Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hrymzaki

**Hrymzaki**|  |
| *Wjewjerčka* |
| **systematika** |
| **domena** | **Eukaryoty** |
| **swět** | **Zwěrina** |
| **nadrjadownja**: | (Gnathostomata) |
| **rjadownja**: | Cycaki (Mammalia) |
| **podrjadownja**: | (Eutheria) |
| **nadrjad**: | (Euarchontoglires) |
| **rjad**: | Hrymzaki |
| **wědomostne mjeno** |
| (Rodentia) |
| Bowdich (1821) |
| **Podporjady** |
| + (Sciuromorpha)
+ (Castorimorpha)
+ (Myomorpha)
+ (Anumaluromorpha)
+ (Hystricomorpha)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Hrymzaki** je rjad zwěrjatow, kotryž słuša do rjadownje cycakow. Znate rody su myš, wjewjerčki, bobr, činčil, atd.

Z něhdźe 2280 recentnymi družinami wučinja něhdźe 42 % wšěch cycakowych družinow a su tuž na družiny najbohatši rjad tuteje rjadownje.

* Lěsna myš (*Apodemus sylvaticus*)
* Domjaca myš (*Mus musculus*)

## Systematika

```
──┐ Euarchontoglires
  │
  ├──┐ Euarchonta
  │  ├─── Spitzhörnchen (Scandentia)
  │  └──┬─── Riesengleiter (Dermoptera)
  │     └─── Primaty (Primates)
  │
  └──┐ Glires
     ├─── Hasenartige (Lagomorpha)
     └─── Hrymzaki (Rodentia)
```

## Nóžki

## Wotkazaj

 **Commons: Hrymzaki** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Swět (biologija)

Jako **swět** pomjenowaše so dołho najwyša kategorija w biologiskej systematice žiwych stworjenjow.

Prěnjotnje rozeznawachu so jenož swětaj zwěrjatow *(animalia)* a rostlinow *(plantae)*. Pozdźišo dodachu so jednobańkowe organizmy pod mjenom protisty *(protista)*. Potom so hriby *(fungi)* wot rostlinow wotšćěpichu.
# rjadownja (biologija)

**Rjadownja** (łaćonsce *classis*) je hierarchiska runina biologiskeje systematiki, kotraž steji mjez kmjenom a rjadom. Druhdy so tež do **podrjadownjow** rozdźěli.
# cycaki

**cycaki**|  |
| *někotre cycaki:*

girafa (horjeka nalěwo),
(*Acerodon jubatus*),
jěž,
law
 |
| **systematika** |
| **domena** | **Eukaryoty** |
| **swět** | **Zwěrina** |
| **nadkmjen**: | (Deuterostomia) |
| **kmjen**: | chordazwěrjata (*Chordata*) |
| **podkmjen**: | rjapniki (*Vertebrata*) |
| **nadrjadownja**: | (Gnathostomata) |
| **rjadownja**: | cycaki (*Mammalia*) |
| **rjad**: | (Tetrapoda) |
| **wědomostne mjeno** |
| Mammalia |
| Linnaeus (1758) |
| **Podklasy** |
| * (Protheria)
* (Metatheria)
* (Eutheria)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Cycaki** su klasa rjapnikow. K jich charakteristiskim znamjenjam słušatej koža a cycanje dorosta z mlokom. Po cyłym swěće so dźensa wokoło 5.500 recentnych družinow rozeznawa, kotrež so do třoch podklasow dźěla: jeja njesuce pracycaki (*Protheria*), měchawcy (*Metatheria*) a wyše cycaki abo placentawcy (*Eutheria*), ke kotrymž tež čłowjek słuša.

## Systematika

Rodoštom cycakow
Cycaki buchu do třoch podrjadownjow z něhdźe 25 do 30 rjadami rozdźělene, kotrež buchu pola měchawcow a wyšich cycakow hišće dwěmaj resp. štyrjom nadrjadowanym skupinam přirjadowane. Dokładniša systematika ze wšěmi swójbami namaka so w systematice cycakow.

