# morfem

**Morfem** je najmjeńša woznam nošaca jednotka rěčneho systema z wěcownym abo gramatiskim woznamom.

Terminus „rěčny system“ so nałožuje, hdyž je so někajka rěč segmentowała, to rěka jeje kompleksne struktury so na jednotki rozdźělili a tute so do wěstych kategorijow zarjadowali resp. klasifikowali. Z tym je so kompleksnosć rěče systematizowała a zakład za dalše wědomostne přepytowanja a přirunowanja rěčow wutworił.

Morfemy realizuja so akustisce jako rjad zwukow (fonow), fonologisce jako rjad fonemow a pisomnje jako rjad grafemow. Fonemy, fony a grafemy njenoša same woznam, ale maja jako twarski material morfemow jenož woznam rozeznawacu funkciju.

Samsne morfemy móža wšelaku zwukowu podobu měć. W słowomaj *łódźe* a *sykorki* zwuraznjatej wobě kóncowce -*e* a -*i* gramatiski woznam „nominatiw plural“. Jedna so wo warianće samsneho morfema. Tute mjenujemy alomorfy.
Wšelake morfemy móža tež identisku zwukowu podobu měć.
Na přikład zwuraznjatej -*i* w słowje *słyš-i* gramatiski woznam „3. wosoba singulara prezensa“ a -*i* w słowje *łódź-i* „datiw a lokatiw singular femininumow“. Stej tuž alomorfaj (warianće) wšelakeju morfemow.

## Rozrjadowanje morfemow

Morfemy dźělimy po jich funkciji na:

### Bazisowe morfemy abo korjenje

Bazisowe morfemy abo korjenje noša leksikaliski woznam. K nim móžeja so dalše morfemy připowěsnyć. Morfemy, kiž so ke korjenjam abo tež k druhim morfemam přiwjazaja, mjenujemy afiksy. Jeli steja afiksy před bazisowym morfemom, jedna so wo prefiksy, jeli po bazisowym morfemje, wo sufiksy.

Přikłady za bazisowe morfemy:
**chlěb**, **chlěb**-ow-y; **hołb**-ik, **hołbj**-ac-y; roz-**dźěl**, **dźěl**-enj-e; **syd**-ło, **syd**-ać

### **Deriwaciske morfemy**

Deriwaciske (łać. wotwodźenske) morfemy so připowěsnu ke korjenjam a tworja nowe słowa z nowym wěcownym woznamom. Deriwaciske morfemy wustupuja jako prefiksy abo sufiksy.

Přikłady:
chlěb-**ušk**, **wot**-dźěl, mił-**osć**, syd-**li**-ć, syd-**le**-**nj**-e,

### **Gramatiske morfemy**

Gramatiske morfemy njezměnja wěcowny woznam słowa. Wone tworja gramatiske formy słowa. Připowěsnu so jako afiksy ke korjenjam abo k deriwaciskim morfemam.
Ke gramatiskim morfemam liča so tež swobodne morfemy kaž „so“, artikle, prepozicije a konjunkcije. Swobodne morfemy steja jako samostatne słowo w sadźe.

Přikłady:
**pó**-słać, syd-**ny**-ć, **po**-syd-**ny**-ć, mudr-**iš**-i, **naj**-hłup-**iš**-i

### **Kóncowkowe morfemy abo kóncowki**

Kóncowka je gramatiksi sufiks (morfem), kiž připowěsnje so ke korjenju abo k poslednjemu sufiksej słowa. Při konjugowanju abo deklinowanju zwuraznja kóncowka kazus (pad), numerus (ličbu), genus (ród), wosobu, tempus (čas) atd.
Dźěl słowa, ke kotremuž so kóncowka připowěsnje, mjenujemy **zdónk**.

Přikłady za kóncowku: roz-kćě-t-y, roz-kćě-t-**eho**; łochć-**om**, łochć-**emi**; łušći-**ł**, łušći-**li**

### Přehlad wo rozčłonkowanju słowow do jednotliwych morfemow

| gram. morfemy | deriw. morfemy | korjeń | deriw. morfemy | gram. morfemy |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | wu------------ | rosć---------- | ---------------- | en----------- | ----y |
| na-------naj------- | --------------- | čisć--------- | ------------------- | iš------------- | ----i |
|  | před------------ | staj--------- | e-------nj--------- | ---------------- | ----e |
|  | roz------pře------ | strě--------- | -------------- | -------------- | ----ć |
|  | za----------- | sadź------- | it----------- | -------------- | ----y |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | zdónk |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | kóncowka |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |