# Rušćina

русский язык
Rušćina| kraje | Ruska, Běłoruska, Zjednoćene staty Ameriki, Ukraina a druhe |
| rěčnicy | 255 milionow |
| znamjenja a klasifikacija |
| klasifikacija | indoeuropske rěče
słowjanske rěče
wuchodosłowjanske rěče
Rušćina |
| družina pisma | kyriliski alfabet |
| oficielny status |
| hamtska rěč | Ruska, Kazachstan, Běłoruska |
| **rěčne kody** |
| ISO 639-1:
  |
ru
 |
| ISO 639-2:
  |
rus
 |
| ISO 639-3 (SIL):
  |
RUS
 |
| **karta** |
|  |
| Kraje, w kotrychž je rušćina hamtska abo rozšěrjena mjeńšinowa rěč |
| **wikipedija** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wopytaj wikipediju **w rušćinje**! |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Rušćina** (русский язык, [ˈru.skʲɪj jɪˈzɨk] posłuchaj) je słowjanska rěč. Ruska rěč słuša k wuchodosłowjanskim rěčam a do swójby indoeuropskich rěčow a je najbliša ukrainšćinje, rusinšćinje a běłorušćinje.

Rušćina je hamtska rěč Ruskeje a słuži jako rěč mjezynarodneje komunikacije a zhromadneho dźěła mjez wulkej ličbu narodow, kiž wobydluja něhdyše republiki Sowjetskeho zwjazka (w Běłoruskej, w Ukrainje, w Kazachstanje, w Kirgiskej a w druhich krajach). Rusce rěči so nimo toho tež w Zjednoćenych statach Ameriki, w Pólskej, w Němskej, w Bołharskej atd.

Rušćina je připóznata jako jedna z pjeć oficialnych jednanskich rěčow w Organizaciji zjednoćenych narodow.

Rusce rěči 255 milionow ludźi (dźewjata najwjetša rěč w swěće, 2024), z toho w Ruskej samej wjace hač 134 milionow (2020), jako maćeršćinu — 111,5 milionow (2020).

## Dialekty

Nimo jednotneje powšitkownje připóznateje spisowneje rěče rěči so hišće wulka ličba wšelakorych regionalnych dialektow.

Wšitke dialekty rozrjaduja so do třoch skupin: sewjerneje, južneje a srjedźnoruskeje předchodneje.

Narěčne wosebitosće sewjernych dialektow (ladogo-tichwinskeho, wologodskeho, archangelskeho (pomorskeho) atd.):

* zachowanje njeakcentowaneho *o*: [молокó] ([moloko]) "mloko"; *до гó*[рода] (*do go*[roda]) "do města";
* zachowanje konsonanta *g* (jako w spis. rus.): *но*[г]*а* (*no*[g]*a*) "noha";
* femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku *-ы* město južnoruskeje *-е* (jako w spis. rus.): *возле жен*[ы] (*wozle žen*[y]) "pola žony";
* w 3. wos. prezensa werba kóncowka z twjerdym konsonantom *-t* (jako w spis. rus.): *(он/она/оно) спи*[т] (*on/ona/ono spi*[t]) "(wón/wono/wona) spi"; *(они) спя*[т] (*oni spja*[t]) "(wone) spja" atd.

Narěčne wosebitosće južnych dialektow (zapadneho, kursko-orjolskeho, wuchodneho (rjazańskeho) atd.):

* we wšěch złóžkach bjez přizwuka so přeměnjeja wokale *а*, *о* do jednoho zwuka — tónle zjaw so mjenuje akanje (jako w spis. rus.): [мълакó] ([məlako]) "mloko"; *до гó*[ръдъ] (*do go*[rədə]) "do města";
* změna konsonanta *g* na *γ* (abo *h*): *но*[γ]*а* (*no*[h]*a*) "noha";
* femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku *-е*: *возле жен*[е] (*wozle žen*[e]) "pola žony";
* w 3. wos. prezensa werba kóncowka z mjechkim konsonantom *-t’* : *(он/она/оно) спи*[т’] (*on/ona/ono spi*[t’]) "(wón/wono/wona) spi"; *(они) спя*[т’] (*oni spja*[t’]) "(wone) spja" atd.

