Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Japanska

35136

Japanska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | 日本(国) Nippon / Nihon (koku) |
| stolica | Tokio |
| přestrjeń | 377.975 km² |
| wobydlerstwo | 125.226.568 (2020) |
| hustosć | 331,3 wob./km² |
| forma knježerstwa | konstitucionelna monarchija |
| hłowa stata | kejžor Naruhito (徳仁) *(de facto)* (wot 2019) |
| šef knježerstwa | premierminister Fumio Kishida (岸田 文雄) (wot 2021) |
| měna | jen |
| hamtska rěč | japanšćina |
| hymna | Kimi-ga Yo (君が代) |
| časowe pasmo | UTC+9 |
| Top Level Domain | .jp |
| telefon | +81 |
| awtowa značka | J |
| Połoženje Japanskeje na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Japanska** (japansce *Nippon*) je kupowy stat we wuchodnej Aziji w sewjernym Ćichim oceanje. Stolica je Tokio. Japanska bě prěni industrijowy stat w Aziji a słuša k najwjetšim hospodarstwam na swěće.

## Geografija

Japanska wobsteji ze štyrjoch wjetšich kupow Hokkaido, Honšu, Šikoku a Kjušu a nimale 7000 mjeńšich kupow. Najwyši wjeršk je swjata hora Fudźisan (*Fudźijama*; 3.776 m nad normalnej nulu) a najniši dypk Hachiro-gata (4 m pod normalnej nulu).

### Města

Najwjetše města Japanskeje su:

* Tokyo – 9.000.000 wobydlerjow
* Yokohama - 3.700.000 wobydlerjow
* Osaka - 2.670.000 wobydlerjow
* Nagoya - 2.260.000 wobydlerjow
* Sapporo - 1.910.000 wobydlerjow

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Japanska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Aziji

Afghanistan
• Armenska
• Azerbajdźan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• China
• Cypernska
• Egyptowska2
• Filipiny
• Georgiska
• Indiska
• Indoneska3
• Irak
• Iran
• Israel
• Japanska
• Jemen
• Jordaniska
• Južna Koreja
• Kambodźa
• Katar
• Kazachstan1
• Kirgiska
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• Malajzija
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• Ruska1
• Sawdi-Arabska
• Sewjerna Koreja
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• Turkmenistan
• Turkowska1
• Uzbekistan
• Vietnam
• Wuchodny Timor
• Zjednoćene Arabske Emiraty

**Wotwisne teritorije**

Hodowna kupa
• Hongkong (China)
• Kokosowe kupy
• Macao (China)
• Palestina
• Tibet (China)
• Ujgurska (China)

**Zwadne teritorije**

Abchaziska
• Južna Osetiska
• Nahórski Karabach
• Turkowska republika Sewjerna Cypernska

1 leži zdźěla w Europje. 2 leži zwjetša w Africe. 3 leži zdźěla w Oceaniji.
# požčonka

**Požčonka** je w rěčespyće słowo, kotrež bu z jedneje rěče (*darićelskeje* abo *žórłoweje* rěče) do druheje (ciloweje) rěče přewzate (wotpožčene). Darićelska rěč njetrjeba při tym na kóždy pad tež pochadna rěč być, ale na přikład jenož posrědkowaca rěč.

Słowo móže so wjacekróć, we wšelakich časach a tež ze wšelakich posrědkowacych darićelskich rěčow do ciloweje rěče přewzać. Nimo toho móže w tutej potom tež we wšelakich woznamach, wurjekowanjach abo pisanjach wustupować. Nadrjadowany proces, kotryž wjedźe k tworjenju požčonkow, mjenuje so požčenje. Požčonka je wažny faktor w změnje rěče a je předmjet wučby pomjenowanja (onomasiologije).

Zwěsćenje pochada słowow je wěc etymologije; z motiwami, přičinami a wuwabjenjemi požčonkow – kaž tež cyle powšitkownje ze změnu pomjenowanjow – zaběratej so onomasiologija a slědźenje wo rěčnej změnje.

## Požčonki w serbšćinje

Nimo mnohich mjezynarodnych požčonkow wosebje z łaćonšćiny a grjekšćiny, ze susodnych słowjanskich rěčow kaž tež dźensniši dźeń z jendźelšćiny ma serbšćina jako mjeńšinowa rěč wosebje wjele požčonkow z němčiny, předewšěm w serbskej wobchadnej rěči. Někotre přikłady ze standardneje serbšćiny su *štom* (wot *Stamm*), *scomt* (wot *samt*), *žohnować* (wot *segnen*).

