp.. 5 hrodow), *tři koruny / třicet korun / tři sta korun / pět set korun* (3 / 30 / 30 / 300 / 500 koronow). W zbytnych padach kongruěruja ličbnik a substantiw regularnje, tuž na př. *na pěti hradech* (lokatiw).

## Alfabet

Čěšćina so z łaćonskim alfabetom pisa, kotremuž su so diakritiske znamješka přidružili.

Při sortěrowanju a w zapisach (telefonowa kniha) a słownikach so pismiki: **Č, Ch, Ř, Š, Ž** jako samostatne pismiki wobjednawaja (pismik Ch slěduje pismik H); čěski alfabet ma tohodla dohromady 31 pismikow.

Dospołny čěski alfabet je:

| A a | Á á | B b | C c | Č č | D d | Ď ď | E e | É é | Ě ě | F f |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| á | dlouhé á | bé | cé | čé | dé | ďé | é | dlouhé é | ije, é s háčkem | ef |
| /a/ | /aː/ | /b/ | /ʦ/ | /ʧ/ | /d/ | /ɟ/ | /ɛ/ | /ɛː/ | /ɛ, jɛ/ | /f/ |
| G g | H h | Ch ch | I i | Í í | J j | K k | L l | M m | N n | Ň ň |
| gé | há | chá | í, měkké í | dlouhé í | jé | ká | el | em | en | eň |
| /g/ | /ɦ/ | /x/ | /ɪ/ | /i:/ | /j/ | /k/ | /l/ | /m/ | /n/ | /ɲ/ |
| O o | Ó ó | P p | Q q | R r | Ř ř | S s | Š š | T t | Ť ť |   |
| ó | dlouhé ó | pé | kvé | er | eř | es | eš | té | ťé |   |
| /o/ | /oː/ | /p/ | /kv/ | /r/ | /ɼ, r̝/ | /s/ | /ʃ/ | /t/ | /c/ |   |
| U u | Ú ú | Ů ů | V v | W w | X x | Y y | Ý ý | Z z | Ž ž |   |
| ú | dlouhé ú | ů s kroužkem | vé | dvojité vé | iks | ypsilon, tvrdé ý | dlouhé ypsilon | zet | žet |   |
| /u/ | /uː/ | /uː/ | /v/ | /v/ | /ks, gz/ | /ɪ/ | /iː/ | /z/ | /ʒ/ |   |

Do spinkow stajene pismiki so při sortěrowanju tak wobjednawaja kaž jim předchadźacy pismik. Tak steji na př. *pět* (= pjeć) před *petrklíč* (= kropačk). Jeli so dwě słowje jeničce přez přiwuznej pismikaj rozeznawatej, steji najprjedy słowo z jednorym pismikom a potom tamne, tuž na př. *pas* (= pas) před *pás* (= pas, wopas).

Ě, Ů a Ý nihdy njewustupuja na spočatku słowa, tohodla su wotpowědne wulke pismiki jara rědke a so jeničce wužiwaja, hdyž so cyłe słowo we wulkich pismikach pisa (na př. MĚSTO).

Pokiw: Dokelž so diakritiske znamjenja w syći přeco korektnje njezwobraznjeja, pisaja so čěske mjena husto tež bjez tajkich pisaja.

Čěske pismiki z diakritikami:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| á | č | ď | é | ě | í | ň | ó | ř | š | ť | ú | ů | ý | ž |
| Á | Č | Ď | É | Ě | Í | Ň | Ó | Ř | Š | Ť | Ú | Ů | Ý | Ž |

## Čěske zwuki

### Wokale

Eksistuja krótke a dołhe wokale.

| krótka | dołhe | přispomnjenje |
| --- | --- | --- |
| **a** | **á** |  |
| **e** | **é** | [ɛ] / [ɛ:] |
| **ě** |  | zmjechči (palatalizěruje) předchadne konsonanty *t*, *d* a *n* |
| **i** | **í** | [ı], zmjechči (palatalizěruje) předchadne konsonanty *t*, *d* a *n* |
| **o** | **ó** | dołhi [ɔ:] eksistuje jenož w cuzych słowach kaž *balkón* (balkon) |
| **u** | **ú/ů** | na słownym spočatku so znamjo *ú* wužiwa, w słownym nutřkownym *ů*, na př. *únor* (februar) a *Bůh* (Bóh) |
| **y** | **ý** | [ı], njezměni předchadne konsonanty |

