# Zestajenkowe rostliny

Zestajenkowe rostliny|  |
| *Běła margerita (*Leucanthemum vulgare*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
|   | Eudikotyledony Jadrowe eudikotyledony |
|   | Asteridy Euasteridy II |
| **rjad**: | (Asterales) |
| **swójba**: | Zestajenkowe rostliny |
| **wědomostne mjeno** |
| Asteraceae |
| Martynov |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Zestajenkowe rostliny** (*Asteraceae*, ale tež *Compositae*) su najwjetša swójba znutřka krytosymjenjakow (*Magnoliopsida*). Druhej serbskej mjenje stej **zestajenka** a **košowy kwětač**.

## Wužiwanje

Jednotliwe družiny swójby Asteraceae a wosebite jich kulturowane formy so na wšelakorym wašnju wužiwaja. Tu je njedospołne lisćina z kóždym rostlinskim dźělom, kotryž so přewažnje wužiwa. , :

Jako solotej abo zeleninu:
* Změrniwka (*Cichorium intybus* var. *foliosum*): łopjeno
* Endiwijowy solotej (*Cichorium endivia*): łopjeno
* Cardy oder Gemüse-Artischocke (*Cynara cardunculus)*: kwětnistwo
* Artišoka (*Cynara scolymus*): kwětnistwo
* Topinambur abo **dulkata słónčnica** (*Helianthus tuberosus*): bobla
* Hłójčkata solotej (*Lactuca sativa* convar. *sativa*): łopjeno
* Zatkańca, **čorny korjeń** (*Scorzonera hispanica*): korjeń
* Mexikanische Tarragon (*Tagetes lucida*)
* Mlóč (*Taraxacum officinale*): korjeń , łopjeno
* de:Haferwurzel (*Tragopon porrifolium*): korjeń

Jako hojensku a korjeninsku rostlinu:
* Arnika (*Arnica montana*): łopjeno
* Połon (*Artemisia absinthicum*): łopjeno
* Bože drěwčko, **drěwčk** (*Artemisia abrotanum*): łopjeno
* Estragon (*Artemisia dracunculus*): łopjeno
* Balica , **swjateho Janowy pask** (*Artemisia vulgaris*): kćenje
* Smjerdnička, **smjertna róža**, *wobch.* **brune wóčko**, **křiwe symjo** (*Calendula officinalis*): kćenje
* de:Bitterdistel (*Cnicus benedictus*): łopjeno
* Purpurowa wočica (*Echinacea purpurea*)
* Womanowe zelo (*Inula helenium*): korjeń
* Hojace kamilki, **kamilka**, **babjace zelo** (*Matricaria chamomilla*, Syn.:*Matricaria recutita*): kćenje

K zhotowjenju rostlinskich wolijow:
* de:Ramtillkraut (*Guizotia abyssinica*)
* Swětlica (*Carthamus tinctorius*): kćenje, symjo
* Słónčnica, **słónčna róža** (*Helianthus annuus*), symjo

Dalše:
* *de:Stevia rebaudiana*
* Wšědna změrniwka (*Cichorium intybus*): korjeń
* Barbjerski serpik (*Serratula tinctoria*): łopjeno
* de:Dalmatinische Insektenblume (*Tanacetum cinerariifolium*, Syn.: *Pyrethrum cinerariifolium*, *Chrysanthemum cinerariifolium*): kćenje
* de:Persische Insektenblume (*Chrysanthemum coccineum*, Syn.: *Pyrethrum roseum*): kćenje

Pyšne rostliny:
Wulke mnohosć na družinach a jich sortow so jako pyšne rostliny we wšěch dźělach swěta wužiwaja. Wone so do parkow a zahrodow plahuja abo słuža jako rězne a suche kćenja.

Słónčnica (*Helianthus annuus*), Asteroideae
Kostrjanc (*Centaurea cyanus*), Carduoideae
Murna łočica (*Mycelis muralis*), rjenje so hodźa widźeć pjeć krónowych kónčki žołtych, cygomorfnych jazykowych kćenjow a dwudźělne pěsty pěstkow, Cichorioideae
*Chuquiraga oppositifolia*, Barnadesioideae
*Trixis californica*, Mutisioideae
*Pertya scandens*, Pertyoideae
## Systematika

Swójba Asteraceae wobsahuje něhdźe 1.600 hač 1.700 rodow z něhdźe 24.000 družinow.

