Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chêu-sṳ̀n-thèu

Chêu-sṳ̀n-thèu
**Chêu-sṳ̀n-thèu** (朝晨頭), me ôn-to **Chêu-sṳ̀n** (朝晨) lâu **Sṳ̀n-chó** (晨早), he yit-ngit tî-poi ngit-chhut chṳ tông-chu ke liá-thon sṳ̀-kiên.

## Ngiâng-mong

* Song-chu (上晝)
* Tông-chu (當晝)
* Hâ-chu (下晝)
* Ngit-sṳ̀-thèu (日時頭)
* Lìm-am-thèu (臨暗頭)
* Am-pû-thèu (暗晡頭)
* Sên-kông-pan-ya (星光半夜)

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

 Chhai Wikimedia Commons liá-têu yû thùng **Chêu-sṳ̀n-thèu** siông-koân ke tóng-on.
# Hâ-chu[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Hâ-chu ke ngit-thèu-sî
**Hâ-chu** (下晝), me ôn-to **Hâ-chu-thèu** (下晝頭), **Hâ-pû** (下晡) lâu **Hâ-chu-sṳ̀n** (下晝晨), he yit-ngit tî-poi tông-chu chṳ lìm-am-thèu ke liá-thon sṳ̀-kiên.

## Ngiâng-mong

* Chêu-sṳ̀n-thèu (朝晨頭)
* Song-chu (上晝)
* Tông-chu (當晝)
* Ngit-sṳ̀-thèu (日時頭)
* Lìm-am-thèu (臨暗頭)
* Am-pû-thèu (暗晡頭)
* Sên-kông-pan-ya (星光半夜)

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

 Chhai Wikimedia Commons liá-têu yû thùng **Hâ-chu** siông-koân ke tóng-on.
# Lìm-am-thèu

Lìm-am-thèu
**Lìm-am-thèu** (臨暗頭), me ôn-to **Lìm-am-é** (臨暗仔), **Lìm-am-piên** (臨暗邊) lâu **Thôn-ya** (斷夜), he yit-ngit tî-poi ngit-lo̍k chṳ am-pû-thèu chṳ̂-kiên ke liá-thon sṳ̀-kiên.

## Ngiâng-mong

* Chêu-sṳ̀n-thèu (朝晨頭)
* Song-chu (上晝)
* Tông-chu (當晝)
* Hâ-chu (下晝)
* Ngit-sṳ̀-thèu (日時頭)
* Am-pû-thèu (暗晡頭)
* Sên-kông-pan-ya (星光半夜)

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

 Chhai Wikimedia Commons liá-têu yû thùng **Lìm-am-thèu** siông-koân ke tóng-on.
# Sâng-miang

Sâng-miang.
Sâng-miang.
Sâng-miang.
**Sâng-miang** (Life) fàm-chṳ́ yit-lui khí-yû vún-thin ke vu̍t-chṳt lâu nèn-liòng thoi-chhia hien-siong nèn fì-yin chhiuk-kit, nèn chin-hàng chhṳ-ngài fu̍k-chṳ (fàn-chhṳ̍t) ke pan khôi-piong vu̍t-chṳt hì-thúng, Kién-tân lòi-kóng, ya chhiu-he yû sâng-vu̍t kî-chṳ ke vu̍t-thí. Sâng-miang ke-thí thûng-sòng tû-yeu kîn-li̍t chhut-sâng, sṳ̀n-chhòng lâu sí-mòng. Sâng-vu̍t-ho̍k chet he yî ngièn-kiu sâng-miang vì chûng-sîm ke Khô-ho̍k.

