Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikispecies[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

**Wikispecies**, Hon-ngî yîm-yi̍t **Vì-kî Vu̍t-chúng** (維基物種), he Wikipedia ke yit-chak chí-moi kie-va̍k, yung khiung-yong ke MediaWiki ngiôn-thí, ya he Wikimedia miàng-hâ ke yit-chak wiki kie-va̍k. Wikimedia cho khì ke muk-tit he kien-li̍p yit-chak chhṳ-yù ke sâng-vu̍t chṳ̂-liau-ku.

## Ngoi-pu lièn-kiet

* Wikispecies
# Wikidata

**Wikidata**, Hon-ngî yîm-yi̍t **Vì-kî Sṳ-kí** (維基數據), he Wikipedia ke yit-chak chí-moi kie-va̍k, yung khiung-yong ke MediaWiki ngiôn-thí, ya he Wikimedia miàng-hâ ke yit-chak wiki kie-va̍k.

Wikidata chhai 2012-ngièn 10-ngie̍t 30-ngit kien-li̍p, Wikimedia chiông só-yû wiki kie-va̍k tú ke chṳ̂-sin thúng-yit piong chhai liá-têu.

## Ngoi-pu lièn-kiet

* Wikidata
# Ho̍k-miàng

Carolus Linnaeus (1707-ngièn – 1778-ngièn), ho̍k-miàng ke fat-mìn-chá.
**Ho̍k-miàng** yî-cheu sâng-vu̍t-ho̍k sông tui sâng-vu̍t chúng-lui ke miang-miàng kûi-chet só pûn-thin ke ho̍k-miàng chṳ̂ hìn-sṳt.
# Corsica[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Corsica .
Corsica
Corsica.
**Corsica** he Fap-koet ke yit-chak Thai-khî, vi-yî Fap-koet tûng-nàm-fông, sî-pet-lìn Provence-Alpes-Côte d'Azur. Chúng mien-chit 8,680 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yok 322,120-ngìn (2013-ngièn thúng-kie). Hâ-hot Haute-Corse lâu Corse-du-Sud. Khì sú-fú he Ajaccio.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Hì-hèu

## Hàng-chṳn khî-va̍k

## Ngìn-khiéu mìn-chhu̍k

## Chṳ̂-ngièn

## Kîn-chi

## Chiá-moi sàng-sṳ

## Sa-fi

## Kâu-thûng

## Kín-tiám

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu lièn-chiap
# Mâ-là-li-â

Mâ-là-li-â
**Mâ-là-li-â**(Yîn-ngî: Malaria) he yit-chúng vôi chho̍k chho̍k ngìn-lui lâu khì-thâ thûng-vu̍t ke chhiòn-khiù-sin ki-sâng-chhùng chhòn-ngiam-phiang.
# Chhie̍t-chúng

Tò-tò tiâu.
Khiúng-liùng.
Lî kap.
Kîm Hà-mà.
Khiúng-tiâu.
**Chhie̍t-chúng** (絕種) fe̍t chhṳ̂n  **Me̍t-chúng** (滅種， Yîn-ngî: Extinction) chhai Sâng-vu̍t-ho̍k lâu Sâng-thai-ho̍k chûng he chṳ́ yit-chak fe̍t yit-chhu̍k vu̍t-chúng ke sêu-sṳt. Chhie̍t-chúng ke shùn-kiên thûng-sòng pûn ngin-vì he kâi vu̍t-chúng chui-heu yit-ke ke-thí ke sí-mòng, mò chṳ́ -sûn heu-thoi.
Chhai yû-sin fàn-chhṳ̍t ke vu̍t-chúng chûng, tông yit-ke vu̍t-chúng chṳ́-yû yit-ke-thí, fe̍t-chá chṳ́-yû yit-ke sin-phe̍t ke ke-thí, nâ mak liá-ke vu̍t-chúng ke me̍t-chúng he put-khó phit-miên ke.
Chhai thi-chṳt sṳ̀-thoi, chhie̍t-chúng he yit-ke sṳ̂ khûng kien koan ke sṳ-khien, vu̍t-chúng thûng-ko vu̍t-chúng ke hìn-sṳ̀n yì chhut-hien, thûng-ko me̍t-chúng yì sêu sṳt. Vu̍t-chúng me̍t-chhie̍t chhai chó-khì pin m̀-he yit-ke pûn phú-phiên chiap-su ke khói-ngiam.
Muk-chhièn, hí-tô fàn-kin chû-chṳt lâu chṳn-fú tâm sîm yù ngìn-lui ke kòn sia̍p thô-chṳ ke vu̍t-chúng ke chhie̍t-chúng. Khó-nèn ke me̍t-chúng ke ngièn-yîn pâu-koat vû ngiam, tshi-sit-thi ke pho-fái, sîn ke pú-sṳ̍t-chá ke yín ngi̍p. Phîn lìm chhie̍t-chúng ke vu̍t-chúng he chṳ́ chhùn-chhai me̍t chhie̍t ngùi hiám ke vu̍t-chúng. Yâ ngoi Me̍t-chúng he yung-yî mèu-shu̍t yí-kîn mò yâ-sâng chhong-thai ke ke-thí, chṳ́-yû ngìn-lui khiên yông ke-thí ke vu̍t-chúng ke su̍t-ngî. Chhie̍t-chúng
# Charles Darwin

Charles Darwin
**Charles Darwin** (Yîn-ngî: Charles Robert Darwin, 1809-ngièn 2-ngie̍t 12-ngit – 1882-ngièn 4-ngie̍t 19-ngit) he Yîn-koet ke yit ke khô-ho̍k-kâ. Kì thì-chhut chin-fa-lun.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
# Sâng-vu̍t-ho̍k

Liá-piên "**Sâng-vu̍t-ho̍k**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**生物學**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.

