# Cycawkowe rostliny

Cycawkowe rostliny|  |
| *Babyduška (*Thymus*)* |
| **systematika** |
| **Domena** | **Eukaryoty** |
| **Swět** | **Rostlinstwo** |
|   | Eudikotyledony Jadrowe eudikotyledony |
|   | Asteridy Euasteridy I |
| **rjad**: | (Lamiales) |
| **swójba**: | Cycawkowe rostliny |
| **wědomostne mjeno** |
| Lamiaceae |
| L. |
| **Podswójby** |
| + Lamioideae
+ Nepetoideae
+ Ajugoideae
+ Scutellarioideae
+ Symphorematoideae
+ Viticoideae
+ Prostantheroideae
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikipedija:Projekt za botaniku |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Cycawkowe rostliny** (*Lamiaceae* abo *Labiatae*) su swójba symjencowych rostlinow. Druhej serbske mjenje stej **hubičkate kwěty** a **hubkowcy**.

## Wopis

Kćeni diagram
Móže so čłony tuteje rostlinskeje swójba často na podkładźe charakteristiskich "hubičkatych kwětow" spóznawać. Wone so wuzběhuja přez "hornja huba" (často so wróćo tworjena) a "delnja huba" kćenja; zwjetša su wot 5 kćenjowych łopješkow dwě k hornjej hubje a tři k delnjej hubje zarostowane. Podobne typy kćenja tež wustupuja w druhich swójbach porjada (Lamiales). Runje tak njeje na hubičkatych kwětach wobmjezowany štyrihranity stołpik.

Kćenjowa formula:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 | = rozdźělenje přez dodatne dźělenske sćěny.

Najčasćišo lisćowe łopjena su napřećostejne. Dwusplažne kćenja su zygomorfowe a najčasćišo pjećličbne. Jenož eksistuje jed stamenski kružk. Płódnik je hornje stejacy.

Za čas zrałosće so wuwiwaja štyri tak mjenowane *Klausen* (płody).

## Wužiwanje

Wjele rostlinskich družinow tuteje swójby so wuzběhuja přez aromatiske wolije, dla kotrychž wone bu často kaž korjeninske rostliny wužiwane. Wjace hač 60 rodow tuteje swójby so sadźeja jenož w měrnych regionach a wjele družinow - na při. mjetlički (*Mentha*), bazlik (*Ocimum basilicum*), lěwanćik (*Lavandula*) abo želbija (*Salvia*) - bu přemysłownje plahowane. Dwě Pogostemon-družinje z južneje Azije, (Indiski Patschuli a Jawaniski Patschuli), dawataj Patschuli-wolij, kotryž je hódnotny zakładna maćizna za ćežke parfimy. Někotre družinow hubičkatych kwětow maja porno tomu skerje regionalnu wažnosć. Gliedkräuter (Sideritis) słuža we wuchodnym srjedźomórskim regionje jako čajowe zelo. W Iranje so korjeni joghurt ze *Ziziphora* a w Indiskej a juhowuchodnej Aziji słuža boblije wot *Coleus rotundifolius* jako narunanje za běrny.

* Běła cycawka
* Thymus vulgaris
* bazlik

## Systematika

Synonymy za Lamiaceae Martinov a Labiatae Juss., nom. cons. su: *Aegiphilaceae* Raf., Chloanthaceae Hutch., Dicrastylidaceae J.Drumm. ex Harv., nom. nud., Menthaceae Burnett, Nepetaceae Bercht. & J.Presl, Salazariaceae F.A.Barkley, Scutellariaceae Döll, Symphoremataceae Wight, Viticaceae Juss..

Swójba je rozčłonkowana do sydom podswójbow.