Sâng-miang ke chui-séu tân-vi he sâng-vu̍t, sâng-vu̍t he yù yit-chak fe̍t tô-chak se-pâu chû-sṳ̀n, yû Sîn-chhṳ̀n Thoi-chhia, vì-chhṳ̀ hèn-thin-sin, cho-tet sṳ̀n-chhòng, fì-yin chhiuk-kit, cho-tet fàn-chhṳ̍t yî sṳt-yin ngoi-kie fàn-kin, ki-sa sán-sâng heu-thoi. Chhai Thi-khiù ke sâng-vu̍t-khiên nui cho-tet cháu-to hí-tô m̀-thùng ke sâng-vu̍t, chhai liá-têu sâng-vu̍t chûng (pâu-koat chhṳ̍t-vu̍t, thûng-vu̍t, chṳ̂n-khiûn, ngièn-sâng sâng-vu̍t, kú-khiûn khi̍p se-khiûn), tû-yû khiung-thùng ke thi̍t-chṳ̂n, tû-he yù yî Thàn lâu súi vì kî-chhú ke se-pâu kèu-sṳ̀n.
# Sên-kông-pan-ya[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Am-pû-thèu 12-tiám ke sṳ̀-chûng-é
**Sên-kông-pan-ya** (星光半夜), me ôn-to **Pan-ya-é** (半夜仔) lâu **Sâm-kâng-pan-ya** (三更半夜), he yit-ngit to hâ-yit-ngit ke ko-thu sṳ̀-kiên, me chit-he am-pû-thèu 12:00.

## Ngiâng-mong

* Chêu-sṳ̀n-thèu (朝晨頭)
* Song-chu (上晝)
* Tông-chu (當晝)
* Hâ-chu (下晝)
* Ngit-sṳ̀-thèu (日時頭)
* Lìm-am-thèu (臨暗頭)
* Am-pû-thèu (暗晡頭)

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

 Chhai Wikimedia Commons liá-têu yû thùng **Sên-kông-pan-ya** siông-koân ke tóng-on.
# Ngie̍t-khiù

Ngie̍t-khiù.
**Ngie̍t-khiù** (月球; fù-ho: ) siu̍k-chhṳ̂n *Ngiėt-kông* (月光 moonlight) fe̍t-chá  **Ngie̍t-fâ-kông** (月華光) — he Thi-khiù vì-yit ke Thiên-yèn Ví-sên, he Thai-yòng-hi chûng thi-ńg thai ke Ví-sên.

| Thai-yòng-hi |
| --- |
|  |
| **Hèn-sên**: | Ngit-thèu |
| **Hàng-sên**: | Súi-sên · Kîm-sên · Thi-khiù · Fó-sên · Muk-sên · Thú-sên · Thiên-vòng-sên · Hói-vòng-sên |
| **Ái-hàng-sên**: | Ceres · Mèn-vòng-sên · Haumea · Makemake · Eris |
| **Ví-sên**: | Ngie̍t-khiù· Fó-sên ke · Muk-sên ke · Thú-sên ke · Thiên-vòng-sên ke · Hói-vòng-sên ke |
| **So-pá-sên**: | Halley So-pá-sên · Encke So-pá-sên |
| **Khì-thâ**: | Séu-hàng-sên-tai· Kuiper-tai · Scattered disc · Oort-yùn |
# Sṳ̀-khî

**Sṳ̀-khî** (Time Zone) he kîn-kí yit-phién thi-khî ke phêu-chún sṳ̀-kiên cho pún-thi sṳ̀-kiên ke fûn-khî. Thai-phu-fun ke Sṳ̀-khî tû-he chhâ yit-ke chûng, thûng-sòng he kîn-kí Greenwich Sṳ̀-kiên lâu pún-thi sṳ̀-kiên siông-chhâ lòi fûn-phe̍t.

## Chhiòn-khiù UTC phiên-yì-liòng

Sṳ̀-khî-thù.
Sṳ̀-khî va̍k-fûn.
# Tông-chu[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Tông-chu 12-tiám ke sṳ̀-chûng-é
**CTông-chu** (當晝), me ôn-to **Tông-chu-thèu** (當晝頭), **Chu-piên** (晝邊) lâu **Chu-sṳ̀n-thèu** (晝晨頭), he yit-ngit tî-poi song-chu 11 tiám-chûng chṳ hâ-chu 1 tiám-chûng (13 tiám-chûng) ke liá-thon sṳ̀-kiên.