We wosebitych kontekstach alterněruje dołhe wokale z krótkimi, přirunaj na př. *hlava* (hłowa) a *hlávka* (hłójčka) abo *mýt* (myć) a *myji* (ja myju). Z historiskich přičinow wotpowěduje pak krótkim wokalej nic přeco wotpowědny dołhi wokal, ale poměry su zdźěla komplikowaniše. Wone so móžeja na slědowace wašnje wopisować:

|  |  |
| --- | --- |
| **a** | **á** |
| **e** | **é** |
| **ě** | **í**| |
| **i** | **í** |
| **o** | **ů** |
| **u** | **ú** (na słownym spočatku) |
| **u** | **ou** (w słownym nutřkownym) |
| **y** | **ý** |

Wosebite konsonanty móžeja funkciju wot wokalow wobsadźować a złóžki tworić: *r*, *l* a (rědko) *m*. To eksistuja tež słowa, kotrež jenož z konsonantow wobsahuja, na př. *krk* "šija", *blb* "hłupak" abo *scvrnkls* "du hast es heruntergeschnipst".

### Diftongi

W čěšćinje eksistuja diftongi *ou*, *au* a *eu*. Diftong *ou* je tež w čěskich słowach a předewšěm swójskich mjenach časty, mjeztym zo *au* a *eu* jenož w cuzych słowach abo interjekcijach wustupujetej: poslednjej tworitej w čěskich słowach dwě złóžce, na př. w *neučím* "njewuču", kotrež so třizłóžkowje rěča [ˈnɛ.u.tʃiːm].

* Diftong *au* so kaž w němčinje wurjekuje, na př. *auto* [ˈaʊ̯tɔ].
* Při wurěkowanju diftonga *ou* so wotewrjeny *o* a njezłóžkotworny wotewrjeny *u* zwjazujetej;
* Při wurěkowanju diftonga *eu* so wotewrjeny *e* a njezłóžkotworny *u* zwjazujetej, přirunaj *leukemie* [ˈlɛʊ̯kɛːmɪɛ].

### Konsonanty

W čěskim prawopisu so rozeznawaja tradicionelnje tak mjenowane twjerde, neutralne a mjechke konsonanty. Mjechko wurěkowane (kaž w druhich słowjanskich rěčach kaž rušćinje) so pak jenož konsonanty ť, ď a ň, w zbytnych padach dźe wo historiske rozeznawanje, kotrež wězo konsekwency za prawopis ma a maćeršćinskim rěčnikam toho wuknjenje poćeža. Čěske dźěći wuknu tohodla w zakładnej šuli tute słowa z neutralnym konsonantom přednošować, w kotrychž so [i] jako y pisa (tak mjenowana *vyjmenovaná* abo *vybraná slova* resp. "wubrane słowa").

#### Tak mjenowane twjerde konsonanty

8 twjerdych konsonantow su:

|  |  |
| --- | --- |
| Pismiki | Přikłady |
| **h** | hotel, Praha |
| **ch** | chyba, Čech |
| **k** | křeslo, vlaky |
| **g** | guma, magnetofon |
| **r** | ráno, dobrý |
| **d** | dáme, jeden |
| **t** | tabule, stůl |
| **n** | noc, ten |

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach zwuk [i] z y. Wuwzaća su małe cuze słowa kaž 'chirurg', 'kilometr' a 'kino'.

Konsonant *h* njeje nihdy němy. Typisce zastupuje etymologiski *g*, na př. 'hrob' ('row', němsce 'Grab', pólsce 'grob'), noha (noha, pólsce noga). Zwuk a pismik *g* wustupuje porno tomu nimale jenož w cuzych słowach.

#### Tak mjenowane mjechke konsonanty

9 mjechkich konsonantow su:

|  |  |
| --- | --- |
| Pismiki | Přikłady |
| **ž** | židle, leží |
| **š** | šest, sešit |
| **č** | černý, večer |
| **ř** | středa, říká |
| **c** | co, mloci |
| **j** | jaký, jídlo |
| **ď** | Maďarsko |
| **ť** | chuť |
| **ň** | skříň |

*Přispomnjenje*: ď so rukopisnje jako dˇ, ť jako tˇ pisa.

