Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1. awgusta

**1. awgusta** abo **1. žnjenca** je 213. dźeń gregorianiskeje protyki (214. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 152 dnjow hač do kónca lěta.

## Podawki

* 1876: Colorado sta so z 38. čłonom Zjednoćenych statow Ameriki.
* 1914: Prěnja swětowa wójna: Němske mócnarstwo připowědźi Ruskemu carstwu wójnu.
* 1970: Załoženje města Belmopan jako noweje stolicy Beliza.

## Narodniny

Zoran Đinđić (1952–2003)
* 1656: Jakub Xaver Ticin – serbski jezuitski rjadnik, gramatikar a sobuzałožer spisowneje rěče katolskich Serbow
* 1766: Hanzo Njepila – serbski połbur, ludowy spisowaćel
* 1797: Leopold Haupt – łužiski farar, domiznowědnik a ludowědnik
* 1952: Zoran Đinđić – južnoserbski politikar a premier

## Wumrěće

* 1858: Mikławš Čórlich – serbski farar, narodny prócowar
* 1913: Lesja Ukrajinka – ukrainska basnjerka
* 1922: Jan Just – serbski farar, kulturny prócowar
* 2012: Gerat Libš – serbski redaktor, awtor a přełožowar

## Swjate dny

* katolski: Alfonsa Ligouriskeho
* ewangelski: Gustawa Wernera
* Zwjazkowy swjatk w Šwicarskej

## Wotkaz

 **Commons: 1. awgusta** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Alaska

64-150

Alaska|  |  |
| **hesło**: *North to the Future* |
| **přimjeno**: *Last Frontier* |
| Zakładne daty |
| stolica | Juneau |
| přestrjeń | 1.723.337 km² |
| wobydlerstwo | 738.432 *(1. jul 2015)* |
| hustosć | 0 wob. na km² |
| časowe pasmo | UTC–9/–10 (AKST/HAST) |
| Politika |
| guwerner | Bill Walker |
| přistup do unije | 3. januara 1959 |
| Karta |
|  |
| Přehladna karta zwjazkoweho stata |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Alaska** (**Lua-zmylk w package.lua, w lince 80: module 'Module:IPA/data' not found.**) je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži na samym sewjerozapadźe Sewjerneje Ameriki mjez Ćichim oceanom na juhu a Arktiskim oceanom na sewjeru. Ma něhdźe 740.000 wobydlerjow a je z přestrjenju wot 1,72 milionow km² najwjetši zwjazkowy stat. Stolica je Juneau (31.000 wobydlerjow), najwjetše město pak Anchorage z 292.000 wobydlerjemi. Dalše wuznamne sydlišćo je Fairbanks (31.000).

Stat njemjezuje z druhimi dźělemi Zjednoćenych statow, ale z Kanadu na wuchodźe. Na zapadźe rozwodźa Beringowy přeliw Alasku wot Ruskeje. Tež najwyša hora Sewjerneje Ameriki, Denali, so w Alasce nadeńdźe. Najwažniša rěka je Yukon River.

Alaska přiwza so dnja 3. januara 1959 jako 50. a tuž dotal posledni stat do unije a ma přimjeno „Last Frontier“ („poslednja mjeza“). Američenjo běchu teritorij hakle w lěće 1867 wot Rusow kupili. Dźensa ma Alaska hospodarski wuznam jako jedne z najwažnišich wudobywanišćow zemskeho wolija w Sewjernej Americe.

W lěće 2000 měješe 89,7 % wobydlerstwa jendźelšćinu za maćeršćinu, 5,2 % rěčeše awtochtone mjeńšinowe rěče.

## Wobrazy

* Erupcija wulkana Augustine w lěće 2006
* Rusko-prawosławna katedrala swj. Michała w Sitce
* Trans-Alaska pipeline
* Yukonska železnica w Alasce
* W stolicy Juneau

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Alaska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne webstrony (jendź.)

Zwjazkowe staty Zjednoćenych statow Ameriki

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kaliforniska |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming

**Zwjazkowy distrikt**

District of Columbia

**Wonkowne teritorije**

Ameriska Samoa |
Knježniske kupy |
Bakerowa kupa |
Guam |
Howlandowa kupa |
Jarvisowa kupa |
Johnstonowa kupa |
Kingmanowy riff |
Midwayske kupy |
Navassa |
Sewjerne Mariany |
Palmyra |
Puerto Rico |
Wake
# Germanske rěče

Germanske rěče w Europje
**Germanske rěče** słušeja k skupinje indoeuropskich rěčow. Rěči z nimi 450 milionow ludźi.