## Ruski alfabet

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **А а** /a/ | **Б б** /b/ | **В в** /w/ | **Г г** /g/ | **Д д** /d/ |
| **Е е** /ě/ | **Ё ё** /jo/ | **Ж ж** /ž/ | **З з** /z/ | **И и** /i/ |
| **Й й** /j/ | **К к** /k/ | **Л л** /ł/ | **М м** /m/ | **Н н** /n/ |
| **О о** /о/ | **П п** /p/ | **Р р** /r/ | **С с** /s/ | **Т т** /t/ |
| **У у** /u/ | **Ф ф** /f/ | **Х х** /ch/ | **Ц ц** /c/ | **Ч ч** /č/ |
| **Ш ш** /š/ | **Щ щ** /šč/ | **ъ** twjerdy pismik | **ы** /y/ | **ь** mjechki pismik |
| **Э э** /e/ | **Ю ю** /ju/ | **Я я** /ja/ |

Grażdanske pismo, 1707
Fonetiska hódnota a přikłady:

* А — *армия* (*armija*) "armeja"; *дар* (*dar*) "dar"; *час* (*čas*) "hodźina";
* Б — *b*: *большой* (*bol’šoj*) "wulki"; *b’*: *белый* (*b’elyj*) "běły";
* В — *w*: *ванна* (*wanna*) "wanja"; *w’*: *вилка* (*w’ilka*) "widlički";
* Г — *g*: *галка* (*galka*) "kawka"; *g’*: *гибнуть* (*g’ibnut’*) "hinyć";
* Д — *d*: *дуб* (*dub*) "dub"; *d’*: *дело* (*d’elo*) "dźěło";
* Е — *e* (po konsonantach, powšitkownje porowych mjechkich kaž tež tupych sibilantach a *c*): *небо* (*n’ebo*) "njebjo"; *вера* (*w’era*) "wěra"; *шесть* (*šest’*) "šěsć"; *жесть* (*žest’*) "blach"; *целый* (*celyj*) "cyły"; *je* (na spočatku słowa, po wokalach, a po *ь*, *ъ*) *ель* (*jel’*) "šmrěk"; *поесть* (*pojes’t’*) "pojěsć"; *приезд* (*prijezd*) "přijězd"; *к семье* (*k sem’je*) "k swójbje"; *отъехать* (*otjechat’*) "wotjěć";
* Ё — *o* (po porowych mjechkich konsonantach a po tupych sibilantach): *мёд* (*m’od*) "měd"; *тётя* (*t’ot’a*) "ćetka"; *шёлк* (*šolk*) "žida"; *чёрный* (*čornyj*) "čorny"; *jo* (na spočatku słowa, po wokalach, a *ь*, *ъ*): *ёж* (*jоž*) "jěž"; *заём* (*zajom*) "požčonka"; *семьёй* (*sem’oj*) "swójbu";
* Ж — *жаба* (*žaba*) "krokawa"; *жито* (*žito* — *ž*[y]*to*) "žito";
* З — *z*: *запад* (*zapad*) "zapad"; *z’*: *зять* (*z’at’*) "přichodny syn";
* И — *i*, *y* na spočatku słowa, po wokalach, po mjechkich konsonantach a po *ž*, *š*, *c*: *их* (*ich*) "jich" (gen. *woni*); *бои* (*boi*) "boje"; *липа* (*lipa*) "lipa"; *жир* (*žir* — *ž*[y]*r*) "tuk"; *цифра* (*cifra* — *c*[y]*fra*) "cyfra"; *ji* po *ь*: Ильич (*Iljič*) Iljič (wot Илья Ilja — mjeno) na př. Wladimir Iljič Lenin;
* Й (krótke *i*) — *j* (na kóncu słowa a před konsonantami): *мой* (*moj*) "mój"; *последний* (*poslednij*) "posledni"; *край* (*kraj*) "kraj"; *чайка* (*čajka*) "tonuška";
* К — *k*: *кора* (*kora*) "skora"; *k’*: *кедр* (*k’edr*) "cedra";
* Л — *l*: *ладонь* (*ladoń*) "dłóń"; *l’*: *лист* (*l’ist*) "łopjeno";
* М — *m*: *маска* (*maska*) "maska"; *m’*: *мясо* (*m’aso*) "mjaso";
* Н — *n*: *новый* (*nowyj*) "nowy"; *n’*: *нет* (*n’et*) "nic";
* О — *осень* (*oseń*) "nazyma"; *воск* (*wosk*) "wósk"; *яйцо* (*jajco*) "jejo";
* П — *p*: *поле* (*pol’e*) "polo"; *p’*: *пиво* (*p’iwo*) "piwo";
* Р — *r*: *рука* (*ruka*) "ruka"; *r’*: *река* (*r’eka*) "rěka";