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach [i] kaž i.

Twjerde kónčne konsonanty so w wjazanju ze sufiksami na *e* a *i* přećiwo mjechkim wuměnjuja: Nastanje *-ch* + *ě/i* k *-še/-ši*, ale tež *-cký k -čtí* a -h + ě/i k -ze/-zi , tuž *katolický Čech z Prahy* / *katoličtí Češi v Praze* (*katolski Čech z Prahi* / *katolscy Češa w Praze*). A *-k* + *ě/i* nastanje k *-ce/-ci*, ale tež *-ský* k *-ští*, tuž *český žák* -> *čeští žáci* ( *čěski šuler* / *čěscy šulerjo*). Mjeztym zo za *ch* kaž tež za najwjetše druhe (w čěšćinje) papatalizujomne konsonanty jenož jedne paltalizěrowanski stopjeń eksistuje, na př. *duch* (duch) / *duši* (duši), eksistuja za *h* dwaj stopjenjej: Praha / v Praze / Pražský (Praha / w Praze / pragerisch).

#### Tak mjenowane neutralne konsonanty abo wobojne zwuki

8 neutralnych konsonantow su:

|  |  |
| --- | --- |
| Pismiki | Přikłady |
| **b** | tabule, býti, bída |
| **f** | fyzika, fičet |
| **l** | leží, lysý, list |
| **m** | mám, myš, míchat |
| **p** | pán, pyšný, píchnout |
| **s** | sešit, sýr, prosím |
| **v** | velký, výr, vichřice |
| **z** | zítra, jazyk |

Po prawopisu pisa so po tutych konsonantach we "wubranych słowach" a někotrych cuzych słowach [i] jako y, hewak jako i. Konsonant *f* wustupuje nimale jenož w cuzych słowach. W požčonkach so wón často přez *b* narunuje, na př. w *barva* (*barba*).

## Tekstowy přikład (Wótće naš)

| čěšćina |
| --- |
|
Otče náš, jenž jsi na nebesích,
posvěť se jméno Tvé
Přijď království Tvé.
Buď vůle Tvá, jako v nebi, tak i na zemi.
Chléb náš vezdejší dej nám dnes
A odpusť nám naše viny
jako i my odpouštíme naším viníkům
a neuveď nás v pokušení,
ale zbav nás od zlého.
Ámen  |

## Wotkazy

 **Commons: čěšćina** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Čěsko-serbski a serbsko-čěski słownik z gramatiku

Słowjanske rěče[Pokazać]

|  |  |
| --- | --- |
| wuchodosłowjanske rěče: | běłorušćina - rušćina - rusinšćina - rutenšćina † - stara wuchodosłowjanšćina † - stara Nowgorodska narěč† - ukrainšćina - zapadopolešćina |
| zapadosłowjanske rěče: | čěšćina - lešon kenaan † - lachšćina - pólšćina - połobšćina † - pomoršćina (kašubšćina, słowinšćina †) - serbšćina (delnjoserbšćina - hornjoserbšćina - wuchodoserbske dialekty †) - słowakšćina - šlešćina |
| južnosłowjanske rěče: | bołharšćina (Banatska bołharšćina) - bosnišćina - chorwatšćina (Hrodowska chorwatšćina, molišćina) - čornohóršćina - makedonšćina - serbišćina - słowjenšćina (prekmuršćina, rezijanšćina) - starocyrkwinosłowjanska rěč † |
| konstruowane słowjanske rěče: | Glagolica - Lydnevi - Mezislovanska - Mjezysłowjanšćina - Proslava - Ruslavsk - Slovio |
| fiktiwne słowjanske rěče: | Mrezisk - Seversk - Sevorian - Skuodian - Slavisk - Slavëni - Vozgian - Wenedyk |
| druhe: | prasłowjanšćina † |
|  | † mortwe |

**Oficielne rěče Europskeje unije**[Pokazać]

bołharšćina | čěšćina | danšćina | estišćina | finšćina | francošćina | grjekšćina | chorwatšćina | iršćina | italšćina | jendźelšćina | letišćina | litawšćina | madźaršćina | maltašćina | němčina | nižozemšćina | pólšćina | portugalšćina | rumunšćina | słowakšćina | słowjenšćina | španišćina | šwedšćina