### Podswójba **Lamioideae**

Z 63 rodami a 1210 družinami

* *Achyrospermum* Blume
* *Acrotome* Benth. ex Endl.
* *Ajugoides* Makino
* *Alajja* Ikonn.
* *Anisomeles* R.Br.
* měrnica (*Ballota*): z wokoło 35 družinami
	+ čorna měrnica (*Ballota nigra*)
* *Bostrychanthera* Benth.
* *Brazoria* Engelm. ex A.Gray
* *Chaiturus* Willd.
* *Chamaesphacos* Schrenk
* *Chelonopsis* Miq.
* *Colebrookea* Sm.
* *Colquhounia* Wall.
* *Comanthosphace* S.Moore
* *Craniotome* Rchb.
* *Eremostachys*: z wokoło 50 - 60 družinami
* *Eriophyton* Benth.
* zabrij (*Galeopsis*): z wokoło 10 družinami
	+ kałaty zabrij (*Galeopsis tetrahit*)
	+ lěsny zabrij (*Galeopsis Galeopsis bifida*)
	+ mjechki zabrij (*Galeopsis pubescens*)
	+ pěskowy zabrij (*Galeopsis ochroleuca*)
	+ pyšny zabrij (*Galeopsis speciosa*)
	+ rólny zabrij (*Galeopsis ladanum*)
	+ sywny zabrij (*Galeopsis segetum*)
	+ wuski zabrij (*Galeopsis angustifolia*)
* *Gomphostemma* Wall. ex Benth.
* *Haplostachys* Hillebr.: z wokoło 5 družinami
* *Hypogomphia* Bunge
* *Isoleucas* O.Schwartz
* *Lagochilus* Bunge ex Benth.
* *Lagopsis* (Bunge ex Benth.) Bunge
* *Lamiophlomis* Kudô
* cycawka (*Lamium*): z wokoło 40 družinami
	+ běła cycawka (*Lamium album*)
	+ čerwjena cycawka (*Lamium purpureum*)
	+ mała cycawka (*Lamium amplexicaule*)
	+ płótna cycawka (*Lamium maculatum*)
	+ srěnja cycawka (*Lamium mollucellifolium*)
	+ wutřihana cycawka (*Lamium incisum*)
	+ žołta cycawka abo złota cycawka (*Lamium galeobdolon*)
* *Leonotis*: z wokoło 30 družinami
* *Leonurus*: z třomi družinami
* *Leucas*: z wokoło 100 družinami
* *Leucosceptrum* Sm.
* *Leucophae* Webb & Berthel.
* *Macbridea* Elliott
* *Marrubium*: z wokoło 40 družinami
* *Melittis* L.
* *Metastachydium* Airy Shaw ex C.Y.Wu & H.W.Li
* *Microtoena* Prain
* *Moluccella* L.
* *Notochaete* Benth.
* *Otostegia* Benth.
* *Panzerina* Soják
* *Paralamium* Dunn
* *Paraphlomis* Prain
* *Phlomidoschema* (Benth.) Vved.
* *Phlomis*: z wokoło 100 družinami
* *Phyllostegia* Benth.: z wokoło 32 družinami
* *Physostegia* Benth.
	+ de:Gelenkblume (*Physostegia virginiana*)
* *Pogostemon*: z wokoło 60 družinami
* *Prasium* L.
	+ de:Großer Klippenziest (*Prasium majus*)
* *Pseuderemostachys* Popov
* *Pseudomarrubium* Popov
* *Rostrinucula* Kudô
* *Roylea* Wall. ex Benth.
* *Sideritis*: z wokoło 140 družinami
* *Stachyopsis* Popov & Vved.
* Přeslička (*Stachys*): z wokoło 300 družinami, nětko wobsahuje družiny něhdyšeho roda bukwica (*Betonica*)
	+ wšědna bukwica (*Stachys officinalis*, prjedy *Betonica officinalis*)
* *Stenogyne*: z wokoło 20 družinami
* *Sulaimania* Hedge & Rech. f.
* *Suzukia* Kudô
* *Synandra* Nutt.: z jeničkej družinu:
	+ *Synandra hispidula* (Michx.) Baill.
* *Thuspeinanta* T.Durand
* *Warnockia* M.W.Turner
* *Wiedemannia* Fisch. & C.A.Mey.