* С — *s*: *сова* (*sowa*) "sowa"; *s’*: *сила* (*s’ila*) "móc";
* Т — *t*: *тогда* (*tohda*) "tehdy"; *t’*: *тело* (*t’elo*) "ćĕło";
* У — *ухо* (*ucho*) "wucho"; *думать* (*dumat’*) "myslić"; *чудо* (*č’udo*) "dźiw";
* Ф — *f*: *форма* (*forma*) "forma"; *f’*: *фирма* (*’f’irma*) "firma";
* Х — *ch*: *хор* (*chor*) "chór" kaž *ch* w słowje "wucho"; *ch’*: *хирург* (*ch’irurg*) "chirurg" kaž *ch* w słowje "mnich";
* Ц — *цапля* (*capl’a*) "čapla";
* Ч — *час* (*čas*) "hodźina";
* Ш — *шум* (*šum*) "hara"; *шить* (*šit’* — *š*[y]*t’*) "šić";
* Щ — *щит* (*ščit*) "tarč";
* ъ (twjerdy znak) — signalizuje, zo ma so slĕdowacy wokal čitać jako skupina *j* + wokal: *объектив* (*objektiw*) "objektiw"; *объём* (*objom*) "wobjim"; *адъютант* (*adjutant*) "adjutant"; *объятие* (*objatije*) "wobjeće";
* Ы — *y* po porowych twjerdych konsonantach: *мыло* (*mylo*) "mydło"; *сады* (*sady*) "zahrody"; *разгрызть* (*razhryzt’*) "rozhrymzać";
* ь (mjechki znak) — ma samsnu funkciju kaž pismik *ъ*: *семья* (*sem’ja*) "swójba", *к семье* (*k sem’je*) "k swójbje"; *пью* (*p’ju*) "piju"; *пьёт* (*p’jot*) "pije"; woznamjenja mjechkosć předchadźaceho konsonanta: *мать* (*mat’*) "mać"; *маленький* (*malen’kij*) "małuški"; pisa so po tradiciji po tupych sibilantach na kóncu někotrych formow: *знаешь* (*znaješ*) "wěš"; *мышь* (*myš*) "myš"; *режь* (*r’ež*) "rěž"; *печь* (*p’eč’*) "pjec";
* Э (wobroćene *e*) — *e* na spočatku słowow, druhdy po wokalach a po porowych twjerdych konsonantach: *этот* (*etot*) "tón"; *поэт* (*poet*) "basnik"; *мэр* (*mer*) "měšćanosta";
* Ю — *u* po porowych mjechkich konsonantach: *люди* (*l’udi*) "ludźo"; *морю* (*mor’u*) "morju"; *ju* na spočatku słowa, po wokalach a *ь*, *ъ*: *юбка* (*jubka*) "suknja"; Юрий (Jurij) Jurij; *поют* (*pojut*) "spěwaja"; *бьют* (*b’jut*) "bija";
* Я — *a* po porowych mjechkich konsonantach: *мяч* (*mjač*) "bul"; *поля* (*polja*) "pola"; *ja* na spočatku słowa, po wokalach a *ь*, *ъ*: *яма* (*jama*) "jama"; Яков (Jakow) Jakub; *стоят* (*stojat*) "steja"; *семья* (*sem’ja*) "swójba";

## Fonetika

### Wokale

Wokale rušćiny: fonemy (čorne dypki); alofony (čerwjene dypki)
Rušćina ma 5 wokaliskich fonemow (wokale so rozeznawaja po wysokosći wertikalneho połoženja jazyka, po labializowanosći — njelabializowanosći, a po rjadach — po mĕstnje, na kotrymž je jazyk zbĕhnjeny; nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet):

| Wertikalne połoženje jazyka | Rjad |
| --- | --- |
| Prĕdni | Srjedźny | Zadni |
| Njelabializowane | Labializowane |
| Wysoke | i / и | (ɨ / ы) | u / у |
| Srjedźne | ɛ / е |  | ɔ / о |
| Niske |  | a / а |  |

Wokal *i* wustupuje w dwĕmaj wariantomaj. Po mjechkich konsonantach a na spočatku słowa je to wokal prĕdnjeho rjada. Po twjerdych konsonantach pak srjedźneho rjada. Na př. *бить* (*b’it’*) "bić" a *быть* (*byt’*) "być".