*Wallabia bicolor* (němsce Sumpfwallaby), družina kenguruwow, jako přikład za měchawcowPyskačkosćowc pyskačawjewjerčka *(Sciurus* vulgaris) jako přikład za wyšich cycakow

* podrjadownja: Pracycaki (*Protheria*)
	+ Kloakowcy *Monotremata*
* podrjadownja: Měchawcy (*Marsupialia*)
	+ nadrjad Ameridelphia
		- rjad (*Didelphimorphia*)
		- rjad (*Paucituberculata*)
	+ nadrjad Australidelphia
		- rjad Microbiotheria (z jeničkej družinu Chiloé-měchawica (*Dromiciops gliroides*))
		- rjad (Notoryctemorphia)
		- rjad (Dasyuromorphia)
		- rjad (Peramelemorphia)
		- rjad Diprotodontia
* podrjadownja: Wyše cycaki (*Eutheria*)
	+ nadrjad Afrotheria
		- rjad Tenrekartige (Afrosoricida)
		- rjad Rüsselspringer (Macroscelidea)
		- rjad Röhrenzähner (Tubulidentata, z jeničkej družinu Erdferkel (*Orycteropus afer*))
		- rjad Bibymalagasia †
		- rjad Schliefer (Hyracoidea)
		- rjad Rydłače (Proboscidea, z jeničkej swójbu słony (Elephantidae))
		- rjad Sireny (Sirenia)
	+ nadrjad Nebengelenktiere (Xenarthra)
		- rjad Gepanzerte Nebengelenktiere (Cingulata)
		- rjad Zahnarme (Pilosa)
	+ nadrjad Euarchontoglires
		- rjad Spitzhörnchen (Scandentia)
		- rjad Riesengleiter (Dermoptera)
		- rjad Primaty (Primates)
		- rjad Hrymzaki (Rodentia)
		- rjad Zajacy (Lagomorpha)
	+ nadrjad Laurasiatheria
		- rjad Insektožrački (Eulipotyphla)
		- rjad Fledertiere (Chiroptera)
		- rjad Šupiznaki (Pholidota)
		- rjad Rubježne zwěrjata (Carnivora, inkluziwnje ćulenje (Pinnipedia))
		- rjad Jednokopytače (Perissodactyla)
		- rjad Dwukopytače (Artiodactyla)
		- rjad Wjelryby (Cetacea)

## Žórło

* de:Säugetiere

## Wotkaz

 **Commons: Mammalia** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
# Rjad

**Rjad** (łaćonsce *ordo*) je schodźenk biologiskeje systematiki, kotraž słuži rozrjadowanju žiwych stworjenjow. Steji w systematice mjez rjadownju a swójbu.
# Swójba (biologija)

**Swójba** (němsce *familia*) je schodźenk w biologiskej systematice, kotraž słuži rozrjadowanju žiwych stworjenjow. Wona steji nad rodom a pod rjadom.
# družina (biologija)

**Družina** je hierarchiska runina biologiskeje systematiki. Čłonojo družiny móžeja so ze sobu křižować, jich potomnicy zhubja pak kmanosć, sami płódnych potomnikow porodźić.

Na př. njetworja mule, kotrychž staršej stej kóń a wosoł, swójsku družinu, dokelž su njepłódne hybridne zwěrjata.
# Somalija

8.347.3

Zwjazkowa republika Somalija|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya جمهورية الصومال الفدرالية Ǧumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirāliyya |
| stolica | Mogadišu |
| přestrjeń | 637.657 km² |
| wobydlerstwo | 10.616.380 (2015) |
| hustosć | 16,6 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska zwjazkowa republika |
| hłowa stata | prezident Mohamed Abdullahi Mohamed (wot 2017) |
| šef knježerstwa | premier Mohamed Hussein Roble (wot 2020) |
| měna | somalski šiling |
| hamtska rěč | somalšćina, arabšćina |
| hymna | Somaliyaay toosoo |
| časowe pasmo | UTC +3 |
| njewotwisnosć | 1960 wot Italskeje a Zjednoćeneho kralestwa |
| Top Level Domain | .so |
| telefon | +252 |
| Połoženje Somalije na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Somalija** (somalisce *Soomaaliya*, arabsce الصومال aṣ-Ṣūmāl; hamtsce *Zwjazkowa republika Somalija*) je de iure stat, kotryž so na Somalskej połkupje (znatej tež jako Róh Afriki) we Wuchodnej Africe nadeńdźe.