**Sâng-vu̍t-ho̍k**, ya chhṳ̂n-cho sâng-miang Khô-ho̍k fe̍t-chá Sâng-vu̍t Khô-ho̍k, he ngiên-kiu sâng-miang vu̍t-chṳt kûng-nèn、fat-chán kûi-li̍t khi̍p lâu fàn-kín chṳ̂-kiên fu-siông kôan-he ke Khô-ho̍k. Sâng-vu̍t-ho̍k liá-ke miàng-chhṳ̀ chui-chó yù Fap-Koet Pok-vu̍t ho̍k-kâ Lâ-mâ-khiet chhai-yî 1802-ngièn thì-chhut. Khiûn-ngièn lòi chhai Sâng-vu̍t-ho̍k chin-chán chhiok-chin hâ, yî fu̍t-sôn vi vu̍t-chung kiên ke khiung-thùng ngî-ngièn, tham-thó fam-vì chhù-liáu sâng-vu̍t-thí pún-sṳ̂n, kâng pâu-koat sâng-vu̍t-thí lâu Fàn-kín, Sîm-lî-ho̍k tén-tén, sṳ̀n-vì yit-mùn cháng-ha̍p-sin ke Khô-ho̍k.

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Khô-ho̍k

Liá-piên "**Khô-ho̍k**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**科學**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.
Khô-ho̍k

**Khô-ho̍k** he chṳ́-chit tui-yî chhṳ-yèn liâng-su ke chṳ-sṳt, kîn-ko khóng-chán、yín-yung chṳ sa-fi、kí pâu-hàm lióng fông-mien ke yi-ngi:
①Tui chhṳ-yèn chok lî-yù chhûng-fun ke kôn-chhat fe̍t-chá ngiên-kiu. Liá-chúng kôn-chhat thûng-sòng chṳ́ khó thûng-ko pit-yeu ke fông-fap chin-hàng ke, fe̍t-he nèn thûng-ko Khô-ho̍k fông-fap —— yit-tho yung yî phìn-ka kîn-ngiam chṳ-sṳt ke chhàng-si yì-yèn chin-hàng ke.
②Thûng-ko liá-yong ke ngiên-kiu yû chû-chṳt thí-ne ke chṳ-sṳt.
# Sâng-vu̍t

Ngién-chhùng he yit-chúng Tân Se-pâu Sâng-vu̍t.
Ngiôn-su-khet.
Yòng-mî.
**Sâng-vu̍t** (生物; Yîn-ngî: Organism, yu chhṳ̂n Sâng-miang-thí) he chṳ́ yû sâng-miang ke ke-thí. Chhai Sâng-vu̍t-ho̍k lâu sâng-thai-ho̍k chûng, Thi-khiù sông yok-yû 870 van ke vu̍t-chúng (±130 van), khì-chûng 650 van chúng vu̍t-chúng chhai liu̍k-thi sông, 220 van chúng sâng-fa̍t chhai súi-chûng. Sâng-vu̍t chui chhùng-yeu lâu kî-pún ke thi̍t-chṳ̂n chhai yî sâng-vu̍t chin-hàng sîn-chhṳ̀n thoi-chhia khi̍p vì-chhòn, só-yû sâng-vu̍t yit-thin fi khí-phi ha̍p-sṳ̀n thoi-chhia yî-khi̍p fûn-kié thoi-chhia, liá-he siông-fán ke lióng-ke ko-chhàng, pin-chhiâ cho-tet fàn-chhṳ̍t hâ-hi, liá-he sâng-miang hien-siong ke kî-chhú.
Sâng-miang ke hí-ngièn lâu sâng-miang kok-ke fûn-kî chṳ̂-kiên ke kôan-he yit-chhṳ̍t chhùn-chhai châng-ngi. Yit-pân yì ngièn, sâng-vu̍t fûn-vì lióng-thai lui: ngièn-fu̍t sâng-vu̍t lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t. Ngièn-fu̍t sâng-vu̍t fûn-vì lióng-ke vet: se-khiûn (Bacteria) lâu kú-khiûn (Archaea), liá lióng-ke vet siông-fu chṳ̂-kiên ke kôan-he pin put pí kì-têu lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t ke kôan-he kiên vì chiap-khiûn. Chhai yên-fa sṳ́ ke ngièn-kiu sông, ngièn-fu̍t sâng-vu̍t lâu Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t chṳ̂-kiên yit-chhṳ̍t khiet-fa̍t lièn-hì.
# Thoi-chhia