### Podswójba **Nepetoideae**

Ze 105 rodami a 3675 družinami. Tu je jenož wuběrk. Hlej Nepetoideae:

* Płónčik (*Acinos*): wokoło z 10 družinami
* *Calamintha*: z wokoło 6 - 10 družinami
* Čisćica *Clinopodium*: z wokoło 20 družinami
	+ Wšědna čisćica (*Clinopodium vulgaris*)
* *Coleus*: z wokoło 90 - 150 družinami
* *Dracocephalum*: z wokoło 70 družinami
* *Glechoma*: z wokoło 8 - 12 družinami
* *Hyptis*: z wokoło 350 - 400 družinami
* *Hyssopus*: z wokoło 15 družinami
	+ Jězop (*H. officinalis*)
* *Isodon*: z wokoło 100 družinami
* Lawendel (*Lavandula*), tež **lěwanćik**: z wokoło 25 družinami
* Dabrečk (*Lycopus*): z wokoło 10 bis 30 družinami
* Melisa (*Melissa*): ze štyrjomi družinami
	+ Mjedonka (*M. officinalis*)
* Mjatwički (*Mentha*): z wokoło 30 družinami
* *Micromeria*: z wokoło 70 družinami
* *Monarda*
* Kocornik (*Nepeta*): z wokoło 250 družinami
* Bazlik (*Ocimum*), tež **bazilik**: z wokoło 60 družinami
	+ Bazlik (*Ocimum basilicum*)
* Tosta (*Origanum*): z wokoło 15 - 20 družinami, přikłady:
	+ Tosta (*O. vulgare*)
	+ Majron (*O. majorana*)
	+ Majron (*O. hortensis*)
* Jězončik (*Prunella*): ze 7 družinami
* *Rosmarinus*
	+ Rósmarja (*Rosmarinus officinalis*), tež **rosmarin**.
* Želbija (*Salvia*): z wokoło 900 - 1100 družinami
* Popricy (*Satureja*): z wokoło 30 družinami
* *Solenostemon*
	+ *Solenostemon scutellarioides*
* Babyduška (*Thymus*): z wokoło 300 družinami
	+ Madźarska babyduška (*Thymus pannonica*)
	+ Pěskowa babyduška (*Thymus serpyllum*)
	+ Prawa babyduška (*Thymus vulgaris*)
	+ Wšědna babyduška (*Thymus pulegioides*)
* *Ziziphora*: z wokoło 25 - 30 družinami

### Podswójba **Ajugoideae**

Ze 24 rodami a 1115 družinami

* *Aegiphila*: wokoło ze 120 družinami
* zběhowc (*Ajuga*): ze 40 do 50 družinami
	+ japanski zběhowc (*Ajuga japonica*)
	+ jehłancojty zběhowc (*Ajuga pyramidalis*)
	+ kosmaty zběhowc (*Ajuga genevensis*)
	+ łažawy zběhowc (*Ajuga reptans*)
	+ ležacy zběhowc (*Ajuga decumbens*)
	+ žołty zběhowc (*Ajuga chamaepitys*)
* *Clerodendrum*: wokoło ze 400 do 500 družinami
* *Rotheca*: wokoło z 50 do 60 družinami
* dubčica (*Teucrium*): wokoło z 250 družinami

### Podswójba **Scutellarioideae**

Z pjeć rodami a 380 družinami

* *Scutellaria*: wokoło z 360 družinami

### Podswójba **Prostantheroideae**

Ze 16 rodami a 317 družinami

* *Hemigenia*: wokoło z 50 družinami
* *Pityrodia*: wokoło z 45 družinami
* *Prostanthera*: wokoło ze 100 družinami

### Podswójba **Symphorematoideae**

Z 3 rodami a 27 družinami

* *Symphorema*

### Podswójba **Viticoideae**

Z 10 rodami a 376 - 526 družinami

* *Premna*: wokoło z 200 družinami
* *Vitex*: wokoło z 250 družinami, přikład:
	+ *Vitex agnus-castus*.

## Fylogenetiska klasifikacija

## Nóžki

Nóžki

## Žórła

* Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin (1927)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

## Wotkazy

* Krótke wopisanje swójby. (němsce)
* Swójba *Lamiaceae* w florje Chinskeje. (jendź.)
* Swójba *Lamiaceae* pola APG II. (jendź.)
* Swójba *Lamiaceae* pola Delta. (jendź.)