## Ngiâng-mong

* Chêu-sṳ̀n-thèu (朝晨頭)
* Song-chu (上晝)
* Hâ-chu (下晝)
* Ngit-sṳ̀-thèu (日時頭)
* Lìm-am-thèu (臨暗頭)
* Am-pû-thèu (暗晡頭)
* Sên-kông-pan-ya (星光半夜)

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

 Chhai Wikimedia Commons liá-têu yû thùng **Tông-chu** siông-koân ke tóng-on.
# Thiên-vùn-ho̍k

Liá-piên "**Thiên-vùn-ho̍k**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**天文學**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.

**Thiên-vùn-ho̍k** he kôn-chhat lâu ngiên-kiu yî-chhiu Yî-chhiu kiên thiên-thí ke ho̍k-khô, kí ngiên-kiu thiên-thí ke fûn-phu、yun-thung、vi-chṳ、chong-thai、chû-sṳ̀n、sin-chṳt khi̍p hí-ngièn lâu yên-fa, he Chhṳ-yèn Khô-ho̍k chûng ke yit-mùn kî-chhú ho̍k-khô. Thiên-vùn-ho̍k lâu khì-thâ chhṳ-yèn khô-ho̍k ke yit-ke hién-mìn mò-thùng chṳ̂-chhu chhai-yî thiên-vùn-ho̍k ke sṳ̍t-ngiam fông-fap he kôn-chhet, thûng-ko kôn-chhet lòi sû-si̍p thiên-thí ke kok-chúng sin-sit. Yî-yîn tui kôn-chhet fông-fap lâu kôn-chhet sú-thon ke ngiên-kiu, he Thiên-vùn-ho̍k-kâ nú-li̍t ngiên-kiu ke yit-ke fông-hiong. Hien-thoi thiên-vùn-ho̍k yí-kîn fat-chán sṳ̀n-vì kôn-chhet chhiòn thien-pô thon ke khô-ho̍.
# Thien-nó

Thien-nó
**Thien-nó** he yit-tsúng kîn-kí yit ne-lie̍t tsṳ́-lin lòi-tui su-ngiak tsin-hàng tshú-lî ke kî-hi. Siong-kûan ke kî-su̍t ngiên-kiu tshṳ̂n-tso Thien-nó khô-ho̍k, su-ngiak ngiên-kiu pûn-ngìn tshṳ̂n-tso Sin-sit kî-su̍t. Phû-phiên sṳ́-yung ke lui-hìn he thien-zii2 thien-nó. Thien-nó lui-phe̍t fàn-tô, tsúng-thí-song he tshú-lî sin-sit tsṳ̂ kûng-khí.
# Pên-tó-ngî

Pên-tó-ngî thi-khî.
 **Pên-tó-ngî**  (**íslenska**) su̍k-yî German Ngî-chhu̍k ke Pet German Ngî-kî, hien-thoi Pên-tó ke kôn-fông ngî-ngièn. Ngièn chhṳ-kú-thoi Pet-Êu ngìn yi̍t chit Viking-ngìn sṳ́-yung ke ngî-ngièn fe̍t chhṳ̂n  **Kú Norse-ngî**  (Old Norse). Hien-thoi Pên-tó-ngî he lâu Kú Norse-ngî lì yi chui séu ke fûn-kî, khì fat-yîm fap (yû-khì he mû-yîm yîm su), he Pet German Ngî-kî tông-chûng kói-pien chui séu ke. Chhṳ Viking-ngìn chhai khiûn 1000 ngièn chhièn, chiông Kú Norse-ngî tai-to Pên-tó pin hìn-sṳ̀n  **Pên-tó-ngî**  heu, yù yî  **Pên-tó-ngî** chhṳ̀-lùi ke piâng fap thùng ngî-fap pien-fa put thai, khì phiêu-chún-fa ke siá-fap kî yî chhṳ-kú Norse-ngî yîm-vi hì-thúng, chhai ngî ngi lâu chhṳ̀-lùi sun sì sông se mì ke piâng-siá chhâ-yi. Só-yî, hien-thoi Pên-tó ngìn fe̍t túng tet  **Pên-tó-ngî**  ke ngìn put sî fâ thai tô sṳ̀-kiên chit nèn fông-phien thi ye̍t-thu̍k khi̍p nèn lî-kié Viking sṳ̀-thoi ke kú-thoi vùn-ho̍k chok-phín fe̍t Pên-tó ke kú-thoi vùn-ho̍k chok-phín .