Thoi-chhia.
Thoi-chhia.
Thoi-chhia.
**Thoi-chhia** (代謝, Metabolism) he vu̍t-thí vì-chhṳ̀ sâng-miang ke Fa-ho̍k fán-yin chúng-chhṳ̂n. Liá-têu fán-yin sṳ́-tet sâng-vu̍t-thí nèn-kèu sâng-chhòng lâu fàn-chhṳ̍t, pó-chhṳ̀ kì-têu ke kiet-kèu yî-khi̍p tui fàn-kin chok-chhut fán-yin. Thoi-chhia thûng-sòng pûn fûn-vì lióng-lui: Fûn-kié thoi-chhia cho-tet tui thai-ke Fûn-chṳ́ chin-hàng fûn-kié yî fe̍t-tet nèn-liòng (yì se-pâu fû-khi̍p); ha̍p-sṳ̀n thoi-chhia chet cho-tet li-yung nèn-liòng lòi ha̍p-sṳ̀n se-pâu chûng ke kok-ke chû-fûn, yì Thàn-pha̍k-chṳt lâu fu̍t-sôn tén. Thoi-chhia he sâng-vu̍t-thí put-thôn chin-hàng vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng ke kâu-von ko-chhàng, yit-tàn vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng kâu-von thìn-chṳ́, sâng-vu̍t-thí ke sâng-miang chhiu-fi kiet-suk.
# Thi-lî-ho̍k

**Thi-lî-ho̍k** (Yîn-ngî: Geography) he kôan-yî thi-khiù khi̍p khì thi̍t-chṳ̂n, kî-mìn lâu hien-siong ke ho̍k-mun. Chhòn-thúng sông, thi-lî-ho̍k yû si-ke kî-pún ke ngièn-kiu fam-chhiû:

* Chhṳ-yèn khi̍p ngìn-vùn hien-siong ke khûng-kiên fûn-sak.
* Khî-vet ngièn-kiu (area studies), yi chit li-yung thi-fông lâu khî-vet hi-chhiên-sṳt thi-khiù ke thi̍t-sin.
* Ngìn-thi kôan-he (man-land relationship) ngièn-kiu, yi chit chhṳ-yèn-kie kok-chúng hien-siong tui ngìn-lui ke yáng-hióng, fe̍t-he ngìn-lui fa̍t-thûng tui chhṳ-yèn kie sán-sâng ke háu-yin .
* Thi-khiù khô-ho̍k ngièn-kiu.
# Sâng-thai-ho̍k

Ecology|  |
|  |
|  |
|
Sâng-thai ho̍k chôn chu yî só-yû chhak thu ke sâng-miang, chhiùng mì-séu ke se khiûn, to hâm-koi liáu cháng-ke Thi-khiù ke ko-chhàng. Sâng-thai ho̍k-kâ ngièn-kiu vu̍t-chúng chṳ̂-kiên ke hí-tô m̀-thùng ke fò fu̍k-chha̍p ke kôan-he, yì pú sṳ̍t fò su fún. Sâng-miang ke tô-ngióng sin on-cheu m̀-thùng ke tshi-sit-thi pûn chû-chṳt, chhiùng liu̍k sâng ke (chûng) to súi sâng ke sâng-thai hì-thúng. |

 **Sâng-thai-ho̍k** (Tet-ngî: Ökologie), he Tet-koet Sâng-vu̍t ho̍k-kâ Ernst Haeckel yî 1866-ngièn thin-ngi ke yit-ke khói-ngiam: sâng-thai-ho̍k he ngièn-kiu sâng-vu̍t-thí lâu khì chû-vì fàn-kin siông-fu kôan-he ke Khô-ho̍k. Tet-ngî Ökologie (chui-chhû: Oecologie) he yù Hî-lia̍p-ngî chhṳ̀-lùi Οικοθ (kâ) lâu Λογοθ (ho̍k-khô) chû-sṳ̀n ke, yi-sṳ̂ he “ngièn-kiu kî-chhu-chhai thùng-yit chhṳ-yèn fàn-kin chûng ke thûng-vu̍t (Lebewesen) ke ho̍k-khô”, muk-chhièn yí-kîn fat-chán vì “ngièn-kiu sâng-vu̍t lâu khì fàn-kin chṳ̂-kiên ke siông fu kôan-he ke Khô-ho̍k”. Fàn-kin pâu-koat sâng-vu̍t fàn-kin lâu fî sâng-vu̍t fàn-kin, sâng-vu̍t fàn-kin he chṳ́ sâng-vu̍t vu̍t-chúng chṳ̂-kiên lâu vu̍t-chúng nui-phu kok-ke thí-chṳ̂ kiên ke kôan-he, fî sâng-vu̍t fàn-kin pâu-koat chhṳ-yèn fàn-kin: thú-yòng, ngâm-sa̍k, súi, khûng-hì, vûn-thu, sṳp-thu tén.
chhai 1935-ngièn Yîn-koet ke Tansley thì-chhut liáu sâng-thai hì-thúng ke khói-ngiam chṳ̂-heu, Mî-koet ke ngièn-khiâng Ho̍k-chá Lindeman chhai tui Mondota fù sâng-thai hì-thúng siòng-se kháu chhat chṳ̂-heu thì-chhut liáu sâng-thai kîm sṳ thap nèn-liòng Chón-von ke “ sṳ̍p-fûn chṳ̂-yit-thin li̍t ”, ya chhiu-he thùng yit-thiàu sṳ̍t-vu̍t lièn sông kok yàng-yông kip chṳ̂-kiên nèn-liòng ke chón fa háu sut phìn-kiûn thai-yok vì 10％ chó-yu.
# Kú Hî-lia̍p