Na tamnym boku ma tež němčina, wosebje jeje regionalne warianty, někotre požčonki ze serbšćiny abo přiwuznych zapadosłowjanskich rěčow. K tomu słušeja *Quark*, *Plins*, *Mauke* (muka) a *Plauze* (płuca).
# China

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tutón nastawk **China** z temu **stat, kotryž ma stolicu Beijing** je po hesle na druhi nastawk podobny. Druhe hesło **Chinska republika** ma temu **stat znaty jako Taiwan, kotryž ma stolicu Taipei**. |

33103

Ludowa republika China|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | 中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó |
| stolica | Peking |
| přestrjeń | 9.571.302 km² |
| wobydlerstwo | 1.367.485.388 (2015) |
| hustosć | 142,9 wob./km² |
| forma knježerstwa | ludowa republika |
| hłowa stata | prezident Xi Jinping |
| šef knježerstwa | ministerski prezident Li Qiang |
| měna | yuan, ofic. renminbi |
| hamtska rěč | mandarinska chinšćina |
| hymna | I-jung-ťün Tjin-sing-čchü (Pochod dobrowólnikow)‬ |
| časowe pasmo | UTC+8 |
| nastaće | 1. oktobra 1949 jako ludowa republika |
| Top Level Domain | .cn |
| telefon | +86 |
| Połoženje Chiny na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Chinska ludowa republika** (chinsce 中华人民共和国, pinyin *Zhōnghuá rénmín gònghéguó*, Čung-chua žen-min kung-che-kuo) je komunistiska ludowa republika we wuchodnej Aziji a z wobydlerstwom wot wjace hač 1,3 miliardow wobydlerjow po ludnosći najwjetši stat cyłeho swěta kaž tež jedna ze swětowych wulkomocow ze sydłom w radźe bjezstrašnosće Zjednoćenych narodow.

## Geografija

Krajina na juhu Chinskeje
Chinska ma 14 susodnych krajow na twjerdźi. Jeje hranica je cyłkownje 22.800 km dołha. Susodne kraje su Indiska (dołhosć hranicy 3 380 km), Pakistan (523 km), Afghanistan (76 km), Tadźikistan (414 km), Kirgizistan (858 km), Kazachstan (1 533 km), Ruska (3 645 km), Mongolska (4 677 km), Sewjerna Koreja (1 416 km), Vietnam (1 281 km), Laos (423 km), Burma (2 185 km), Bhutan (470 km) a Nepal (1 236 km). Dale je China wot Južneje Koreje, Japanskeje, Chinskeje republiki na Taiwanje, Philippinow, Bruneje, Malajzije a Indoneskej přez morjo wotdźělena.

W Tibeće na juhozapadźe Chinskeje nadeńdu so najwyše horiny swěta, Himalaja.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: China** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Aziji

Afghanistan
• Armenska
• Azerbajdźan
• Bahrain
• Bangladeš
• Bhutan
• Brunei
• China
• Cypernska
• Egyptowska2
• Filipiny
• Georgiska
• Indiska
• Indoneska3
• Irak
• Iran
• Israel
• Japanska
• Jemen
• Jordaniska
• Južna Koreja
• Kambodźa
• Katar
• Kazachstan1
• Kirgiska
• Kuwait
• Laos
• Libanon
• Malajzija
• Malediwy
• Mongolska
• Myanmar
• Nepal
• Oman
• Pakistan
• Ruska1
• Sawdi-Arabska
• Sewjerna Koreja
• Singapur
• Sri Lanka
• Syriska
• Tadźikistan
• Taiwan
• Thailandska
• Turkmenistan
• Turkowska1
• Uzbekistan
• Vietnam
• Wuchodny Timor
• Zjednoćene Arabske Emiraty

**Wotwisne teritorije**

Hodowna kupa
• Hongkong (China)
• Kokosowe kupy
• Macao (China)
• Palestina
• Tibet (China)
• Ujgurska (China)

**Zwadne teritorije**

Abchaziska
• Južna Osetiska
• Nahórski Karabach
• Turkowska republika Sewjerna Cypernska

1 leži zdźěla w Europje. 2 leži zwjetša w Africe. 3 leži zdźěla w Oceaniji.
# Klóšter

Klóšter Marijiny doł w dolinje Łužiskeje Nysy
**Klóšter** (z němskeho *Kloster*) je nabožinska institucija, w kotrejž su ludźo – zwjetša woznamjenjeni jako mniša a knježny resp. mniški – žiwi jako zhromadnosć, wusměrjeni na wukonjenje swojeje wěry a do wěsteje měry wotmjezowani wot zjawneje towaršnosće. Klóšter wobsteji zwjetša z kultowych, bydlenskich a hospodarskich twarjenjow.

W zapadnym kulturnym wobkruhu znajemy wosebje křesćanske klóštry, kotrež přisłušeja zwjetša katolskej abo prawosławnym cyrkwjam. Nimo toho wobsteja tež protestantske a ekumeniske klóšterske zhromadnosće, kaž na přikład Taizé. Wothladajo wot toho woznamjenjeja so tež podobne institucije aziskich nabožinow, wosebje buddhizma a hinduizma, jako klóštry.

W Hornjej Łužicy stej dwaj aktiwnej klóštraj, kotrejž přisłušatej wobaj katolskemu rjadej cisterciensow: Marijina hwězda w Pančicach-Kukowje a Marijiny doł pola Wostrowca.

