# Geografiske koordinaty

Swětowa karta z linijemi za geografiske šěrokosće a dołhosće w projekciji Eckert-VI
Z **geografiskimi koordinatami** (geografiskej šěrokosću a dołhosću) hodźi so połoženje dypka na zemi wopisać. Zemja rozdźěluje so při tym do 360 dołhostnikow a 180 šěrokostnikow. Dołhostniki běža přez sewjerny a južny čop, šěrokostniki paralelnje k ekwatorej.

## Koordinatny system

Geografiske koordinaty na kuli Stopnjowa syć zemje je mysleny koordinatny system na zemskim powjerchu z prawokutnje křižowacymi so dołhostnikami a šěrokostnikami. Słuži geografiskemu wobličenju pozicije, to rěka, postajenju swójskeho stejnišća. Šěrokostniki liča so při tym wot ekwatora sem, čopaj ležitej pola 90° sewjerneje resp. južneje šěriny, dołhostniki liča so wot samowólneho nuloweho meridiana na wuchod a zapad, hač do po 180°. Postajenje nuhelow je napřećiwo systemej kulowych koordinatow zwučenemu w matematice.

Do spočatka 20. lětstotka su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany z wašnjom byli (na př. Ferrowy meridian wot El Hierro a Pariski meridian), dźensa so swětodaloko Greenwichowy meridian (hwězdarnja w Londonje) wužiwa.

Při dokładnym wobličenju pozicije je trjeba wobkedźbować, zo zemja kula njeje, ale přibližnje elipsoid, štož móhło přesunjenja městnow wo hač k 20 km wuskutkować. Tež móža geografiske koordinaty, po kraju, rozdźělne poćahowe systemy měć, kotrychž referencne elipsoidy su regionalnemu polu ćežitosće (Geoid) přiměrjene. Mjezynarodnje so dźensa zwjetša World Geodetic System 1984 (WGS84) wužiwa.

## Karty

We 18. a 19. lětstotku wurunowachu geodeća wjetše regionalne wotchilenja zemskeje podoby wot *idealneho elipsoida* přez to, zo woni we wotpowědowacych kónčinach wobličachu *najlěpje přizamkowacy elipsoid*, zo so k zemskemu powjerchej we wotpowědnych kónčinach derje "přilěhowaše". Srjedźišćo tajkeho elipsoida njekryješe so z masowym srjedźišćom zemje, wobwjertna wóska wšak běše paralelnje k zemskej wósce. Koordinatny system je porno druhim tajkim elipsoidam "přesunjeny" a "zhibnjeny". Tak nastachu dźesatki geodetiskich systemow
(poćahowych systemow za karty). Z wuwiwanjom satelitoweje nawigacije dyrbješe so swětodaloko jednotny system wutworić, nětčiši WGS84.

W zemskich abo mórskich kartach, kotrež bazuja nimale přeco na prjedawšich systemach, móhło podaće we wopačnym poćahowym systemje (na př. zapisowanje GPS-pozicije) zmylk tójšto stow metrow zawinować, jeli referencny elipsoid (tež kartowy datum, poćahowy
system) podaća njeje samsny kaž tón karty. Tohodla ma so při dokładnych koordinatnych podaćach (hrube prawidło: lěpše hač 1 km abo lěpše hač 1 łukowa mjeńšina) poćahowy system přidać.

Koordinaty dadźa so z pomocu přihódneje transformaciskeje softwary z jednoho systema do druheho přeličić. Tajka software dyrbi parametry wobsahować, kotrež definuja wotchilenje poćahowych systemow jednoho wot druheho resp. wot WGS84 z tak wysokej kaž móžno dokładnosću.

### Lětarstwo a nawtika

Dokładniše poziciske podaća su trěbne w lětarstwje a nawtice. Tu podawaja geografisku šěrokosć a dołhosć w stopnju a łukowych mjeńšinach, na př. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo sewjerneje šěrokosće, Lon = 010° 59’ E abo wuchodneje dołhosće.

* Łukowe mjeńšiny so decimalnje dale poddźěleja.
* Po DIN 13312, płaćiwy za lětarstwo a namórnistwo, skrótša so geografiska šěrokosć z *Lat* abo staršo z φ, geografiska dołhosć z *Lon* abo λ. *B* a *L* normje njewotpowědujetej.
* Šěrokostna mjeńšina wotpowěduje na zemskim powjerchu čarje wot 1,852 km a definuje dołhosć mórskeje mile.
* Čara, kotraž wotpowěduje dołhostnej mjeńšinje, je na ekwatorje tež 1,852 km, pomjeńšuje so wšak do čopa z kosinusom geografiskeje šěrokosće hač na nul. Wona je potajkim *wot šěrokosće wotwisna*. Znutřka Europy leži čara mjez 1,0 km a 1,5 km (hlej tež wotšěrjenje).

