Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koordinowany swětowy čas

**Koordinowany swětowy čas** (jendźelsce *Coordinated Universal Time*; mjezynarodna skrótšenka: **UTC**) je wot lěta 1972 płaćiwy swětowy čas. Za srjedźnoeuropski čas (MEZ) dyrbi so hodźinu aděrować, hodźinje za srjedźnoeuropski lětni čas (MESZ). UTC płaći jako oficialne podawanje časa mjez druhim w lětarstwje, łódźnistwje, w mejlkach, na Mjezynarodnej swětnišćowej staciji ISS kaž tež w Antarktice.
# Demokratiska strona (Zjednoćene staty Ameriki)

Prěni demokratiski prezident bě Andrew Jackson
**Demokratiska strona** (jendźelsce *Democratic Party*) je jedna z dweju wulkeju politiskeju stronow w Zjednoćenych statach Ameriki a hłowna konkurentka Republikanskeje strony. Wona bu załožena w lěće 1828.

Posledni demokratiski prezident Zjednoćenych statow Ameriki bě Barack Obama. Joe Biden, wot 2009 do 2017 demokratiski wiceprezident pod prezidentom Barackom Obamu, je wot 20. januara 2021 46. prezident Zjednoćenych statow.

## Wotkazaj

 **Commons: Demokratiska strona** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialna webstrona
# Časowe pasmo

Časowe pasma zemje w lěće 2011
**Časowe pasmo** tworja dźěle zemskeho powjercha, w kotrymž samsny, statnje zrjadowany čas a samsny datum płaća. W cyłym swěće su dohromady 40 a w Europje štyri časowe pasma.

## Wotkaz

 **Commons: Časowe pasma** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Kentucky

37.5-85

Kentucky|  |  |
| **hesło**: *United We Stand, Divided We Fall* |
| **přimjeno**: *Bluegrass State* |
| Zakładne daty |
| stolica | Frankfort |
| přestrjeń | 104.659 km² |
| wobydlerstwo | 4.425.092 *(1. jul 2015)* |
| hustosć | 42 wob. na km² |
| časowe pasmo | UTC–5, –6 (EST/CST) |
| Politika |
| guwerner | Matt Bevin (Rep.) |
| přistup do unije | 1. junija 1792 |
| Karte |
|  |
| Přehladna karta zwjazkoweho stata |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Kentucky** (hamtsce *Commonwealth of Kentucky*) je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži zapadnje Appalachow. Ma něhdźe 4,3 miliony wobydlerjow na přestrjeni wot 104.000 kwadratnych kilometrow. Stolica je Frankfort.

Stat mjezuje na sewjeru z Indianu a Ohiom, na sewjerowuchodźe ze Zapadnej Virginiju, na wuchodźe z Virginiju, na juhu z Tennesseejom a na zapadźe z Missourijom a Illinoisom. Sewjernu hranicu twori Ohio River. Najwyša hora je *Black Mountain* (1263 m).

Kentucky bě najprjedy dźěl Virginije a přiwza so dnja 1. junija 1792 jako 15. stat do unije. Ma přimjeno *The Bluegrass State*. Statne mjeno je indianskeho pochada a woznamjenja telko kaž „łuka, łučina“.

Najwjetšej měsće stata su Louisville (597.000 wob.) a Lexington (296.000). Statna stolica Frankfort ma jenož 25.000 wobydlerjow. Něhdźe 15 procentow wobydlerstwa maja němskich prjedownikow.

Najsławniši syn Kentuckyja bě předsyda Zjednoćenych statow Abraham Lincoln.

Kentucky je srjedźišćo produkcije ameriskeho whiskeyja a sydło znatych předewzaćow kaž na přikład *Jack Daniels* abo *Jim Beam*.

## Wobrazy

* Tafla při mjezy zwjazkoweho stata
* Karta Frankforta z lěta 1871
* Statny kapitol
* Uniwersita Kentuckyja
* Ohio River twori sewjernu hranicu

## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Kentucky** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne webstrony (jendź.)

Zwjazkowe staty Zjednoćenych statow Ameriki

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kaliforniska |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming

**Zwjazkowy distrikt**

District of Columbia

**Wonkowne teritorije**

Ameriska Samoa |
Knježniske kupy |
Bakerowa kupa |
Guam |
Howlandowa kupa |
Jarvisowa kupa |
Johnstonowa kupa |
Kingmanowy riff |
Midwayske kupy |
Navassa |
Sewjerne Mariany |
Palmyra |
Puerto Rico |
Wake
# Paris

**Paris**|

|  |
| --- |
| Paris na karće ParisaDEC |

 |
| Wopon |
|

|  |
| --- |
| wopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Francoska |
| Region |  Île-de-France |
| Departement | Paris |
| wysokosć | 28–130Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba |
| přestrjeń | 105,40 km² |
| wobydlerstwo | 2.103.778 (1. januara 2023) |
| hustosć zasydlenja | 19.959,9 wob./km² |
| póstowe čisło | 75001–75020 a 75116 |
| webstrona | paris.fr |
| Politika |
| měšćanostka | Anne Hidalgo (PS) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

48.8566666666672.3516666666667
**Paris** (francosce *Paris*, paʁi; serbsce tež *Pariz*) je stolica a najwjetše město Francoskeje. Leži w regionje Île-de-France při rěce Seine. Město jako administratiwna jednotka ma něhdźe 2,2 milionaj wobydlerjow, ale cyła aglomeracija słuša z 12 milionami wobydlerjow k najwjetšim w Europje.