Kóžda fylogenetiska analyza swójby Asteraceae pokazowaše, zo wona monofyletiska je (na př. Small 1919, Bremer 1987, Jansen and Palmer 1987, Hansen 1991, Michaels et al.1993, Lundberg & Bremer 2003).

Po nowych fylogenetiskich spóznaćach buchu nětko dwanaće podswójbow zawjedowane, kotrež cyłkownje něhdźe 43 tribusow
wobsahuja. Za přisłušace rody hlej jednotliwe podswójby a tribusy:

* Asteroideae Lindl.: Wona je z něhdźe 65 % družinow wjetša podswójba. Z 20 tribusami, 1.135 rodami a 16.200 družinami, ze swětodalokim rozšěrjenjom. Nimo rołowych kćenjow eksistuja často na kromje kwětnistwa jazykowe kćenja. Jazykowe kćenja maja tři krónowe kónčki.
	+ Tribus Anthemideae Cass.
	+ Tribus Astereae Cass.
	+ Tribus Athroismeae Panero
	+ Tribus Bahieae B.G.Baldwin
	+ Tribus Calenduleae Cass.
	+ Tribus Chaenactideae B.G.Baldwin
	+ Tribus Coreopsideae Lindl.
	+ Tribus Eupatorieae Cass.
	+ Tribus Feddeeae Pruski, P.Herrera, Anderb. & Franc.-Ort.
	+ Tribus Gnaphalieae (Cass.) Lecoq. & Juillet
	+ Tribus Helenieae Lindl.
	+ Tribus Heliantheae Cass.
	+ Tribus Inuleae Cass.
	+ Tribus Madieae Jeps.
	+ Tribus Millerieae Lindl.
	+ Tribus Neurolaeneae Rydb.
	+ Tribus Perityleae B.G.Baldwin
	+ Tribus Polymnieae (H.Rob.) Panero
	+ Tribus Senecioneae Cass.
	+ Tribus Tageteae Cass.
* Barnadesioideae (D.Don) Bremer & Jansen: To je bazalna skupina swójby a sotrowska skupina k wšěm druhim Asteraceae a wobsahuje něhdźe 1 % družinow. Z jeničkim tribusom:
	+ Barnadesieae: Z dźewjeć rodami a 94 zwjetša wodrjewjacymi družinami. Z rozšěrjenjom jenož w južnej Americe, wosebite w Andach. Krónowe rołka je dwuhubkata (hubka abo jazyk) (hubka/jazyk so ze štyrjoch krónowych łopješkow, druhe z krónoweho łopješka twori.). To je najbóle prěnjotna skupina w swójbje.
		- *Arnaldoa* Cabrera
		- *Barnadesia* Mutis ex L. f.
		- *Chuquiraga* Juss. (Syn.: *Johannia* Willd.)
		- *Dasyphyllum* Kunth (Syn.: *Flotovia* Spreng.)
		- *Doniophyton* Wedd.
		- *Duseniella* K.Schum.
		- *Fulcaldea* Poir.
		- *Huarpea* Cabrera
		- *Schlechtendalia* Less. (Syn.: *Chamissomneia* Kuntze)
* Carduoideae Sweet: Z třomi tribusami, 83 rodami a wjace hač 2.700 družinami, ze swětodalokim rozšěrjenom, při čimž najwjetše družiny su na sewjernej połkuli. Eksistuja jenož rołkowe kćenja.
	+ Tribus Cardueae Cass.
	+ Tribus Dicomeae Panero & V.A.Funk
	+ Tribus Oldenburgieae S.Ortiz
	+ Tribus Tarchonantheae Kostel.
* Cichorioideae Chev.: Z něhdźe 35 % družinow. Z něhdźe sydom tribusami, 224 rodami a 3.600 družinami, ze swětodalokim rozšěrjenjom. Kwětnistwa wobsteja jenož z jazykowych kćenjow. Jazyk so z pjeć krónowych kónčkow twori.
	+ Tribus Arctotideae Cass.
	+ Tribus Cichorieae Lam. & DC.
	+ Tribus Eremothamneae H.Rob. & Brettell
	+ Tribus Liabeae (Cass. ex Dum.) Rydb.
	+ Tribus Moquinieae H.Rob.
	+ Tribus Platycarpheae V.A.Funk & H.Rob.
	+ Tribus Vernonieae Cass.
* Corymbioideae Panero & Funk: Z jeničkim tribusom:
	+ Corymbieae: Z jenož jednym rodom a sydom družinami, w južnej Africe.
* Gochnatioideae Panero & Funk: Z jeničkim tribusom:
	+ Gochnatieae: Ze štyrjomi do pjeć rodami a 90 družinami. Papus wobsteji ze seršćikow.
		- *Cnicothamnus* Griseb.
		- *Cyclolepis* Gillies ex D.Don
		- *Gochnatia* Kunth (Syn.: *Pentaphorus* D.Don)
		- *Leucomeris* D.Don
		- *Richterago* Kuntze
* Gymnarrhenoideae Panero & V.A.Funk: Z jeničkim tribusom:
	+ Gymnarrheneae: Z jenož jednym rodom:
		- *Gymnarrhena* a jednym hač šěsć družinami, z rozšěrjenjom wot sewjerneje Afriki hač do Bliskeho Wuchoda.
* Hecastocleioideae Panero & Funk: Z jeničkim tribusom:
	+ Hecastocleideae: Z jenož jednym rodom (monogenerisckim taksonom):
		- *Hecastocleis*: Z jenož jednej družinu, w juhozapadnych USA:
			* *Hecastocleis shockleyi* A.Gray: kćenjowy košik wobsahuje jenož jedne kćenje a papus wobsteji ze šupizkow.
* Mutisioideae Lindl.: Ze 44 rodami a 630 družinami, předewšěm w južnej Americe, ale tež w Africe, Aziji a Awstraliji. Krónowa rołka je dwuhubkata (hubka abo jazyk) (hubka/jazyk so z dweju, druhe z třoch krónowych łopješkow twori.)
	+ Tribus Mutisieae Cass.
	+ Tribus Onoserideae (Bentham) Panero & V.A.Funk
	+ Tribus Nassauvieae Cass.
* Pertyoideae Panero & Funk: Z jeničkim tribusom:
	+ Pertyeae: Z pjeć do šěsć rodami a 70 družinami wot Afghanistana hač do wuchodneje Azije. Krónowa rołka je hłuboka, njejenak dźělena.
* Stifftioideae Panero: Z jeničkim tribusom:
	+ Tribus Stifftieae D.Don: Z něhdźe dźesać rodami a 40 družinami w Andach a w sewjerowuchodnej južnej Americe.
		- *Achnopogon* Maguire et al.
		- *Dinoseris* Griseb.
		- *Duidaea* S.F.Blake
		- *Eurydochus* Maguire & Wurdack
		- *Glossarion* Maguire & Wurdack (Syn.: *Guaicaia* Maguire)
		- *Gongylolepis* R.H.Schomb. (Syn.: *Cardonaea* Aristeg. et al.)
		- *Hyaloseris* Griseb.
		- *Neblinaea* Maguire & Wurdack
		- *Quelchia* N.E.Br.
		- *Salcedoa* Jiménez Rodr. & Katinas
		- *Stifftia* J.C.Mikan
* Wunderlichioideae Panero & Funk: Z dwěmaj tribusomaj a něhdźe wósom rodami a 24 družinami w wuchodnej južnej Americe a juhozapadnej Chinje.
	+ Tribus Hyalideae Panero: Z něhdźe třomi rodami:
		- *Hyalis* D.Don ex Hook. & Arn.
		- *Ianthopappus* Rogue & D.J.N.Hind
		- *Nouelia* Franch.
	+ Tribus Wunderlichieae Panero & V.A.Funk: Z něhdźe štyrjomi rodami:
		- *Chimantaea* Maguire et al.
		- *Stenopadus* S.F.Blake
		- *Stomatochaeta* (S.F.Blake) Maguire & Wurdack
		- *Wunderlichia* Riedel ex Benth. & Hook. f.

Rodoštom po Panero & Funk 2008 :

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Barnadesioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | **Zestajenki** (Asteraceae) |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Mutisioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Stifftioideae |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Wunderlichioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Gochnatioideae |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Hecastocleidoideae |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Carduoideae |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Pertyoideae |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Gymnarrhenoideae |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Cichorioideae |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Corymboideae |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Asteroideae |
|   |

## Nóžki

Nóžki

## Wotkazy