Kú Hî-lia̍p.
**Kú Hî-lia̍p** (古希臘) he chṳ́ chhiùng Hî-lia̍p li̍t-sṳ́ sông kûng-ngièn Chhièn Pat sṳ-ki ke Kú-fûng sṳ̀-khì khôi-sṳ́ to Chhièn 146-ngièn pûn Lò-mâ chṳ̂n-fu̍k chṳ̂-chhièn ke liá-thon sṳ̀-kiên ke Hî-lia̍p vùn-mìn.
# Kîn-ǹg

Kîn-ǹg

**Kîn-ǹg** he Hói-yòng Phú-nen thung-vu̍t. Kîn-ǹg kîn-sòng pûn-ngìn chok-vì chok-song kâ-ngâu fe̍t-tsá kûng-ngia̍p sán-phín ke ngièn-liau. Yèn-heu to-liáu ngi-sṳ̍p sṳ-ki chûng-ya̍p, kîn-ǹg ke su-liòng yí-kîn yîn-vi pú-kîn kûng-ngia̍p ke sṳ̀n-hàng yì-yèn tshiam-tshiam-é kám-séu, sṳ̀n-vì phîn-lìm tshie̍t-tsúng ke sâng-vu̍t. Kîm-ngit thai-tô-su koet-kâ(tshù-liáu Ngi̍t-pún) tû yí-kîn tshiâm-ha tshiòn-khiù kim-pú-lin, thìn-tsṳ́ pú kîn-kûng-ngia̍p ke tshṳ̀-siu̍k fat-chán.
# Chṳ̂n-khiùn

|  Chṳ̂n-khiùn  fa sa̍k sṳ̀-khì: Devon chó-khì - hien-chhai |
| --- |
|  kû |
| sâng-vu̍t fûn-lui |
|

|  |  |
| --- | --- |
| vet: | Eukaryota  |
| kie: | **Fungi** L., 1753 |

 |
| Mn̂g |
|
Chytridiomycota
Zygomycota
Glomeromycota
Ascomycota
Basidiomycota
Deuteromycota |

**Chṳ̂n-khiùn** (真菌) he tui yit lui sâng-vu̍t ke thúng-chhṳ̂n, pâu-koat kau-mû lâu kû tén-tén.
# Se-khiûn

Se-khiûn.
Se-khiûn.
**Se-khiûn** (Bacteria, Yîn-ngî fat-yîm: /bækˈtɪəriə/) he sâng-vu̍t ke chú-yeu lui-khiùn chṳ̂-yit, su̍k-yî se-khiûn-vet. Se-khiûn he só-yû sâng-vu̍t chûng sú-liòng chui-tô ke yit-lui, kí kû-kie, khì Chúng-sú yok-yû 5×1030 ke. Se-khiûn ke ke-thí fî-sòng séu, muk-chhièn yí-tî chui-séu ke se-khiûn chṳ́-yû 0.2 mì mí chhòng, yîn-chhṳ́ thai-tô chṳ́ -nèn chhai hién-mì-kiang hâ khon-to kì-têu. Se-khiûn yit-pân he tân se-pâu, se-pâu kiet-kèu Kién-tân, khiet-fa̍t se-pâu-fu̍t, Se-pâu Kut-ka yî-khi̍p mo̍k-chhong pâu-hi, li-yì lia̍p-sien-thí lâu ya̍p-liu̍k-thí. Se-khiûn su̍k-yî Ngièn-fu̍t Sâng-vu̍t (Prokaryota). Ngièn-fu̍t sâng-vu̍t chûng hàn-yû nang yit-lui sâng-vu̍t hêm-cho Kú Se-khiûn (Archaea), he Khô-ho̍k-kâ yî-kí yên-fa kôan-he yì nang-phit ke lui-phe̍t. Vì-liáu khî-phe̍t, pún-lui sâng-vu̍t me ôn-to **Chṳ̂n Se-khiûn** (Eubacteria). Se khiûn ke hìn-chhong siông-tông tô-ngióng, chú-yeu yû khiù-chhong, kòn-chhong, yî-khi̍p lô-siên-chhong.
# Chṳ̂n-fu̍t