Eiffelowa wěža
Triumfowy wobłuk
Panorama
## Žórła

## Wotkazaj

 **Commons: Paris** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficielne internetowe stronki Parisa

Kulturne stolicy Europy

**Kulturne město Europy:**
1985: Athen |
1986: Florenc |
1987: Amsterdam |
1988: Zapadny Berlin |
1989: Paris |
1990: Glasgow |
1991: Dublin |
1992: Madrid |
1993: Antwerpen |
1994: Lisabon |
1995: Luxemburg |
1996: Kopenhagen |
1997: Sołun |
1998: Stockholm

**Kulturna stolica Europy:**
1999: Weimar |
2000: Avignon, Bergen, Bologna, Brüssel, Helsinki, Krakow, Praha, Reykjavík, Santiago de Compostela |
2001: Porto, Rotterdam |
2002: Brügge, Salamanca |
2003: Graz |
2004: Genua, Lille |
2005: Cork |
2006: Patras |
2007: Sibiu, Luxemburg hromadźe z wulkoregionu |
2008: Liverpool, Stavanger |
2009: Linz, Vilnius |
2010: Istanbul, Pécs, Essen hromadźe z Poruhrskej |
2011: Tallinn, Turku |
2012: Guimarães, Maribor |
2013: Košice, Marseille |
2014: Riga, Umeå |
2015: Mons, Pilzeń |
2016: Wrócław, Donostia-San Sebastián |
2017: Aarhus, Pafos |
2018: Leeuwarden, Valletta |
2019: Matera, Plowdiw |
2020: Galway, Rijeka |
2021: Timișoara, Eleusis, Novi Sad |
2022: Kaunas, Esch an der Alzette |
2023: Veszprém |
2024: Tartu, Bad Ischl, Bodø |
2025: Kamjenica
# Mnichow

**Mnichow**| němsce | **München** |
|

|  |
| --- |
| Mnichow na karće BayerskejeDEC |

 |
| Wopon |
|

|  |
| --- |
| Wopon Mnichowa |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Němska |
| zwjazkowy kraj | Bayerska Bayerska |
| wokrjes | bjezwokrjesne |
| wysokosć | 519 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 310,43 km² |
| wobydlerstwo | 1.510.378 *(31. dec 2023)* |
| hustosć zasydlenja | 4865 wob. na km² |
| póstowe čisła | 80331–81929 |
| předwólba | (+49) 089... |
| awtowa značka | M |
| Politika a zarjadnistwo |
| wyši měšćanosta | Dominik Krause (Z'90/Zeleni) |
| adresa | Stadtverwaltung
Marienplatz 8
80331 München |
| webstrona | muenchen.de |
| wikidata: Mnichow (Q1726) |

48.13333333333311.566666666667

**Mnichow** (němsce *München*) je stolica zwjazkoweho kraja Bayerskeje a kulturelne kaž tež ekonomiske srjedźišćo južneje Němskeje. Z wjace hač 1,5 milionami wobydlerjow na 310 km² je wone po wobydlerjach najwjetše město zwjazkoweho kraja, třeće najwjetše Němskeje a dwanate najwjetše cyłeje Europskeje unije. Přez Mnichow běži rěka Isar.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Mnichow** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Wulkoměsta w Němskej

*nad 1.000.000 wobydlerjow:*
Berlin |
Hamburg |
Köln |
Mnichow

*nad 500.000 wobydlerjow:*
Bremen |
Dortmund |
Drježdźany |
Düsseldorf |
Essen |
Frankobrod nad Mohanom |
Hannover |
Lipsk |
Nürnberg |
Stuttgart

*nad 250.000 wobydlerjow:*
Augsburg |
Bielefeld |
Bochum |
Bonn |
Duisburg |
Gelsenkirchen |
Karlsruhe |
Mannheim |
Mönchengladbach |
Münster |
Wiesbaden |
Wuppertal