## Wotkazaj

 **Commons: Klóštry** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Internetny portal za klóštry w němskorěčnym rumje (němsce)
# wěcownik

**Wěcownik** (serbsce tež **substantiw**) je w gramatice družina słowow, kotrež woznamjenja bytosće a wěcy.

Wěcowniki wustupuja w sadźe na přikład jako subjekt („*Pilnosć* je mać wuspěcha“), objekt („Požč mi *knihu*!“) abo atribut („plan *města*“).

W serbšćinje mamy wěcowniki muskeho, žónskeho a srjedźneho gramatiskeho rodu *(genusa)* - *maskulina, feminina* a *neutra*. Wěcowniki deklinuja so serbsce w sydom padach (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, instrumental, lokatiw a wokatiw), to je kategorija *kazusa*. Třeća kategorija wěcownikow je *ličba* (numerus). Serbšćina a słowjenšćina stej jeničkej słowjanskej rěči, kotrejž stej zachowałoj samostatny dual pódla singulara a plurala.

## Žórła
# adjektiw

**Adjektiw** abo **kajkostnik** je słowo, kotrež móže substantiw wopisać a modifikować, to rěka zo funguje jako atribut. Typiske adjektiwy wopisuja kajkosće kaž *dobre* abo stawy kaž *mokre*. W serbšćinje je adjektiw kongruentne ze substantiwom nastupajo ród (genus), ličbu (numerus) a pad (kazus) → *dobr**a** knih**a**, dobr**e** knih**i**, wo dobr**ych** knih**ach atd.

Z adjektiwow wotwodźuja so adwerby, kotrež njewopisuja substantiwy, ale zwjetša werby.

Adjektiwy hodźa so stopnjować (*wulki* → *wjetši* → *najwjetši*).
# werb

**Werb** (wot łaćonskeho *verbum* "słowo"), tež **słowjeso**, je słowna družina, kotraž ma wěste morfologiske, syntaktiske a semantiske přiznamjenja. Wón wupraji činy, podawki a procesy.

## Morfologija

Morfologiske přiznamjenje werbow je konjugacija. Werby móžeja sćěhowace kategorije měć:

* genus verbi
* modus
* tempus

W někotrych rěčach móžeja dalše kategorije wustupować:

* wašnje čina (němsce *Aktionsart*)
* aspekt (němsce *Aspekt*, na př. we słowjanskich rěčach, tuž tež w serbšćinje)
* medium (němsce *Medium*)
* deponens (němsce *Deponens*)
* gerundium (němsce *Gerundium*)
* gerundiwum (němsce *Gerundivum*)
* supinum (němsce *Supinum*, na př. w delnjoserbšćinje z kóncowku -t, w litawšćinje z kóncowku -tų)

### Kongruenca

Wotwisnje wot mjenowanych kategorijow werby w rozdźělnych rěčach, na př. we wjele indoeuropskich rěčach, po wosobje a numerusu wariěruja. Tajka kongruenca tež w serbšćinje wustupuje, ale w někotrych rěčach faluje. Na př. někotre germanske rěče, kaž na př. afrikaanšćina, danšćina, norwegšćina tajku kongruencu wjace nimaja. Nimo toho kongruenca faluje we wěstych rěčnych swójbach, na př. w tibeto-chinskich rěčach.

W někotrych rěčach samo kongruenca po direktnym a indirektnym objekće wustupuje nic jenož po subjekće, kaž na př. w baskišćinje, georgišćinje, rěči kečua.

## Syntaksa

Werby wustupuja jako sadowe čłony. Po funkciji jako predikat sady so rozeznawaja:

* połnowoznamowe werby (na př. **čitać**, **hić**, **spać**)
* pomocne werby
	+ modalne werby (na př. **směć**, **móc**, **dyrbjeć**)
	+ fazowe werby (na př. **počeć**)
	+ tempusowe werby (na př. **być**)
	+ genusowe werby (na př. **bu-**, **dać**, **dóstać**)
	+ modusowe werby (na př. **by-**)
	+ kopulatiwne werby (na př. **być**, **wostać**)

## Semantika

Semantisce werby so móžeja po sćěhowacych kriterijach rozeznawać:

* skutkowanske werby (němsce *Tätigkeitsverb*, na př. **pisać**, **čitać**, **pućować**)
* procesowe werby (němsce *Vorgangsverb*, na př. **kćěć**, **palić**, **klinčeć**)
* stawowe werby (němsce *Zustandsverb*, na př. **wobsahować**, **wostać**)
* wjedrowe werby (němsce *Witterungsverb*, na př. **dešćować so**, **tać**)
* podawkowe werby (němsce *Ereignisverb*, na př. **so stać**)

## Žórła

Powšitkowne
* Helmut Glück (Hrsg.): Metzler Lexikon Sprache. Metzler, Stuttgart u. Weimar 1993. ISBN 3-476-00937-8, strona 675 (němsce)
* Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, VEB Bibliographisches Institut Leipzig, 1985, strona 262 (němsce)

Po rěčach
* Helmut Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen, 2003, ISBN 3-7420-1103-0, strony 23+