Hornjoserbski wokal *y* rozeznawa so wot ruskeho *y*, kiž ma bóle zadnje połoženje — yazyk leži při jeho wurěkowanju w srjedźnym a zdźěla zadnim dźělu ertnicy.

W njepřizwučnych złóžkach so wokale přeměnjeja (redukuja) a w někotrych padach so njerozeznawaja. W złóžce bjezpošrednje před přizwukom po twjerdych konsonantach a tež na spočatku słowa (bjez přizwuka) so přeměni *о* do *а*: *вóды* (*wody*) "wody" — *в*[а]*дá* (*w*[a]*da*) "woda"; *óсень* (*oseń*) "nazyma" — [а]*сéнний* ([a]*seńńij*) "nazymski". W zbytnych njepřizwučnych złóžkach po twjerdych konsonantach so wokalej *а* a *о* přeměnjatej do krótkeho wokala srjedźneho połoženja jazyka a srjedźneho rjada *ъ* (abo [ə]): *гóрод* (*gorod*) "město" — [гъра]*дá* ([gəra]*da*) "města"; *связáть* (*swjazat’*) "zwjazać" — *свя́з*[ъ]*нный* (*swjaz*[ə]nnyj*) "zwjazany".*

We wšěch njepřizwučnych złóžkach po mjechkich konsonantach so přeměnjeja wokale *а*, *о* a *е* do zwuka *ие* (abo *ie*), kotryž leži mjez *i* a *e*: *пять* (*pjat’*) "pjeć" — *п*[ие]*ти́* (*p’*[ie]*ti*) "pjećoch"; *вё́дра* (*wjodra*) "bowy" — *в*[ие]*дрá* (*w’*[ie]*dra*) "bowa"; *лéвый* (*l’ewyj*) "lěwy" — *л*[ие]*вшá* (*l’*[ie]*wša*) "lěwak".

Po twjerdych konsonantach so wokal *i* přeměnja do zwuka srjedźneho rjada *y*: *игрá* (*igra*) "hra" — *c* [ы]*гры́* (*s* [y]*gry*) "z hry".

### Konsonanty

Konsonanty (37 fonemow) so dźĕla do sonornych a šumnych. Sonory su *m*, *mʲ*, *n*, *nʲ*, *l*, *lʲ*, *r*, *rʲ*, zbytne su šumne. Sonorne a šumne konsonanty so rozeznawaja po městnje artikulacije a po wašnju wurjekowanja (nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet; horjeka — njespěwny konsonant; deleka — spěwny):

| po wašnju artikulacije | po mĕstnje artikulacije |
| --- | --- |
| labiale | prĕdnjojazykowe | dorsale |
| bi- labiale | labio- dentale | dentale | alweol. | post- alweol. | srjedźno- jazykowe | zadnjo- jazykowe |
| kluzile | tw. | p / п b / б |  | t / т d / д |  | k / к ɡ / г |
| m. | pʲ / п’ bʲ / б’ |  | tʲ / т’ dʲ / д’ |  | kʲ / к’ ɡʲ / г’ |
| afrikaty | tw. |  |  |  | t͡s / ц [d͡z] |  |  |  |
| m. |  |  |  |  | t͡ɕ / ч [d͡ʑ] |  |  |
| spiranty | tw. |  | f / ф v / в |  | s / с z / з | ʂ / ш ʐ / ж |  | x / х [ɣ] |
| m. |  | fʲ / ф’ vʲ / в’ |  | sʲ / с’ zʲ / з’ | ɕː / щ: ʑː / ж’: | ʝ / й | xʲ / х’ [ɣʲ] |
| nazale | tw. | m / м |  | n / н |  |  |
| m. | mʲ / м’ |  | nʲ / н’ |  |  |
| wibranty | tw. |  |  | r / р |  |  |
| m. |  |  | rʲ / р’ |  |  |
| laterale | tw. |  |  | l / л |  |  |
| m. |  |  | lʲ / л’ |  |  |

## Gramatika

Rušćina ma šěsć padow a dwě čisle. Dual wjace nima. Při substantiwow, pronomenow a (zdźěla) ł-formow werbow ma tři genusy.