Chṳ̂n-fu̍t.
**Chṳ̂n-fu̍t Sâng-vu̍t** (真核生物, Eukaryote) he khì se-pâu khí-yû se-pâu-fu̍t ke Tân-se-pâu Sâng-vu̍t lâu Tô-se-pâu Sâng-vu̍t ke chúng-chhṳ̂n, kì pâu-koat só-yû thûng-vu̍t, chhṳ̍t-vu̍t, chṳ̂n-khiûn lâu khì-thâ khí-yû yù mo̍k pâu kwó chho̍k ke fu̍k-chha̍p â-se-pâu kiet-kèu ke sâng-vu̍t.
Chṳ̂n-fu̍t Sâng-vu̍t lâu Ngièn-fu̍t Sâng-vu̍t ke kîn-pún-sin khî-phe̍t he chhièn-chá ke se-pâu nui-hàm yû se-pâu-fu̍t, yîn-chhṳ́ yî Chṳ̂n-fu̍t lòi miang-miàng liá yit-lui se-pâu. Hí-tô Chṳ̂n-fu̍t se-pâu chûng hàn hàm yû khì-thâ se-pâu hi, yì lia̍p sien thí, ya̍p liu̍k thí, kô ngì kî thí tén.
Yù yî khí-yû se-pâu fu̍t, yîn-chhṳ́ Chṳ̂n-fu̍t se-pâu ke se-pâu fûn-lie̍t ko-chhàng lâu mò se-pâu fu̍t ke ngièn fu̍t sâng-vu̍t ya thai put siông-thùng.
Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t chhai chin fa sông he tân-ngièn sin ke, tû su̍k-yî sâm vet hì-thúng chûng ke Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t vet, nang-ngoi lióng-ke vet vì thùng su̍k-yî ngièn fu̍t sâng-vu̍t ke se khiûn lâu kú khiûn. Than yù yî Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t lâu kú khiûn chhai yit-sia sâng fa sin-chṳt fò kî yîn siông-kôan sin sông khí-yû yit-thin siông-sṳ sin, yîn-chhṳ́ yû sṳ̀ ya chiông liá lióng-chá khiung-thùng kûi yî Neomura yên-fa kî.
Khô-ho̍k-kâ siông-sin, chhiùng kî yîn chṳn kí lòi-khon, Chṳ̂n-fu̍t sâng-vu̍t he se khiûn lâu kú khiûn ke kî yîn yùng-ha̍p thí, kì he mêu-chúng kú khiûn lâu se khiûn khiung sâng, yi chúng kiet-ha̍p ke sán-vu̍t.
# Se-pâu-fu̍t

DNA kîn Het-sṳ̂-thi̍t ngiam-set ke HeLa se-pâu, chûng-kiên lâu yu-piên ke se-pâu chang kîn-li̍t fûn-lie̍t kiên-khì, khó-kien cháng-ke se-pâu fu̍t tû chhṳ̀n làm-set. Yì chó fông ke se-pâu chang-chhai chin-hàng yû-sṳ̂ fûn-lie̍t, khì se-pâu fu̍t yí-kîn fûn-kak sṳ̀n lióng-ke phu-fûn.
**Se-pâu-fu̍t** (Yîn-ngî: Cell Nucleus; Là-tên-ngî: Nucleus) he chhùn-chhai yî Chṳ̂n-fu̍t se-pâu chûng ke fûng-pit sṳt mo̍k chhong pâu hi, nui-phu hàm yû se-pâu chûng thai-tô-sú ke vì-chhòn vu̍t-chṳt, ya chhiu-he DNA. Liá-têu DNA lâu tô-chúng Thàn-pha̍k-chṳt, yì Chû-chṳt Thàn-pha̍k fu̍k ha̍p hìn-sṳ̀n Ngiam-set-chṳt. Yì Ngiam-set-chṳt chhai se-pâu fûn-lie̍t sṳ̀, fi nùng suk hìn-sṳ̀n Ngiam-set-thí, khì-chûng só hàm ke só-yû kî yîn ha̍p-chhṳ̂n vì Fu̍t-kî Yîn-chû. Se-pâu-fu̍t ke chok-yung, he vì-chhṳ̀ kî yîn ke vàn-cháng sin, pin chia yù thiàu chiet kî yîn péu-hien lòi yáng-hióng se-pâu fa̍t-thûng.
Se-pâu fu̍t ke chú-yeu kèu-chho vì fu̍t mo̍k, he yit-chúng chiông se-pâu fu̍t vàn-chhiòn pâu-fu̍k ke sûng chhèn mo̍k, khó sṳ́ mo̍k nui vu̍t-chṳt lâu se-pâu chṳt, yî-khi̍p khí-yû se-pâu kut-ka kûng-nèn ke mióng chhong kiet-kèu fu̍t siàm chhèn fûn-kak-khôi lòi. Yù yî tô-sú Fûn-chṳ́ mò-fap chhṳ̍t-chiap chhôn théu fu̍t mo̍k, yîn-chhṳ́ sî-yeu fu̍t khûng chok-vì vu̍t-chṳt ke chin chhut Thûng-tho. Liá-têu khûng thung khó ngiong séu Fûn-chṳ́ lâu lì chṳ́ Chhṳ-yù thûng théu; yì yì Thàn-pha̍k-chṳt pân kha thai ke Fûn-chṳ́, chet sî-yeu hî tai thàn pha̍k ke pông-chhu chhòi-nèn thûng-ko. Fu̍t yun-sû he se-pâu chûng chui chhùng-yeu ke kûng-nèn; kî yîn péu-hien lâu ngiam set thí ke pó-chhùn, kai yû lai yî fu̍t khûng sông só chin-hàng ke sû sung chok-yung.
Se-pâu fu̍t nui put hàm yû ngim-hò khì-thâ mo̍k chhong ke kiet-kèu, than ya pin fî vàn-chhiòn kiûn yûn, khì-chûng chhùn-chhai hí-tô yù thi̍t-sû Thàn-pha̍k-chṳt, RNA yî-khi̍p DNA só fu̍k ha̍p yì sṳ̀n ke chhṳ fu̍t thí. Yì khì-chûng su lî-kié chui théu chha̍t ke he fu̍t yìn, chhṳ́ kiet-kèu chú-yeu chhâm-lâu fu̍t thòng thí ke chû-sṳ̀n. Fu̍t thòng thí chhai fu̍t yìn chûng sán chhut chṳ̂-heu, fi chin-ngi̍p se-pâu chṳt chin-hàng mRNA ke chón yi̍t.
# Phiang-thu̍k