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Kî-pún chhṳ̀-ki

## Chu-sṳt

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Pên-tó-ngî Wikipedia**
# Tet-ngî

**Tet-ngî** fe̍t-tsá **Tet-vùn** he Yin-Êu Ngî-ne German Ngî-chhu̍k Sî German ngî-tsṳ̂ ha ke yit-tsúng Ngî-ngièn. Tet-ngî khiung-thùng phêu-tsún-ngî ke hìn-sàng khó-yî tûi-suk to Martin Luther ke Sṳn-kîn fân-yi̍t-pún. Tet-ngî he yit-yi tô-ngìn sṳ́-yung ke mû-ngî; tsui-tshû tshai Tet-koet, O-thi-li, Liechtenstein, Luxembourg tén-tén thi-khî sṳ́-yung.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Kî-pún Tshṳ̀-ki

## Tsu-sṳt

## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Tet-ngî Wikipedia**
# Nò-vî-ngî

Sṳ́-yung Sû-mien Nò-vî-ngî (fùng-set) lâu Sîn Nò-vî-ngî (làm-set) ke thi-khî.
**Nò-vî-ngî** (norsk) he German Ngî-chhu̍k ke yit-ke fûn-kî, phû-phiên thûng-yung yî Nò-vî, ya-he Nò-vî ke kôn-fông ngî-ngièn. Nò-vî-ngî lâu Sui-tiên-ngî lâu Tân-ma̍k-ngî sṳ̍p-fûn siông-khiun, chhâu-lien liá sâm-chúng ngî-ngièn ke ngìn ya-he cho-tet fu-siông fu-siông kiêu-thûng. Tân-ma̍k-ngî chhiùng 16 Sṳ-ki chṳ 19 Sṳ-ki khì-kiên yit-chhṳ̍t he Nò-vî thi-khî ke phêu-chún sû-siá ngî-ngièn, chṳ-to khiûn-thoi ke Nò-vî-ngî fat-chán yit-chhṳ̍t tû-yû su-liáu oi-koet chú-ngi, sàng-hiông kak-ngòi yî-khi̍p Nò-vî vùn-ho̍k-sṳ́ só yáng-hióng.

Kîn-kí Nò-vî fap-li̍t lâu chṳn-fú chṳn-chhet, kîm-ha ke Nò-vî-ngî yû lióng-tho sû-siá hìn-sṳt, fûn-phe̍t he “Sû-mien Nò-vî-ngî ” (Bokmål) lâu “Sîn Nò-vî-ngî” (Nynorsk). Lióng-chúng sû-siá Nò-vî-ngî ke hìn-sṳt thoi-péu kit-chin ke sû-siá péu-tha̍t fông-sṳt.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Chu-sṳt

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Nò-vî-ngî Wikipedia**
# Tân-ma̍k-ngî[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Tân-ma̍k-ngî fûn-phu.
**Tân-ma̍k-ngî** (dansk) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne German Ngî-chhu̍k Pet Ngit-ngì-màn Ngî-kî, thûng-hàng yî Tân-ma̍k yî-khi̍p khì su̍k-thi Faroe Khiùn-tó, Greenland, ya-he thûng-hàng yî Tet-koet, Nò-vî lâu Sui-tiên ke kin-nui ke phu-fun thi-khî.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Sṳ-mû

## Vùn-fap

## Chu-sṳt

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Tân-ma̍k-ngî Wikipedia**
# Sui-tiên-ngî[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Shuì-tién-ngî fûn-phu thi-khî.
**Sui-tiên-ngî** (瑞顛語, svenska) fe̍t-chá ham cho **Sui-tién-ngî** (瑞典語), he Pet German Ngî-kî ke yit-chúng, chú-yeu sṳ́-yung thi-khî vi Sui-tiên, Fûn-làn, sṳ́-yung ngìn-su chhêu-ko kiú-pak-van ngìn. Kì lâu Scandinavia thi-khî nang-ngoi lióng-chúng ngî-ngièn: Tân-ma̍k-ngî lâu Nò-vî-ngî he siông-thûng ngî-ngièn. Sui-tiên-ngî lâu khì-thâ Pet German-ngî yit-yong, lòi-ngièn yî Kú Norse-ngî.

Sui-tiên sṳ̀n-ngìn ke sṳt-sṳ nèn-li̍t kô-tha̍t 99%. Phêu-chún Sui-tiên-ngî he Sui-tiên kôn-fông ngî-ngièn, lòi-ngièn yî 19 sṳ-ki Sui-tiên chûng-phu ke fông-ngièn, chhai 20 sṳ-ki chhû-khì ku-thin hâ-lòi.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Chu-sṳt

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Sui-tiên-ngî Wikipedia**
# Hò-làn-ngî

Hò-làn-ngî
**Hò-làn-ngî** su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne German Ngî-chhu̍k ha ke Sî German ngî-chṳ̂, he Hò-làn, Pí-li-sṳ̀ lâu Suriname ke kôn-fông ngî-ngièn. Tshai Hò-làn tshiòn kin-nui khi̍p Pí-li-sṳ̀ ke Flanders thi-khî thûng-yung. Êu-chû yok-yû lióng-tshiên si-pak van-ngìn yung Hò-làn-ngî tsok-vì thi-yit ngî-ngièn. Hàn-yû tsên-kâng pûn Hò-làn thúng-tshṳ si-ke sṳ-ki ke Yin-nì ya-yû ngit-sòng ke sṳ́-yung.

## Li̍t-sṳ́

## Lui-phe̍t

## Thi-lî fûn-phu

## Fông-ngièn

## Ngî-yîm

## Vùn-fap

## Tsu-sṳt

## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Hò-làn-ngî Wikipedia**
# Yî-chhiu

Yî-chhiu
**Yî-chhiu** (宇宙) péu-sṳ chhiòn-phu sṳ̀-kiên lâu khûng-kiên. Yit-pân lî-kié ke yî-chhiu chṳ́ só chhùn-chhai ke yit-ke sṳ̀-khûng lièn-siu̍k ne-thúng, pâu-koat khì-kiên ke só-yû Vu̍t-chṳt, Nèn-liòng lâu sṳ-khien. Tui-yî liá-yit thí-ne ke cháng-thí kié-sṳt liáu yî-chhiu-lun. Ngi-sṳ̍p sṳ-ki yî-lòi, kîn-kí hien-thoi Vu̍t-lí-ho̍k lâu Thiên-vùn-ho̍k, kien-li̍p liáu kôan-yî yî-chhiu ke Khô-ho̍k lî-lun, chhṳ̂n-cho Yî-chhiu-ho̍k.

Kîn-kí siông-tui-lun, sin-sit ke chhòn-pô suk-thu yû-han, só-yî chhai mêu-chúng chhìn-khóng hâ chhiong-he chhai fat-sên yî-chhiu phau-chong ke chhìn-khóng hâ, sṳ̀-khûng lièn-siu̍k ne-thúng chûng chṳ́-nèn sû-tó yit séu phu-fun khî ke sin-sit, khì-thâ phu-fun ke sin-sit chiong yún-yén mò-fap chhòn-pô.

## Thai-pau-cha

Yî-chhiu he chhùn-chhai ke-yit-chhiet, chhiòn-phu ke khûng-kiên, vu̍t-chṳt, chîn-li̍t (精力) lâu sṳ̀-kiên. Liá-he yit-chak tông-thai ke-kóng-fat khûng-kiên, yû kí-tô-sṳ̍p-yi （十億）ke sên-hi, mî-chak sên-hi tû pâu-hàm kí-tô sṳ̍p-yi chak hèn-sên, m̀-ko kì chṳ-seú 99.99% tân-chhiang he khûng thin-thin. Chhṳ-chhiùng 138 yi-ngièn （億年）chhièn tan-sên yî-heu, yî-chhiu chhai yit-chhṳ̍t mò-thìn khok-thai (擴大). Thèn-tén Thai-pau-cha, kì yit-chhṳ̍t mò-thìn pien-fa.

Chhai thai-pau-cha (大爆炸) yî-chhièn, chhiòn yî-chhiu vi-yî chhai yit-ke pí chhṳ̀n-fôi kha-se ke hi-phau tî-poi. Vûn-thu tông ngie̍t, me̍t-thu sṳ̍p-fûn kô, thut-yèn pau-cha. Ko-mò-kí-kiú, yî-chhiu chhiu pien pí Sên-hi kha-thai. Kì he mò-thìn chen-chóng lâu lâng-khiok, sùn-sui ke nèn-liòng pien-sṳ̀n-è vu̍t-chṳt. Chhai sa-hâ-lòi ke-sṳ̍p-yi （十億）-ngièn tú-hong, hèn-sên, hàng-sên (行星) lâu sên-hi ke-hìn-sṳ̀n chhóng-chho-lê ngài-teû só-tî ke-yî-chhiu.
# Thai-yòng-hi[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Thai-yòng-hi ke chú-yeu sṳ̀n-yèn: hói-vòng-sên, thiên-vòng-sên, thú-sên, muk-sên, Séu-hàng Sên-tai, Thai-yòng, súi-sên, kîm-sên, thi-khiù lâu ngie̍t-khiù, fó-sên, chhai chó-piên cho-tet khon-kien yit-khò Fùi-sên.
Thai-yòng-hi khì sṳ̀n-si̍t yân-set, yáng-chhiong lâu thai-se.

**Thai-yòng-hi** (太陽系, Yîn-ngî: Solar system) he yî Thai-yòng chok-vì chûng-sîm, lâu só-yû su-tó Thai-yòng ke chhûng-li̍t yok-suk thiên-thí ke si̍p-ha̍p thí: pat-khò Hàng-sên, chṳ-séu yit-pak liuk-sṳ̍p-ńg khò ke ví-sên, ńg-khò yí-kîn phièn-ngin chhut-lòi ke Ái-hàng-sên lâu vù-su ke Thai-yòng-hi séu thiên-thí. Séu thiên-thí pâu-koat Séu hàng-sên, Kú-pak-tai ke thiên-thí, Fùi-sên lâu Sên-chi chhṳ̀n-âi.

Kóng-ngi sông, Thai-yòng-hi ke liâng-vet pâu-koat Thai-yòng, si-khò lui-thi ke Nui-hàng-sên, yù tô-chúng séu ngâm-sa̍k chû-sṳ̀n ke Séu-hàng Sên-tai, si-khò chhûng-mân hi-thí ke ki-thai Ngoi hàng-sên, chhûng-mân pên-tung séu ngâm-sa̍k, pûn chhṳ̂n-cho Kú-pak-tai ke thi-ngi ke Séu thiên-thí khî. Chhai Kú-pak-tai chṳ̂-ngoi hàn-yû Vòng-tho Lì-san Phàn-mien lâu Thai-yòng-khiên, yî-khi̍p su̍k-yî ká-sat ke êu-thi̍t-yùn.

On-cheu Thai-yòng ke khî-lì, Thai-yòng-hi nui ke Hàng-sên chhṳ-si he súi-sên, kîm-sên, thi-khiù, fó-sên, muk-sên, thú-sên, thiên-vòng-sên lâu hói-vòng-sên. Pat-khò hàng-sên chûng ke liuk-khò yû thiên-yèn ke ví-sên fàn-lau.

## Miàng-chhṳ̀ kié-sṳt

## Khái-shu̍t lâu kiet-kèu

## Hìn-sàng lâu yên-fa

## Nui Thai-yòng-hi

## Chûng Thai-yòng-hi

## Ngoi Thai-yòng-hi

## Chui-yén ke khî-vet

## Ngiên-kiu Thai-yòng-hi

## Khì-thâ Hàng-sên-hi

## Khì-thâ chṳ̂-liau

## Chhâm-kháu vùn-hien

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phulièn-kiet
# Súi-sên

Súi-sên.
Súi-sên fàn-tîn ngit-thèu.
**Súi-sên** (fù-ho: ; Yîn-ngî: Mercury, Là-tên-ngî: Mercurius), he Thai-yòng-hi ke pat-thai Hàng-sên chûng chui-séu lâu chui kho-khiûn Ngit-thèu ke Hàng-sên, than yû Pat-thai Hàng-sên chûng chui-thai ke lì-sîm-sut, Kwuí-tho chû-khì he 87.969 Thi-khiù ngit. Chhiùng Thi-khiù sông khon, kì thai-yok 116 thiên chó-yu lâu Thi-khiù fi-ha̍p yit-chhṳ, kûng-chón suk-thu yén-yén chhêu-ko Thai-yòng-hì ke khì-thâ Sên-khiù. Súi-sên ke khoai-suk yun-thûng sṳ́ kì chhai Lò-mâ sṳ̀n-fa chûng pûn chhṳ̂n-vì Me̍t-khiu-li (Mercury). Yù yî Thai-hì-chhèn khi̍t vì hî-pho̍k, mò-fap yû-háu pó-chhùn ngie̍t-liòng, Súi-sên péu-mien chu-ya vûn-chhâ khi̍t-thai. Pha̍k-thiên sṳ̀ chhak-tho thi-khî vûn-thu khó tha̍t 430°C, ya-kiên cho-tet kong chṳ -170°C. Khi̍t khî hì-vûn chet chûng-ngièn vì-chhṳ̀ chhai -170°C yî-hâ. Súi-sên ke tshu̍k-chhín-chhià he Thai-yòng-hì só-yû Hàng-sên chûng chui-séu ke (thai-yok 1⁄30 thu), than kì yû chui-thai ke Kwuí-tho Phiên-sîm-sut. Súi-sên chhai yén-ngit tiám ke khî-lì thai-yok he chhai khiûn-ngit tiám ke 1.5 phi. Súi-sên péu-mien chhûng-mân liáu thai-thai séu-séu ke hâng-hie̍t.

| Thai-yòng-hi |
| --- |
|  |
| **Hèn-sên**: | Ngit-thèu |
| **Hàng-sên**: | Súi-sên · Kîm-sên · Thi-khiù · Fó-sên · Muk-sên · Thú-sên · Thiên-vòng-sên · Hói-vòng-sên |
| **Ái-hàng-sên**: | Ceres · Mèn-vòng-sên · Haumea · Makemake · Eris |
| **Ví-sên**: | Ngie̍t-khiù· Fó-sên ke · Muk-sên ke · Thú-sên ke · Thiên-vòng-sên ke · Hói-vòng-sên ke |
| **So-pá-sên**: | Halley So-pá-sên · Encke So-pá-sên |
| **Khì-thâ**: | Séu-hàng-sên-tai· Kuiper-tai · Scattered disc · Oort-yùn |