## Rozdźělenje

* zapadogermanske rěče
	+ hornjoněmske rěče
		- němčina
		- srjedźoněmčina
			* zapadna srjedźoněmčina
				+ luxemburšćina
				+ pensylwanska němčina
			* wuchodna srjedźoněmčina
		- hornjoněmčina
			* alemanšćina
			* awstrijsko-baworšćina
			* jidiš
		- wilamowšćina
	+ delnjoněmsko-delnjofrancke rěče
		- delnjofrancke rěče
			* nižozemšćina
			* afrikaanšćina
		- delnjoněmčina
	+ jendźelskofriske rěče
		- jendźelske rěče
			* jendźelšćina
			* skotšćina
			* yolšćina
		- frizišćina
* sewjerogermanske rěče (skandinawiske rěče)
	+ wuchodne sewjerogermanske rěče
		- šwedšćina
		- danšćina
		- starogotlandšćina
	+ zapadne sewjerogermanske rěče
		- norwegšćina
		- färöšćina
		- islandšćina
		- nornšćina - mortwa rěč
* wuchodogermanske rěče - mortwe rěče
	+ burgundšćina
	+ gotšćina
	+ krymska gotšćina
	+ wandalšćina

Germanske rěče

|  |  |
| --- | --- |
| **Zapadogermanske rěče**: | afrikaanšćina - jendźelšćina - delnjoněmčina - frizišćina - jidišćina - luxemburgšćina - němčina - nižozemšćina |
| **Sewjerogermanske rěče**: | danšćina - färöšćina - islandšćina - norwegšćina - šwedšćina |
| **Wuchodogermanske rěče** | gotišćina† - wandalšćina† |
|  | † mortwe |
# přestupne lěto

**Přestupne lěto** je w gregorianiskej protyce lěto, kotrež ma 366 město 365 dnjow. Dokelž traje słónčne lěto dokładnje 365,2425 dnjow, trjebamy kóžde štwórte lěto přidatny dźeń, kotryž mjenuje so *přestupny dźeń*. Tutón wupadnje trójce w 400 lětach, mjenujcy přeco na wróćicy lětstotka. Potajkim wurunuje přestupny dźeń mału diferencu mjez protyčnym a słónčnym lětom.

Přestupny dźeń gregorianiskeje protyki je 29. februara. Přichodne přestupne lěta su 2016, 2020, 2024 a 2028.

## Wotkaz

 **Commons: Protyki z přestupnymi lětami** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# 16. januara

**16. januara** abo **16. wulkeho róžka** je šěsnaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 349 dnjow (350 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.

## Podawki

* 2002: Dla přiběraceje kritiki wozjewi ministerski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf swój wotstup ze zastojnstwa k 18. apryla.

## Narodniny

Johannes Rau w lěće 1986
* 1811: Jan Kito Post – serbski wučer, zběraćel ludowych pěsnjow a kulturny prócowar
* 1901: Fulgencio Batista – kubanski prezident a diktator
* 1922: Arnošt Grofa – serbski ratar, kulturny prócowar a Maćicar
* 1924: Aleksandar Tišma – serbiski spisowaćel
* 1931: Johannes Rau – němski zwjazkowy prezident
* 1932: Dian Fossey – US-ameriska wopicowa slědźerka
* 1933: Susan Sontag – US-ameriska spisowaćelka a esejistka
* 1934: Pawoł Šołta – serbski spěwar
* 1940: Franz Müntefering – němski politikar (SPD), zwjazkowy minister, předsyda SPD
* 1948: Gregor Gysi – němski politikar
* 1949: Tomasz Nawka – direktor Serbskeho muzeja a hudźbnik
* 1974: Kate Moss – britiski modl
* 1978: Maik Petzold – němski triatlet z Małeho Wjelkowa

## Wumrěće

* 1738: Maćij Wjacław Jakula – serbski rězbar čěskeho baroka
* 1962: Ivan Meštrović – juhosłowjanski rězbar
* 2001: Laurent-Désiré Kabila – kongoski prezident

## Swjate dny

* katolski: Marcela
* ewangelski: Jurja Spalatina

## Wotkaz

 **Commons: 16. januara** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Narodny park

**Narodny park** je škitny status, kotryž so wěstemu teritorijej z přirodoškitnych přičin spožči. Narodne parki maja wurjadnu přirodnu, wědomostnu, krajinowu abo kulturnu hódnotu. Prěni bě narodny park Yellowstone, kotryž bu 1872 w Zjednoćenych statach załoženy.