Phiang-thu̍k.
 **Phiang-thu̍k** (病毒) he yit-chúng khí-yû se-pâu kám-ngiam-sin ke Â-hién-mì lia̍p-é, kì sṳ̍t-chi sông chhiu-he yù yit-chak pó-fu-sin ke ngoi-hok pâu-kó ke yit-thon DNA fe̍t-chá RNA, chia-chho̍k kám-ngiam ke kî-chṳ, liá-chak kién-tân ke sâng-vu̍t-thí cho-tet li-yung suk-chú ke se-pâu ne-thúng chin-hàng chhṳ-kâ fu̍k-chṳ, than-he mò-fap thu̍k-li̍p sên-chóng lâu fu̍k-chṳ. Phiang-thu̍k cho-tet kám-ngiam só-yû ke khí-yû se-pâu kiet-kèu ke sâng-miang-thí.
# Ernst Haeckel

Ernst Haeckel.
**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel**, 1834-ngièn 2-ngie̍t 16-ngit －1919-ngièn 8-ngie̍t 9-ngit) sâng yî Pô-tshṳ-thán tsut yî yâ nâ, Tet-koet Sâng-vu̍t ho̍k-kâ, Pok-vu̍t ho̍k-kâ, Chet-ho̍k-kâ, Ngi-su̍t-kâ, thùng-sṳ̀ ya-he Yî-sâng, Kau-su. Haeckel chiông Charles Darwin ke Chin-fa-lun yín-ngi̍p Tet-koet pin chhai chhṳ́ kî-chhú sông ki-sa vàn-san liáu ngìn-lui ke Chin-fa-lun lî-lun.
# Ngìn-lui-ho̍k

Ngìn-lui-ho̍k-kâ.
Ngìn-lui-ho̍k-kâ.
**Ngìn-lui-ho̍k** (Yîn-ngî: Anthropology) he ngièn-kiu ngìn ke ho̍k-khô. Tông-thoi Ngìn-lui-ho̍k khí-yû Chhṳ-yèn Khô-ho̍k, Ngìn-vùn-ho̍k lâu Sa-fi Khô-ho̍k ke ngièn-thèu. Kì ke ngièn-kiu chú-thì yû lióng-ke mien-hiong: yit-ke he ngìn-lui ke sâng-vu̍t-sin lâu vùn-fa-sin, yit-ke he tûi-sok ngìn-lui kîm-ngit thi̍t-chṳt ke ngièn-thèu lâu yên-pien. Mìn-chhu̍k chì thùng-sṳ̀ chṳ́ chhṳ̂n Ngìn-lui-ho̍k ke chú-yeu ngièn-kiu fông-fap, yî-khi̍p yî-kí Ngìn-lui-ho̍k ngièn-kiu yì sû-siá ke vùn-pún. Chhiùng-sṳ Ngìn-lui-ho̍k ngièn-kiu ke Chôn-kâ chet chhṳ̂n-vì Ngìn-lui-ho̍k-kâ (Anthropologist).
# Thai-ma̍k

|  Thai-ma̍k |
| --- |
|   |
| sâng-vu̍t fûn-lui |
|

|  |  |
| --- | --- |
| kie: | Plantae  |
| mùn: | Magnoliophyta  |
| kông: | Liliopsida  |
| muk: | Poales  |
| khô: | Poaceae  |
| su̍k: | *Hordeum*  |
| chúng: | H. vulgare  |

 |
| ho̍k-miàng |
| Hordeum vulgare L. |

**Thai-ma̍k** he yit chúng chhṳ̍t-vu̍t, cho-tet sṳ̍t.
# Vergilius

**Vì-kit-ngì** (kûng-ngièn chhièn 70-ngièn ~ chhièn 19-ngièn) he Lò-mâ chui ví-thai ke kú-tién sṳ̂-ngìn. Kî chú-yeu yî Mu̍k-kô, Nùng-sṳ-sṳ̂ lâu Âi-ngiap-â-sṳ̂-ki chhut-miàng. Vì-kit-ngì he nùng-mìn ke ngí-chṳ̂, 17-se sṳ̀ lòi-to lò-mâ. Yit-khôi-sṳ́ Vì-kit-ngì chhiùng-sṳ sṳ̂-fap chṳt-ngia̍p, than heu-lòi sàng-vì ho̍k-chá lâu sṳ̂-ngìn. O-kú-sṳ̂-tû chhai nui-chan chûng sṳn-li, fì-fu̍k liáu lò-mâ chṳt-si. Vì-kit-ngì ke sṳ̂-kô kô-siung O-kú-sṳ̂-tû, yû yit-chung mìn-hién ke mìn-chhu̍k chú-ngi chhìn-si.
# Fap-ngî[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Liá-piên "**Fap-ngî**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**法文**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.