*nad 100.000 wobydlerjow:*
Aachen |
Bergisch Gladbach |
Bottrop |
Brunšwik |
Bremerhaven |
Darmstadt |
Dźěwin |
Erfurt |
Erlangen |
Freiburg im Breisgau |
Fürth |
Göttingen |
Hagen |
Hala nad Solawu |
Hamm |
Heidelberg |
Heilbronn |
Herne |
Ingolstadt |
Jena |
Kamjenica |
Kassel |
Kiel |
Koblenz |
Krefeld |
Leverkusen |
Lubica |
Ludwigshafen |
Moers |
Mohuč |
Mülheim an der Ruhr |
Neuss |
Oberhausen |
Offenbach |
Oldenburg |
Osnabrück |
Paderborn |
Pforzheim |
Podstupim |
Recklinghausen |
Remscheid |
Reutlingen |
Rězno |
Roztok |
Saarbrücken |
Siegen |
Solingen |
Trier |
Ulm |
Wolfsburg |
Würzburg
# křesćanstwo

**Křesćanstwo** je nabožina, kotrejž přisłuša na swěće něhdźe 2,6 miliardow křesćanow. Zakład wěry je skutkowanje Jězusa Chrystusa wokoło lěta 0 na teritoriju dźensnišeho Israela.

Swjate pismo křesćanstwa je biblija (Stary a Nowy zakoń).

Křesćanstwo po krajach
# Rio de Janeiro

Rio de Janeiro|

|  |
| --- |
| Rio de Janeiro na karće BrazilskejeDEC |

 |
| Wopon |
|

|  |
| --- |
| wopon |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Brazilska |
| zwjazkowy stat |  Rio de Janeiro |
| wysokosć | 0–1021Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba |
| přestrjeń | 1.182 km² |
| wobydlerstwo | 6.211.223 (2022) |
| hustosć zasydlenja | 5.254,8 wob./km² |
| póstowe čisło | 20000-000 |
| předwólba | (+) 21 |
| Zarjadnistwo |
| rozčłonkowanje | 33 zarjadniskich regionow (Regiões Administrativas) |
| webstrona | rio.rj.gov.br/ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

-22.9-43.183333333333
**Rio de Janeiro** je druhe najwjetše město Brazilskeje. Wone leži na wuchodnej kromje Brazilskeje při brjoze Atlantiskeho oceana. Rio de Janeiro ma 6 093 472 wobydlerjow.

Wot lěta 1763 hač do lěta 1960 bě Rio de Janeiro stolica Brazilskeje.

W lěće 2016 wotměchu so olympiske hry w Rio. Město bě so při wólbje dnja 2. oktobra 2009 přećiwo Madridźe, Tokiju a Chicago přesadźiło.

## Wobrazy

* Rio de Janeiro, Satelitia
* Přibrjóžne kupjele Leblon a Ipanema
* Kłobuk cokora z powjaznicu

* Stadion Maracanã

## Wotkaz

 **Commons: Rio de Janeiro** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Chicago

**Chicago**|

|  |
| --- |
| Chicago na karće Zjednoćenych statow AmerikiDEC |

 |
| Zakładne daty |
| stat |  Zjednoćene staty |
| zwjazkowy stat |  Illinois |
| wysokosć | 179 metrow n.m.hł. |
| přestrjeń | 606,1 km² |
| wobydlerstwo | 2.722.389 (2014) |
| hustosć zasydlenja | 4.491,6 wob./km² |
| póstowe čisło | 60601–60827 |
| předwólba | (+1) 312 (centrum), 773 |
| webstrona | cityofchicago.org |
|  |
| North Clark Street w Chicagu, w pozadku Willisowa wěža jako najwyše twarjenje města |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

41.883333333333-87.633333333333
**Chicago** (jendźelsce  [ʃɪˈkɑːɡoʊ] IPA abo /ʃɪˈkɔːɡoʊ/) je najwjetše město w Illinoisu a tež třeće najwjetše město Zjednoćenych statow Ameriki. Město same ma někak 2,7 milionow wobydlerjow, ale cyły metropolowy region (tak mjenowany „Chicagoland“) nimale dźesać milionow.

Chicago leži při južnym brjoze Michiganskeho jězora.

## Wotkaz

 **Commons: Chicago** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Lech Wałęsa

Wałęsa w lěće 2009
**Lech Wałęsa** (\* 29. septembra 1943 w Popowom) je pólski politikar.

Wón běše wot lěta 1980 hač do lěta 1990 jako šef dźěłarnistwa Solidarność wjednik pólskeje opozicije a po politiskim přewróće wot lěta 1990 hač do lěta 1995 prezident Pólskeje.

## Wotkaz

 **Commons: Lech Wałęsa** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Prezidenća třećeje republiki Pólskeje (wot 1989)[Pokazać]

Wojciech Jaruzelski (1989–90) |
Lech Wałęsa (1990–95) |
Aleksander Kwaśniewski (1995–2005) |
Lech Kaczyński (2005–10) |
Bronisław Komorowski (kom. 2010) |
Bogdan Borusewicz (kom. 2010) |
Grzegorz Schetyna (kom. 2010) |
Bronisław Komorowski (2010–15) |
Andrzej Duda (2015-2025)
Karol Nawrocki (wot 2025)