### Krajměrjenstwo

W krajměrjenstwje su dokładnosće na centimetry požadane – tohodla njedosaha podaće w łukowych sekundach, dokelž jedna łukowa sekunda (1″) přibližnje 31 m (sěrokostne podaće) resp. 20 m (dołhostne podaće w Europje) wotpowěduje. W Němskej je so dotal połoženje krutych dypkow na milimetry dokładne jako koordinata Gauß-Krüger, poćahowane na Besselowy elipsoid podało, resp. na kónčinach NDR, wot 1950ych lět, poćahowane na elipsoid Krassowski. Wot 1990ych lět
přewjedźe so přestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, poćahowane na GRS80-elipsoid.

## Přirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty

Přirodne koordinaty (astronomiska šěrokosć φ a astronomiska dołhosć λ) dadźa so přez astronomiske wobličenje pozicije zwěsćić. Poćahuja so na woprawdźity lotowy směr při měrjenskim dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – tež geodetiske koordinaty
mjenowane) poćahuja so na směr normale wužiwaneho referencneho elipsoida. Diferenca mjez lotowym směrom a elipsoidowej normalu je zwjetša mjeńša hač 10″ a mjenuje so lotowe wotchilenje. Zwjetša njeběži ani lotowy směr ani elipsoidowa normala přez srjedźišćo zemje.

Jeli so jenož snadne žadanja na dokładnosć stajeja, na př. při zwobraznjenjach kartow w jara małych měritkach, přibližuje so zemske ćěleso za zjednorjenje přez kulu. W tutym padźe wotpowědujetej geografiska šěrokosć a dołhosć kulowym koordinatam. Jenož potom je šěrokosć nuhelow w srjedźišću zemje mjez ekwatorom a pytanym dypkom.

## Stawizny

*Rozdźělenje na stopnje* jako rozdźělenje połneho nuhela kruha do 360° dźe na astronoma Hypsikles z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparch z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) wróćo.

Hižo Klawdius Ptolemeus wužiwaše w swojim dźěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 po Chr.n. stopnjowu syć z dołhostnikami a šěrokostnikami. Jeho nulowy meridian běše hač do 19. lětstotka zwjetša wužiwany Ferro-Meridian přez najbóle zapadny zemski dypk, kotryž
běše tehdom znaty. Dla wjele přemałeje kalkulacije zemskeho wobjima (na wšě 30.000 km město 40.000 km) njewotchileja jeho podaća k geografiskej dołhosći wo 18°3', ale w srjedźnej Europje wo wjace hač 24° wot toho, kotryž so na Greenwich poćahuje. Jeho podaća wo šěrokosći leža z njejasnych přičinow nad korektnymi. Z jedneje strony hodźi so k přesnadnemu zemskemu přerězkej Ptolemeusa, z druheje strony so dybjało, při jeho přemało wobličenym wotstawku mjez słóncom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słónca, na přemały stopnjowy wotstawk wot ekwatora sćěhować.

Po zasowotkryću jeho dźěła Geographike Hyphegesis a jeho přełožka do łaćonšćiny w zažnym 15. lětstotku so *stopnjowy system Ptolemeusa* spěšnje předoby.

Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) polěpši antikne měrjenske metody za globalnu nawigaciju zakótwjenu w Acorach. Z rozdźělenjom zemjekule do španiskeje a portugalskeje hemisfery w zrěčenju wot Tordesillasa z lěta 1494
doby zaso etablěrowana stopnjowa syć politiski wuznam.

W lěće 1634 je so na El Hierro jako najbóle zapadna z Kanariskich kupow nulowy meridian přez *Faro de Orchilla* postajiło a hakle wot lěta 1884 předoby so w Jendźelskej meridian wot Greenwicha zwučeny wot lěta 1738 přećiwo druhim narodnym nulowym meridianam.

*Nouvelle Triangulation de la France*, kotraž dźe na měrjenja wot Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z časa do 1793 wróćo, wotmě so w běhu metrifikacije (přestajenje wšěch relewantnych měrow na
meter jako standard). Nulowy meridian běži přez Paris, tak zo „Old Royal Observatory“ w Greenwichu leži pola 2° 20′ 14,025″ W (NTF), podaty w nowostopnjach. To wopřija tež decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, *grades (nouvelle)*, dźensa po zakonje jako Gon (1 połnonuhel = 400 nowostopnjow).

Mjeztym zo meridian w Greenwichu je so předobył, sta so kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° z geodetiskim standardom w srjedźnej Europje. Kružne rozdźělenje do 360° rozumi so dźensa často jenož wobmjezowane jako terestristiske stopnjowe rozdźělenje *(stopnjowa syć)*.

## Dokłady

## Wotkazy

* Dołhostniki a šěrokostniki jednorje rozjasnjene (němsce)
* Geografiske koordinaty z nastawkow Wikipedije (němsce)