## Geografija

Krajina na sewjeru Somalije
Susodne staty su Etiopiska na zapadźe, Dźibuti na sewjerozapadźe a Kenija na juhozapadźe. Na wuchodźe a sewjeru je kraj wot Indiskeho oceana a Adenskeho golfa wobdaty. Somalski stat dźensa jenož na papjerje eksistuje. Kraj je rozdźěleny do někotrych regionow, kotrež su pod kontrolu mjezynarodnje njepřipóznateju republikow Somaliland (na sewjerozapadźe) a Puntland (na sewjerje) kaž tež wjacorych wobrónjenych skupinow. Tuchwilne přechodne knježerstwo ma sydło w měsće Baidoa. Wone bu w lěće 2012 wolene a je tež wot mjezynarodneho zhromadźenstwa připóznate.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Somalija** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara
# Etiopiska

839

Federalna demokratiska republika Etiopiska|  |  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik |
| stolica | Addis Abeba |
| přestrjeń | 1.104.300 km² |
| wobydlerstwo | 99.465.819 (2015) |
| hustosć | 90,1 wob./km² |
| forma knježerstwa | parlamentariska zwjazkowa republika |
| hłowa stata | prezident Sahle-Work Zewde |
| šef knježerstwa | ministerski prezident Abiy Ahmed |
| měna | etiopski birr |
| hamtska rěč | amharšćina |
| hymna | Wädäfit Gäsgeshi Wudd Ennate Ityop’ya  |
| časowe pasmo | UTC+3 |
| Top Level Domain | .et |
| telefon | +251 |
| Połoženje Etiopiskeje na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Etiopiska** (amharsce ኢትዮጵያ *Ityop̣p̣əya*) je njewotwisny stat we wuchodnej Africe. Mjezuje na juhu z Keniju, na zapadźe ze Sudanom a Južnym Sudanom, na sewjerje z Eritreju a Dźibuti a na wuchodźe ze Somaliju. Stolica horateho kraja, kotryž jako jedyn z mało afriskich statow ženje kolonizowany njebu, je Addis Abeba.

W lěće 1993 wotpači sewjerny krajny dźěl a twori wot toho časa njewotwisnu republiku Eritreju.

Karta Etiopiskeje
## Geografija

Najwyše městno je Ras Dashen Terara (4.620 m nad mórskej hładźinu) a najniše Danakilska depresija (125 m pod mórskej hładźinu).

## Administratiwne rozdźělenje

Wot lěta 1994 bu federacija wutworjena, kotraž wobsteji z dźewjeć narodnostnych zwjazkowych statow:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Afar
* Amhara
* Benishangul/Gumaz
 | * Gambela
* Harar
* Oromia
 | * Somali
* Južny region
* Tigray
 |

a dwě samostatnej měsće:

* Addis Abeba
* Dire Dawa

Kóždy zwjazkowy stat so dale dźěli do wokrjesow (*wereda*) a gmejnow (*kebele*).

### Rěče w Etiopiskej

W Etiopiskej rěči so 84 rěčow. Někotre z nich su:

* Afar
* Amharšćina
* Anfillo
* Berto
* Bussa
* Hadiya
* Harari
* Konso
* Ongota
* Oromo

* Saho
* Soddo
* Silt'e
* Somali
* Tigriňňa

* Sidama
* Wolaita
* Gurage
* Gamo
* Goffa

## Stawizny

Etiopiska je jedyn z najstaršich statow swěta.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Etiopiska** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Africe

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara
# Dźibuti

11.842.4

Republika Dźibuti|  |  |
| **hesło**
Unité, Égalité, Paix *(„Jednota, runosć, měr“)* |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | جمهورية جيبوتي (Dźumhūriyyat Dźībūtī) République de Djibouti |
| stolica | Dźibuti |
| přestrjeń | 23.200 km² |
| wobydlerstwo | 828.324 (2015) |
| hustosć | 35,7 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata | prezident Ismail Omar Guelleh |
| šef knježerstwa | premier Abdoulkader Kamil Mohamed |
| měna | dźibutiski franc |
| hamtska rěč | arabšćina, francošćina |
| hymna | Djibouti  |
| časowe pasmo | UTC+3 |
| Top Level Domain | .dj |
| telefon | +253 |
| awtowa značka | DJI |
| Połoženje Dźibutija na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

Pobrjóh Asalskeho jězora
**Republika Dźibuti** (arabsce جمهورية جيبوتي/*Dźumhūriyyat Dźībūtī*, francosce *République de Djibouti*) je mały njewotwisny stat při Adenskim golfu we wuchodnej Africe. Mjezuje z Eritreju w sewjeru, z Etiopiskej w zapadźe a juhu a ze Somaliju resp. z njepřipóznatej republiku Somaliland w juhowuchodźe. Stolica je město Dźibuti při brjoze Indiskeho oceana. Čerwjene morjo mjez Dźibutijom a Jemenom je jenož 28 km šěroko.