Fap-ngî
**Fap-ngî** fe̍t-tsá **Fap-vùn** (*français, la langue française*) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne Roman Ngî-chhu̍k, he ki-sṳ̀n Sî-pân-ngà-ngî lâu Phù-thò-ngà-ngî chṳ̂-heu, sṳ́-yung-chá ngìn-su chui-tô ke Roman ngî-ngièn chṳ̂-yit, Fap-vùn chhai sṳ̍p-yit sṳ-ki chên-sûn chhù-liáu chûng-kú Hon-ngî yî-ngoi, tông-sṳ̀ sṳ-kie-song sṳ́-yung chui-tô ke ngî-ngièn. Hien-sṳ̀ chhiòn sṳ-kie yû 87,000,000-ngìn pá Fap-vùn chok-vì mû-ngî, yî-khi̍p khì-thâ 190,000,000-ngìn sṳ́-yung kí.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Kî-pún Tshṳ̀-ki

## Tsu-sṳt

## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Fap-ngî Wikipedia**
# Réunion

| RéunionLa Réunion |
| --- |
|
Fap-koet ke hói-ngoi-sén |
|  khì vùn-chông |
| **Kiet-ngièn**: Florebo quocumque ferar "M̀-kón chhai nâ-têu ngài tû-voi khôi-fâ" |
|  |
| Chú-khièn koet-kâ |
Fap-koet |
| Sú-fúlâu chui-thai sàng-sṳ |
Saint-Denis |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Fap-ngî |
| Pha̍k-fa |
Fap-ngî, Réunion Creole-ngî |
| Chṳn-fú |
|  |
| • Vî-yèn-fi chú-sit  |
Didier Robert |
| Li̍p-fap kî-koân |
Sén Vî-yèn-fi |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
2,511 km2 (970 sq mi) |
| Ngìn-khiéu |
| • 2022-ngièn phú-chhà |
868,846 |
| • Me̍t-thu |
250/km2 (647.5/sq mi) |
| GDP (miàng-ngi) |
2019-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$22.0 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$25,720 |
| Chhièn |
Euro (€) (EUR) |
| Sṳ̀-khî |
UTC+04:00 |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+262 |
| ISO 3166 thoi-ho |
RE |
| Táng-kip Mióng-vet |
.re |

**Réunion-tó** (Fap-ngî: La Réunion) he yit-chho Yin-thu-yòng sî-phu Mascarene Khiùn-tó chûng ke Fó-sân-tó. Vì Fap-koet ke hói-ngoi Thai-khî chṳ̂-yit, vi-tsì vì 20.9188°S 55.475063°E. Hâ-hot yit-ke sén, chit Réunion-sén. Tûng-piên yok 190 kûng-lî he Mauritius, sî piên chet lâu Fî-chû thi-yit thai tó Madagascar siông-khî 650 kûng-lî.

Réunion-tó mien-chit 2,512 phìn-fông kûng-lî, hói-ngan sien chhòng 207 kûng-lî. Chhù yèn-ngan yû ha̍p tsak phìn-ngièn ngoi, kiûn su̍k sân-thi lâu kô-ngièn, tó-sông kô fûng yok 3,019 kûng-chhak, he vì Gros Morne Fó-sân fûng (lìn khiûn Piton des Neiges fûng he Sí-fó-sân, phiêu kô 3069 kûng-chhak). Yèn-ngan su̍k ngie̍t-tai yí-lìm hì-hèu, chûng-ngièn sṳp ngie̍t; nui-phu sân-thi vì kô sân hì-hèu, vûn-fò liòng sóng. Chui ngie̍t ngie̍t phìn-kiûn hì-vûn 26℃, chui lâng ngie̍t 20℃. 5 chṳ 11-ngie̍t vì kôn kui, 11-ngie̍t chṳ chhṳ ngièn 4-ngie̍t vì yí kui.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Ngoi-phu lièn-chiap
# GitHub

GitHub
**GitHub** he yit ke theu-ko git chin-hàng pán-pún khúng-chṳ ke ngiôn-thí ngièn-sṳ́-mâ thoi-kón fu̍k-vú phìn-thòi.