## Kategorija IUCN

Mjezynarodna unija za zdźerženje přirody a přirodnych resursow (IUCN) je přewzała slědowacu definiciju za narodny park:

*Škitane kónčiny, kotrež maja dołhodobnje škitać wobšěrne přirodne rumy hromadźe z jewjacymi družinami a ekosystemami. Tute maja tež stać k dispoziciji za dušine potrjeby, wědomosć, slědźenje a kubłanje, a za wočerstwjenje a wobhladanje.*

## Znate narodne parki

**Narodny park Yellowstone** (Zjednoćene staty Ameriki) – prěni narodny park swěta, załoženy 1872.

**Šwicarski narodny park** (Šwicarska) – najstarši narodny park Alpow a jenički Šwicarskeje, załoženy 1914.

**Białowieski narodny park** (Pólska) – najstarši narodny park Pólskeje a škita jenički wulki pralěs w Europskej Nižinje; załoženy 1932.

**Narodny park Bayerski Lěs** (Němska) – najstarši narodny park Němskeje, załoženy 1970. Zhromadnje z čěskim narodnym parkom Šumawa twori najwjetše škitne pasmo srjedźneje Europy.

**Narodny park Durmitor** (Čorna Hora) – załoženy 1952, škita jedne z najdźiwišich horow Europy.

**Narodny park Kakadu** (Awstralska) – sławny za swoju zwěrinu a kulturu Aboridźinow, załoženy 1979.

**Narodny park Serengeti** (Tanzanija) – najsławniši narodny park Afriki, załoženy 1951.

## Hlej tež

* Lisćina narodnych parkow w Čěskej
* Lisćina narodnych parkow w Němskej
* Lisćina narodnych parkow w Francoskej
* Lisćina narodnych parkow w Estiskej
* Triglavski narodny park
# Čad

15.519.4

Republika Čad|  |  |
| **hesło**
Unité, Travail, Progrès *(„Jednota, dźěło, postup“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | جمهوريّة تشاد (Dźumhūriyyat Tašād) République du Tchad |
| stolica | N’Djamena |
| přestrjeń | 1.284.000 km² |
| wobydlerstwo | 11.631.456 (2015) |
| hustosć | 9,1 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata | prezident Mahamat Idriss Déby |
| šef knježerstwa | premier Succès Masra |
| měna | CFA-franc BEAC |
| hamtska rěč | arabšćina, francošćina |
| hymna | La Tchadienne |
| časowe pasmo | UTC+1 |
| njewotwisnosć | 11. awgusta 1960 wot Francoskeje |
| Top Level Domain | .td |
| telefon | +235 |
| awtowa značka | TD |
| Połoženje Čada na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Jězor Yoa w čadskej Saharje
**Republika Čad** (arabsce جمهوريّة تشاد/*Dźumhūriyyat Tašād*, francosce *République du Tchad*) je njewotwisny a rědko wobsydleny nutřkokrajny stat w srjedźnej Africe. Namaka so mjez rěku Šari w juhu a pusćinu Sahara w sewjeru. Stat mjezuje z Libyskej w sewjeru, ze Sudanom we wuchodźe, z Centralnoafriskej republiku w juhu z Kamerunom w juhozapadźe a z Nigeriju a Nigerom w zapadźe. Stolica je N’Djamena při rěce Šari w juhozapadźe.

Čad je jedyn z najmjenje wuwitych krajow na swěće.

W Čadźe knježi tropiska klima z krótkim dešćowym počasom na juhu kraja a sucha pusćinowa klima na sewjeru. Srjedźny dźěl přisłuša sahelej. Najwyše městno Čada je aktiwny wulkan *Emi Koussi* w horinach Tibesti (3.415 m) blisko libyskeje hranicy, kotryž je tež najwyša hora cyłeje Sahary.

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Čad** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialne webstrony knježerstwa (fr.)

Staty a *wotwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara