Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Italska

4312

Italska republika|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Repubblica Italiana |
| stolica | Rom |
| přestrjeń | 301.338 km² |
| wobydlerstwo | 60.697.637 (2015) |
| hustosć | 201,4 wob./km² |
| forma knježerstwa | republika |
| hłowa stata | prezident Sergio Mattarella (wot 2015) |
| šef knježerstwa | ministerska prezidentka Giorgia Meloni (wot 2022) |
| měna | euro |
| hamtska rěč | italšćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | francošćina, ladinšćina, němčina, słowjenšćina |
| hymna | *Fratelli d'Italia* |
| narodny swjatk | 25. apryla *(Dźeń wuswobodźenja)* |
| časowe pasmo | UTC +1 |
| nastaće | 17. měrca 1861 |
| Top Level Domain | .it |
| telefon | +39 |
| Połoženje Italskeje w Europje |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Italska** (prjedy tež *Włóska*; italsce *Italia*) je republika při Srjedźozemskim morju w južnej Europje. Stolica a najwjetše město je Rom.

## Geografija

Mjezuje z Francoskej na sewjerozapadźe, ze Šwicarskej na sewjerje, z Awstriskej a Słowjenskej na sewjerowuchodźe a ze Srjedźnym morjom na zapadźe, juhu a wuchodźe. Přirodnu hranicu na sewjerje tworja Alpy. Do Italskeje słušatej tež kupje Sicilska a Sardiniska kaž tež wjele mjeńšich kupow kaž Capri, Ischia, Elba a Lampedusa.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Italska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Čłonske staty Europskeje unije

Awstriska |
Belgiska |
Bołharska |
Cypernska |
Čěska |
Danska |
Estiska |
Finska |
Francoska |
Grjekska |
Chorwatska |
Irska |
Italska |
Letiska |
Litawska |
Luxemburgska |
Madźarska |
Malta |
Němska |
Nižozemska |
Portugalska |
Pólska |
Rumunska |
Słowakska |
Słowjenska |
Španiska |
Šwedska

Kandidaty:
Čorna Hora |
Serbiska |
Sewjerna Makedonska |
Turkowska

Staty a *wotwisne teritorije* w Europje

**Staty**

• Albanska
• Andorra
• Awstriska
• Belgiska
• Běłoruska
• Bołharska
• Bosniska a Hercegowina
• Čěska
• Čorna Hora
• Danska
• Estiska
• Finska
• Francoska
• Grjekska
• Chorwatska
• Irska
• Islandska
• Italska
• Letiska
• Liechtenstein
• Litawska
• Luxemburgska
• Madźarska
• Malta
• Moldawska
• Monaco
• Němska
• Nižozemska
• Norwegska
• Pólska
• Portugalska
• Rumunska
• Ruska1
• San Marino
• Serbiska
• Sewjerna Makedonska
• Słowakska
• Słowjenska
• Španiska
• Šwedska
• Šwicarska
• Turkowska1
• Ukraina
• Vatikanske město
• Zjednoćene kralestwo

Zwadne teritorije: *Kosowo*
• *Podnisterska*

Druhe teritorije: *Åland*
• *Baskiska*
• *Bretanja*
• *Ferejske kupy*
• *Friziska*
• *Friulska*
• *Gagauska*
• *Galicija*
• *Gibraltar*
• *Guernsey*
• *Jendźelska*
• *Jersey*
• *Katalanska*
• *Korniska*
• *Łužica*
• *Man*
• *Sewjerna Irska*
• *Svalbard*
• *Šotiska*
• *Waliziska*

1 Leži zdźěla w Aziji.
# Błudnička

Błudnička (wobraz bu inscenowany)
**Błudnička** je mytiska bytosć, kotraž bazuje na žadnych swěćatych zjawach, kiž so wosebje w nocy w bahnach stawaja. W serbskich powědkach su błudnički strašne figury, kiž zabłudźenych pućowarjow zahubja. Błudnički eksistuja we folklorje wjele europskich ludow.

Přirodne přičiny swěćateho zjawa su najskerje pak fluorescěrowace překasancy abo hriby, pak palomny zhniły płun.

## Wotkaz

 **Commons: Błudnički** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Svalbard

77.83333333333319.833333333333

| Svalbard |
| --- |
| 928 m wysoki hora Hiorthfjellet napřećiwo hłownemu sydlišću Longyearbyen 928 m wysoki hora Hiorthfjellet napřećiwo hłownemu sydlišću Longyearbyen |
| **wodźizna** | Sewjerny polarny ocean |
|

|  |
| --- |
| Svalbard na karće ArktisyDEC |

 |
| **ličba kupow** | wjace hač 400 kupow a skałatych kupow |
| **hłowna kupa** | Spitzbergen |
| **přestrjeń** | dep1 |
| **wobydlerstwo** | 2.698 (1. julija 2013) |
| Kórta Svalbarda Kórta Svalbarda |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Svalbard** je skupina kupow w sewjernym Atlantiskim resp. w Arktiskim oceanje sewjernje Skandinawiskeje, kotraž steji pod norwegskim zarjadnistwom. Němske słowo za Svalbard je „Spitzbergen“, hačrunjež tak poprawom jenož hłowna kupa rěka.

Wobsydlenje Svalbarda započa wot lěta 1900 wunošnych wuhlowych łožišćow dla. Najwažniše město je Longyearbyen.

Skupina kupow je po Svalbardskim zrěčenju demilitarizowana cona.

## Nóžki

## Wotkaz

 **Commons: Svalbard** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Gregorianiska protyka

Bamž Hrjehor XIII.
**Gregorianiska protyka** je protyka, kotraž je dźensa swětadaloko rozšěrjena a tuž najwažniši protyčny system na swěće. Pomjenuje so po bamžu Hrjehorju XIII. a nastawaše kónc 16. lětstotka přez reformu julijaniskeje protyki. Gregorianiska protyka bazuje na słónčnym lěće z 365,2425 dnjemi.

## Přiwzaće gregorianiskeje protyki na swěće

| kraj | Přiwzaće reformowaneje protyki |
| --- | --- |
| Republika Benatki | 1582 |
| Swjate romske mócnarstwo (SRM) (katolske mócnarske stawy, inkl. Rakuskeje a katolskich kónčinow Šwicarskeje) | 1582 |
| Pólsko-Litawska, Španiska, Portugalska a jeju kolonije | 1582 |
| Francoska z kolonijemi | 1582 |
| Južna Nižozemska | 1582 |
| Juhozapadna Nižozemska | 1582   (Hollandska a Zeelandska) |
| Čechi | 1584 |
| Wuherska | 1587 |
| Sedmihródska | 1590 |
| Elsaska | 1648 |
| Pruska, Danska, protestantiske mócnarske stawy SRM | 1700 |
| Sewjerowuchodna Nižozemska, protestantiske dźěle Šwicarskeje | 1700 |
| Toskana | 1750 |
| Šotiska | 1752 |
| Jendźelska a jeje kolonije w Americe | 1752 |
| Skandinawiska (bjez Finskeje) | 1752 |
| Lothringska | 1760 |
| Kanton Graubünden | 1811 |
| Alaska | 1867 |
| Finska | 1867 |
| Japanska | 1873 |
| Bołharska | 1916 |
| Turkowska | 1917 |
| Ruska | 1918 |
| Rumunska | 1919 |
| Sowjetski zwjazk | 1922 |
| Grjekska (bjez Atosa) | 1924 |
| Chinska | 1949 |

## Žórła

## Wotkaz

* Wěčna protyka (němsce)
# Nadir

Diagram pokazuje poćahi mjez cenitom, nadirom a wobzorami: Nadir a cenit stej přećiwočopaj.
Jako **nadir** (z arabšćiny: نظير = naẓīr "nawopačne, podobizna") so w geometriji a w njebjeskej nawigaciji *stopka wyški* woznamjenja, kotraž cenitej napřećo leži. Nadir leži na podlěšenju lotoweho směra dele a móže jako směrowe podaće tež za lotowy směr stać. Nadir je wažny dypk na jednotnej kuli za sferisku astronomiju a trigonometriju.

W geodeziji a fotogrametriji so wysokostne kuty druhdy na nadir poćahuja. Město wo cenitowym kuće abo cenitowej distancy rěci so potom wo nadirowej distancy.

## Hlej tež

* Cenit
# madźaršćina

magyar nyelv
madźaršćina| kraje | Wosebje Madźarska; Rumunska, Słowakska, Awstriska, Serbiska, Chorwatska |
| rěčnicy | něhdźe 13,6 milionow |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | uralske rěče
finougriske rěče
ugriske rěče
Madźaršćina |
| družina pisma | łaćonski alfabet |
| oficielny status |
| hamtska rěč | Madźarska, Europska unija |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-1:
  |
hu
 |
| ISO 639-2:
  |
hun
 |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
HNG
 |
| **karta** |
|  |
| Rozšěrjenje madźaršćiny w Europje |
| **wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wopytaj wikipediju **w madźaršćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Madźaršćina** je ugriska (finougriska) rěč, kotraž so w Madźarskej, w serbiskej Wojwodinje, na juhu ukrainskeje Zakarpatskeje woblasće, w awstriskim Burgenlandźe, na sewjerozapadźe Rumunskeje a w Chorwatskej rěči. Madźarsce rěči dohromady wokoło 14,5 mil. ludźi.

## Wotkazy

 **Commons: madźaršćina** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

**Oficielne rěče Europskeje unije**[Pokazać]

bołharšćina | čěšćina | danšćina | estišćina | finšćina | francošćina | grjekšćina | chorwatšćina | iršćina | italšćina | jendźelšćina | letišćina | litawšćina | madźaršćina | maltašćina | němčina | nižozemšćina | pólšćina | portugalšćina | rumunšćina | słowakšćina | słowjenšćina | španišćina | šwedšćina
# Colorado

39-105.5

Colorado|  |  |
| **hesło**: *Nil sine numine* |
| **přimjeno**: *Centennial State* |
| Zakładne daty |
| stolica | Denver |
| přestrjeń | 269.601 km² |
| wobydlerstwo | 5.456.574 *(1. jul 2015)* |
| hustosć | 20 wob. na km² |
| časowe pasmo | UTC–7 (MST) |
| Politika |
| guwerner | John Hickenlooper (Dem.) |
| přistup do unije | 1. awgusta 1876 |
| Karte |
|  |
| Přehladna karta zwjazkoweho stata |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Colorado** (jendźelsce **Lua-zmylk w package.lua, w lince 80: module 'Module:IPA/data' not found.** abo **Lua-zmylk w package.lua, w lince 80: module 'Module:IPA/data' not found.**) je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži na srjedźnym zapadźe kraja. Ma něhdźe pjeć milionow wobydlerjow na přestrjeni wot 269.000 km². Stolica a najwjetše město je Denver, w kotrehož wokolinje je połojca wobydlerstwa žiwa. Dalšej wuznamnej měsće stej Colorado Springs (416.000 wobydlerjow) a Fort Collins (144.000). Swoje mjeno dósta w lěće 1876 załoženy stat wot rěki Colorado River.

Stat mjezuje z Wyomingom na sewjeru, Nebrasku na sewjerowuchodźe, z Kansasom na wuchodźe, Oklahomu na samym juhowuchodźe, z New Mexico na juhu a z Utah na zapadźe. Leži w Rocky Mountains a je z přerěznej wysokosću wot 2073 metrow najwyše ležacy zwjazkowy stat. Najwyši dypk je Mount Elbert (4402 m).

Colorado přiwza so dnja 1. awgusta 1876 – sto lět po njewotwisnosći Zjednoćenych statow – jako 38. stat do unije a ma tohodla přimjeno „Centennial state“ („Lětstotkowy stat“).

W lěće 2000 měješe 85 % wobydlerstwa jendźelšćinu za maćeršćinu, druha najwažniša rěč bě španišćina.

## Wobrazy

* *Elk Mountains* blisko Aspen
* Na suchej wysočinje w juhowuchodnym Coloradźe
* Blisko města Grand Junction
* World Trade Center w Denverje
* Chěžki prawobydlerjow w Mesa Verde

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Colorado** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne webstrony (jendź.)

Zwjazkowe staty Zjednoćenych statow Ameriki

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kaliforniska |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming

**Zwjazkowy distrikt**

District of Columbia

**Wonkowne teritorije**

Ameriska Samoa |
Knježniske kupy |
Bakerowa kupa |
Guam |
Howlandowa kupa |
Jarvisowa kupa |
Johnstonowa kupa |
Kingmanowy riff |
Midwayske kupy |
Navassa |
Sewjerne Mariany |
Palmyra |
Puerto Rico |
Wake
# Mosambik

-1835

Republika Mosambik|  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | República de Moçambique |
| stolica | Maputo |
| přestrjeń | 801.590 km² |
| wobydlerstwo | 25.303.113 (2015) |
| hustosć | 31,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata | prezident Filipe Nyusi |
| šef knježerstwa | premierminister Carlos Agostinho do Rosário |
| měna | Nowy Metical |
| hamtska rěč | portugalšćina |
| hymna | Pátria Amada |
| časowe pasmo | UTC+2 |
| njewotwisnosć | 25. junija 1975 wot Portugalskeje |
| Top Level Domain | .mz |
| telefon | +258 |
| awtowa značka | MOC |
| Połoženje Mosambika na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Taflowc na sewjerowuchodźe Mosambika
**Mosambik** (portugalsce *Moçambique*) je njewotwisny stat při Indiskim oceanje w juhowuchodnej Africe. Mjezuje z Malawijom a Tansaniju w sewjeru, z Južnej Afriku a Swaziskej w juhu, ze Simbabwe w zapadźe a ze Sambiju w sewjerozapadźe. Stolica je Maputo, kotraž so namaka při pobrjoze w juhu kraja.

W najwjetšim dźělu Mosambika knježi ćopła, sawanowa klima z horcym dešćowym časom wot nowembra do apryla. W suchim času su předewšěm nocy zymniše. Přerězne dnjowe temperatury leža cyłolětnje mjez 25 a 30 °C. Najwyše městno je *Monte Binga* (2.436 m) při simbabweskej hranicy. Najwažniša rěka w kraju je ze Simbabwe pochadźacy Sambesi, kotryž so blisko města Quelimane z deltu do oceana wuliwa. Přewažaca krajinowa forma je sawana.

Mosambik bě hač do lěta 1975 portugalska kolonija, je pak wot 1995 čłon Commonwealtha.

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Mosambik** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Informacije němskeho wonkowneho zarjada

Staty a *wotwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara
# Baku

**Baku**| swójske mjeno | **Bakı** |
|

|  |
| --- |
| Baku na karće AzerbajdźanaDEC |

 |
| Wopon |
|

|  |
| --- |
| wopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Azerbajdźan |
| wysokosć | −28 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 2.130 km² |
| wobydlerstwo | 2.181.800 (2014) |
| hustosć zasydlenja | 1.024,3 wob./km² |
| póstowe čisło | AZ1000 |
| předwólba | (+994) 12 |
| Zarjadnistwo |
| webstrona | bakucity.az |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

40.39527777777849.882222222222
Pobrjóh Kaspiskeho morja w Bakuwje
**Baku** (azerbajdźansce Bakı) je stolica, najwjetše město a najwažniši přistaw Azerbajdźana.

Leži na brjoze Kaspiskeho morja a ma dwaj milionaj wobydlerjow. Je tež najwjetše město wšěch kawkaskich krajow.

## Wotkaz

 **Commons: Baku** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Hardwara

Słowo **hardwara** pochadźa z jendźelskeho rěčneho ruma. W Americe wužiwaše so tute zapřijeće najprjedy jenož jako synonym za metalowe twory. Mjeztym mjenuja so tak tež mašiny a mechaniske abo elektroniske nastroje. Jednorje zwuraznjene móže so hardwara jako *"kruta twora"* wopisować. Hardwara hodźi so *"přimnyć"*. W Serbach je hardwara hłownje jako zjeće za wšitke materielne komponenty jednoho kompjuteroweho systema znata.

**Tajke komponenty móža być: grafikowa karta (*němsce:* Grafikkarte)
* procesor (Central-Prozessing-Unit, CPU)
* RAM (Random-Access-Memory, *tež:* składowak, *němsce:* Hauptspeicher)
* sound-karta (*němsce:* Soundkarte)
* monitor (*tež:* wobrazowka, *němsce:* Monitor *abo* Bildschirm)
* ćišćak (*němsce:* Drucker)
* atd.

Rozeznawamy komponenty kompjuteroweho systema, kotrež so na hłownej platiny (*tež:* platiny, *jendźelsce:* motherboard) přizamknu (na př.: CPU, RAM) a so tak mjez sobu zwjazaja. Druhe komponenty (na př.: ćišćak, wobrazowka) su přez tykački z kompjuterom zwjazane. Hardwara kompjutera so z pomocu BIOS (Basic Input Output System) a zakładneho systema (na př.: Windows, Linux, Unix atd.) a přez instalowane ćěrjaki rjaduje.

Napřećiwk hardwary je softwara.

## Wotkaz

 **Commons: Hardware** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Shetlandske kupy

60-1

| Shetlandske kupy |
| --- |
| Na Shetlanskich kupach blisko Lerwick Na Shetlanskich kupach blisko Lerwick |
| **wodźizna** | Sewjerne morjo |
| **archipel** | Britiske kupy |
|

|  |
| --- |
| Shetlandske kupy na karće Zjednoćeneho kralestwaDEC |

 |
| **ličba kupow** |  |
| **hłowna kupa** | Mainland |
| **přestrjeń** | 1.426 km² |
| **wobydlerstwo** | 23.210 (2012) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Shetlandske kupy** (jendźelsce *Shetland Islands*, šotisko-gelsce *Sealtainn*) su k Šotiskej słušacy archipel w sewjernym Atlantiku mjez Wulkobritaniskej, Norwegskej a Ferejskimi kupami. Stolica a ze 7.500 wobydlerjemi najwjetše sydlišćo je Lerwick na hłownej kupje Mainland. Najwjetše kupy nadeńdu so na arealu wot 120 króć 80 kilometrow mjez 59. a 61. šěrinowym stopjenjom a tworja tuž najsewjerniši dźěl Britiskich kupow. Wot cyłkowneje přestrjenje wot 1426 km² wučini hłowna kupa Mainland něhdźe dwě třećinje.

## Geografija

Hłowne kupy su:

|  |  |
| --- | --- |
| * Bressay
* East Burra
* Fetlar
* Mainland
* Mousa
* Muckle Flugga
* Muckle Roe
* Noss
 | * Out Skerries
* Papa Stour
* Trondra
* Unst
* Vaila
* West Burra
* Whalsay
* Yell
 |

Najwyši dypk na kupach je hora *Ronas Hill* na Mainlandźe z 449 metrami.

Klima na Shetlandskich kupach je wobwliwowana wot Golfoweho pruda a přez cyłe lěto chětro chłódna a włóžna (1000 mm spadkow). Sněh w zymje je zrědka, lětne temperatury docpěja zdźěla wjace hač 15 stopnjow. Wichory, sylny dešć a mła su huste.

## Stawizny

Shetlandske kupy su wobsydlene z 3. lěttysaca do Chrystusa a pokřesćanšćichu so w 10. lětstotku pod Wikingerami, kiž mjenowachu je *Hjaltland*. Wot 12. hač do 15. lětstotka běchu zwjetša pod norwegskej kontrolu; w lěće 1469 přińdźechu do Šotiskeje.

Hakle w 19. lětstotku wotemrě shetlandska wikingerska rěč Old Norn.

## Wotkazaj

 **Commons: Shetlandske kupy** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielna webstrona (jendź.)