### Měć

Za serbski werb *měć* eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju *у*, genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba *быть*. Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje.

* У меня – карандаш. *abo* У меня есть карандаш. "Mam wołojnik."
* У меня был карандаш. "Měch wołojnik."
* У меня будет карандаш. "Změju wołojnik."

Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw.

* У меня нет карандаша. "Nimam wołojnik." (Stara warianta bě: У меня - нема карандаша.)
* У меня не было карандаша. "Njemějach wołojnik."
* У меня не будет карандаша. "Njezměju wołojnik."

### Wěcowniki

Deklinacija substantiwow:

* I. typ — muskeho rodu: *стол* (*stol*) "blido", *конь* (*koń*) "kóń"; srjedźneho rodu (kóncowki *-о* a *-е*): *окно* (*okno*) "wokno", *поле* (*pole*) "polo";
* II. typ — žónskeho, muskeho a srjedźneho rodu (kóncowka *-a*): *карта* (*karta*) "karta", *земля* (*zemlja*) "zemja", *сирота* (*sirota*) "syrota";
* III. typ — žónskeho rodu (kóncowka *-ø*): *ночь* (*noč’*) "nóc"; muskeho rodu: *путь* (*put’*) "puć"; ničejeho rodu (kóncowka *-ja*): *имя* (*imja*) "předmjeno".

Substantiwy (singular):

| Pad
  | I. typ deklinacije
  | II. typ deklinacije
  | III. typ deklinacije |
| --- | --- | --- | --- |
| Nominatiw | *стол* | *конь* | *окно́* | *по́ле* | *ка́рта* | *земля́* | *сирота́* | *степь* | *путь* | *и́мя* |
| Genitiw | *стола́* | *коня́* | *окна́* | *по́ля* | *ка́рты* | *земли́* | *сироты́* | *степи́* | *пути́* | *и́мени* |
| Datiw | *столу́* | *коню́* | *окну́* | *по́лю* | *ка́рте* | *земле́* | *сироте́* | *степи́* | *пути́* | *и́мени* |
| Akuzatiw | *стол* | *коня́* | *окно́* | *по́ле* | *ка́рту* | *зе́млю* | *сироту́* | *степь* | *путь* | *и́мя* |
| Instrumental | *столо́м* | *конём* | *окно́м* | *по́лем* | *ка́ртой, -ою* | *землёй, -ёю* | *сирото́й, -о́ю* | *сте́пью* | *путём* | *и́менем* |
| Lokatiw | *(о) столе́* | *(о) коне́* | *(об) окне́* | *(о) по́ле* | *(о) ка́рте* | *(о) земле́* | *(о) сироте́* | *(о) степи́* | *(о) пути́* | *(об) и́мени* |

## Nóžki

Słowjanske rěče

|  |  |
| --- | --- |
| wuchodosłowjanske rěče: | běłorušćina - rušćina - rusinšćina - rutenšćina † - stara wuchodosłowjanšćina † - stara Nowgorodska narěč† - ukrainšćina - zapadopolešćina |
| zapadosłowjanske rěče: | čěšćina - lešon kenaan † - lachšćina - pólšćina - połobšćina † - pomoršćina (kašubšćina, słowinšćina †) - serbšćina (delnjoserbšćina - hornjoserbšćina - wuchodoserbske dialekty †) - słowakšćina - šlešćina |
| južnosłowjanske rěče: | bołharšćina (Banatska bołharšćina) - bosnišćina - chorwatšćina (Hrodowska chorwatšćina, molišćina) - čornohóršćina - makedonšćina - serbišćina - słowjenšćina (prekmuršćina, rezijanšćina) - starocyrkwinosłowjanska rěč † |
| konstruowane słowjanske rěče: | Glagolica - Lydnevi - Mezislovanska - Mjezysłowjanšćina - Proslava - Ruslavsk - Slovio |
| fiktiwne słowjanske rěče: | Mrezisk - Seversk - Sevorian - Skuodian - Slavisk - Slavëni - Vozgian - Wenedyk |
| druhe: | prasłowjanšćina † |
|  | † mortwe |