## Ngoi-phu lièn-kiet

* GitHub
# Iran[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

| Iran Yî-sṳ̂-làn Khiung-fò-koetجمهوری اسلامی ایران |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Kiet-ngièn:**استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی "Thu̍k-li̍p, chhṳ-yù, Yî-sṳ̂-làn Khiung-fò-koet" |
| **Koet-kô:** سرود ملی جمهوری اسلامی ایران "Iran Yî-sṳ̂-làn Khiung-fò-koet Koet-kô" 時長：56 秒。0:56 |
|  |
| Sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ |
Tehran |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Pô-sṳ̂-ngî |
| Chṳn-fú |
tân-yit-chṳ, Khomeini Chú-ngi, chúng-thúng-chṳ, Yî-sṳ̂-làn-koet, khiung-fò-koet |
|  |
| • Chui-kô liâng-thô-ngìn  |
vacant |
| • chúng-thúng  |
Masoud Pezeshkian |
| • thi-yit fu-chúng-thúng  |
Mohammad Reza Aref |
| • Yî-sṳ̂-làn Ngi-fi ngi-chóng  |
Mohammad Bagher Ghalibaf |
| • Chui-kô fap-kôn  |
Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i |
| Li̍p-fap kî-koân |
Yî-sṳ̂-làn Ngi-fi |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
1,648,195 km2 (636,372 sq mi) (thi 17 miàng) |
| • súi-vet (%) |
1.63 |
| Ngìn-khiéu |
| • 2025-ngièn kû-kie | 92,417,681 (thi 17 miàng) |
| • Me̍t-thu |
56/km2 (145.0/sq mi) (thi 163 miàng) |
| GDP (PPP) |
2025-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung | $1.879 van-yi (thi 22 miàng) |
| • Phìn-kiûn | $21,473 (thi 88 miàng) |
| GDP (miàng-ngi) |
2025-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung | $353 sṳ̍p-yi (thi 42 miàng) |
| • Phìn-kiûn | $4,074 (thi 132 miàng) |
| Gini (2023-ngièn) |  35.9 chûng |
| HDI (2023-ngièn) |  0.799 kô · thi 75 miàng |
| Chhièn |
Iran rial (ریال) (IRR) |
| Sṳ̀-khî | UTC+3:30 (IRST) |
| • Ha-lin-sṳ̀ (DST) | UTC+4:30 (IRDT) |
| Sṳ̀-kiên kiet-sṳt |
yyyy/mm/dd (SH) |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+98 |
| ISO 3166 thoi-ho |
IR |
| Táng-kip Mióng-vet |
.ir ایران. |

**Iran** he Â-chû yit-ke koet-kâ.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
# Victoria Ńg-vòng[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Victoria Ńg-vòng (1859).
Victoria Ńg-vòng (1840).
 **Victoria Ńg-vòng**  (Yîn-ngî: **Queen Victoria**, chhiòn-miàng vì Alexandrina Victoria; 1819-ngièn  5-ngie̍t 24-ngit  – 1901-ngièn  1-ngie̍t 22-ngit ), chhṳ 1837-ngièn 6-ngie̍t 22-ngit hí, he Thai Britain lâu Ireland Lièn-ha̍p Vòng-koet Kiûn-chú, chhṳ̍t chṳ ko-sṳ̂n. Chhṳ 1876-ngièn 5-ngie̍t 1-ngit hí, kì khí-yung sîn thèu hâm, Yin-thu Ńg-fòng.

## Sâng-phìn

## Kâ-thìn

## Chú-siên

## Siông-kôan chok-phín

## Chhâm-kháu vùn-hien
# Queensland[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Queensland.

**Queensland** (State of Queensland), vi-yî Au-chû ke tûng-pet-phu, mien-chit he Au-chû ke thi-ngi thai chû, ngìn-khiéu phài-miàng chhiòn Au-chû thi-sâm. Kîn-kí 2007-ngièn 12-ngie̍t thúng-kie, Queensland ngìn-khiéu yí-kîn thu̍t-pho 4,380,000 ngìn, cham-hi chhiòn-koet chúng ngìn-khiéu ke 20%. Queensland thi-yit thai sàng vi sú-fú Brisbane, ngìn-khiéu 1,007,900 (2007-ngièn 3-ngie̍t sú-kí) , thai tû-fi-khî ngìn-khiéu yok lióng-pak-van. Thi-ngi thai sàng he kôn-kông chhung-chṳ́n Gold Coast, ngìn-khiéu 58.3-van (2007-ngièn 10-ngie̍t sú-kí)

Queensland yû siông-tông kóng-thai ke thi-khî vi-yî ngie̍t-tai, sṳn-sán khóng-vu̍t lâu súi-kó, kî-mìn ngie̍t-oi yun-thung, su yû "Yòng-kông chṳ̂ chû" (Sunshine State) ke mî-chhṳ̂n.

Queensland yî nùng-ngia̍p vi chú-yeu mo-yi sán-phín, vi Au-chû ngiù-nen, kâ-pî, yên-chhó, thì-thèu, muk-chhòi, thèu-lui, phìn-kó, khiûng-tsiâu, vòng-lî, muk-kôa, Lai-kî, Mong-kó, kuk-vu̍t, kâm-tsà, mièn-fâ tén sán-phín ke chú-yeu sán-thi.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Hì-hèu

## Chṳn-chhṳ

## Hàng-chṳn Khî-va̍k

## Kâu-thûng

## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien

## Ngoi-phu lièn-kiet