W Dźibutiju knježi přez cyłe lěto horca, sucha klima z wysokej powětrowej włóžnotu. Město Dźibuti je jedne z najhorcyšich městnow Afriki, z lětnymi temperaturami wokoło 40 °C wodnjo a 30 °C po nocach. Najwyše městno Dźibutija je wulkan *Mousa Ali* (2.028 m) blisko etiopiskeje hranicy w zapadźe kraja. Wodowy špihel słoneho Asalskeho jězora leži mjeztym 155 m pod mórskej hładźinu.

Hač do lěta 1977 bě Dźibuti z francoskej koloniju. Wjetšina wobydlerjow je muslimskeje wěry.

## Žórła

## Wotkazy

 **Commons: Dźibuti** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
* Oficialne webstrony knježerstwa (francosce)

Staty a *wotwisne kraje* w Africe[Pokazać]

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara
# Eritreja

15.538.25

Stat Eritreja|  |
| **zakładne daty:** |
| swójske mjeno | ሃገረ ኤርትራ/Hagärä Ertra دولة إرتريا Dawlat Iritriyyā |
| stolica | Asmara |
| přestrjeń | 121.320 km² |
| wobydlerstwo | 6.527.689 (2015) |
| hustosć | 53,8 wob./km² |
| forma knježerstwa | prezidialna republika |
| hłowa stata a šef knježerstwa | prezident Isayas Afewerki |
| měna | nakfa |
| hamtska rěč | tigrinja, arabšćina |
| připóznate mjeńšinowe rěče | afaršćina, tigrejšćina, kunama a druhe kušitske rěče |
| hymna | Ertra, Ertra, Ertra |
| časowe pasmo | UTC+3 |
| njewotwisnosć | 24. meje 1993 wot Etiopiskeje |
| Top Level Domain | .er |
| telefon | +291 |
| Połoženje Eritreje na zemi |
| Karta |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | p • d • w |  |

 |

**Eritreja** je njewotwisny stat w sewjerowuchodnej Africe při zapadnym pobrjoze Čerwjeneho morja. Mjezuje na zapadźe ze Sudanom (605 km), na juhu z Etiopiskej (912 km) a na juhowuchodźe z Dźibutijom (113 km).

Kraj sta so po krawnej byrgarskej wójnje z etiopiskim knježerstwom w lěće 1993 z njewotwisnym statom a steji wot toho časa pod kontrolu prezidenta Isayas Afewerki a jeho strony. Płaći jako kruta wojerska diktatura a jedyn z najchudšich krajow na swěće.

## Žórła

## Wotkaz

 **Commons: Eritreja** – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow

Staty a *wotwisne kraje* w Africe[Pokazać]

Algeriska |
Angola |
Benin |
Botsuana |
Burkina Faso |
Burundi |
Centralnoafriska republika |
Čad |
Dźibuti |
Egyptowska |
Ekwatorialna Gineja |
Eritreja |
Etiopiska |
Gabun |
Gambija |
Ghana |
Gineja |
Gineja-Bissau |
Južna Afrika |
Južny Sudan |
Kamerun |
Kap Verde |
Kenia |
Komory |
Demokratiska republika Kongo |
Republika Kongo |
Lesotho |
Liberija |
Libyska |
Madagaskar |
Malawi |
Mali |
Marokko |
Mawretanska |
Mauritius |
Mosambik |
Namibija |
Niger |
Nigerija |
Ruanda |
Sambija |
São Tomé a Príncipe |
Senegal |
Seychelle |
Sierra Leone |
Simbabwe |
Słonowinowy pobrjóh |
Somalija |
Sudan |
Swaziska |
Tansanija |
Togo |
Tuneziska |
Uganda

**Druhe teritorije:**
Ceuta |
Îles éparses |
Kanariske kupy |
Madeira |
Mayotte |
Melilla |
Réunion |
St. Helena |
Zapadna Sahara