Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Khièn-vî khúng-chṳ

**Khièn-vî khúng-chṳ** (權威控制, Yîn-ngî: authority control) ya ham cho **kûi-fam khúng-chṳ** (規範控制) fe̍t-chá **tién-kí thúng-chṳ** (典據統制), he thù-sû chṳ̂-sín-ho̍k tú yit-ke chṳ́n-lî thù-sû-kón muk-liu̍k lâu muk-liu̍k chṳ̂-sín ke fông-sit, sṳ́ khiung yit-ke chú-thì yung siông-thùng lâu vì-yit ke phêu-thì. Liá-têu phêu-thì kon-chha̍t vàn-chak muk-liu̍k-khu, pin-chhiâ yû-fap-thu thùng khì-thâ kâu-chhâ yín-yung ke chṳ̂-liau-khu phi-ha̍p kûng-chok. Mî ke phêu-thì kién-tân ke phêu-mìn khì ke yin-yung fam-vì lâu fông-fap, só-yî thù-sû-kón ke kûng-chok ngìn-yèn kón-lî fông-phien, ngièn-kiu ngìn-yèn yung ke ya fông-phien.
# Lâ-tên-ngî[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Lâ-tên-ngî
1407-ngièn ke Lâ-tên-ngî Sṳn-kîn.

Lò-mâ Ti-koet khok-chán ke chui-thai fam-vì, Lâ-tên-ngî thûng-sòng khí-yû pún-thi ngî ke thi-vi.
**Lâ-tên-ngî** (Lingua Latīna) su̍k-yî Yin-Êu Ngî-ne Yi-thai-li Ngî-chhu̍k, he chui-chó chhai Latium (kîm-ha Lazio) lâu Lò-mâ Ti-koet sṳ́-yung. Hien-chhai phu-fun kî-tuk-kau sṳn-chṳt ngìn-yèn khi̍p ho̍k-chá cho-tet liù-li sṳ́-yung Lâ-tên-ngî. Lò-mâ Thiên-chú-kau chhòn-thúng sông yung Lâ-tên-ngî chok-vi chṳn-sṳt fi-ngi ke ngî-ngièn lâu lî-pai ngì-sṳt yung ke ngî-ngièn. Nang-ngoi, hó-tô sî-fông koet-kâ ke thai-ho̍k yìn-yèn thì-kiûng yû-kôan Lâ-tên-ngî ke kho-chhàng. Chhai Yîn-ngî lâu khì-thâ sî-fông ngî-ngièn chhóng-chho sîn-chhṳ̀ ke ko-chhàng chûmh, Lâ-tên-ngî yit-chhṳ̍t tet-tó sṳ́-yung. Thûng-ko tui chó-khì Yi-thai-li vì-liù vùn-hien ke ngiên-kiu, khó-yî chṳn-sṳ̍t khì-thâ Yi-thai-li Ngî-chhu̍k fûn-kî ke chhùn-chhai. Lâ-tên-ngî lâu Hî-lia̍p-ngî thùng-vi yáng-hióng Êu-Mî ho̍k-su̍t lâu Chûng-kau chui-chhṳ̂m ke ngî-ngièn. Chhai Chûng Sṳ-ki, Lâ-tên-ngî he tông-sṳ̀ Êu-chû m̀-thùng koet-kâ kâu-liù ke mòi-kie-ngî, ya-he ngiên-kiu khô-ho̍k, chet-ho̍k lâu sṳ̀n-ho̍k só pit-sî ke ngî-ngièn.

## Li̍t-sṳ́

## Thi̍t-set

### Miàng-chhṳ̀

### Thûng-chhṳ̀

## Sṳ-mû

## Chhâm-kháu Chṳ̂-liau

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet

Wikipedia
Wikipedia yû liá-ke ngî-ngièn pán-pún:

   **Lâ-tên-ngî Wikipedia**
# Koet-kâ

Êu-chû koet-kâ.
**Koet-kâ** he chṳ́ yúng-yû khiung-thùng ke ngî-ngièn, vùn-fa, chúng-chhu̍k, hiet-thúng, liâng-thú, chṳn-khièn fe̍t-chá Li̍t-sṳ́ ke sa-fi khiùn-thí. Chhiùng ha̍p-ngi ke kok-thu, koet-kâ he yit-thin fam-vì nui ke ngìn-khiùn só hìn-sṳ̀n ke khiung-thùng-thí hìn-sṳt.
Yit-pân koet-kâ hàng-chṳn kón-lî tông-khiu̍k he koet-kâ ke siong-chṳ̂n, kì he yit-chúng yúng-yû chhṳ-lî yit-ke sa-fi ke khièn-li̍t ke koet-kâ kî-kèu, chhai yit-thin ke liâng-thú nui yúng-yû Ngoi-phu lâu nui-phu ke chú-khièn.
# Sṳ̀-khî[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

**Sṳ̀-khî** (Time Zone) he kîn-kí yit-phién thi-khî ke phêu-chún sṳ̀-kiên cho pún-thi sṳ̀-kiên ke fûn-khî. Thai-phu-fun ke Sṳ̀-khî tû-he chhâ yit-ke chûng, thûng-sòng he kîn-kí Greenwich Sṳ̀-kiên lâu pún-thi sṳ̀-kiên siông-chhâ lòi fûn-phe̍t.

## Chhiòn-khiù UTC phiên-yì-liòng

Sṳ̀-khî-thù.
Sṳ̀-khî va̍k-fûn.
# Ngò-hòi-ngò-hò

Ngò-hòi-ngò-hò.
**Ngò-hòi-ngò-hò** (Yîn-ngî: Ohio River) he Mî-koet tûng-phu ke yit-thiàu hò-liù, he Me̍t-sî-sî-pí-hò chui-tûng ke kî-liù. Fat-ngièn yî Phit-chṳ-páu, chhû hiong sî-pet liù, chhai Pîn-sip-fap-nì-â-chû, sî Vì-kit-nì-â-chû lâu Ngò-hòi-ngò-chû ke piên-kie yî-hâ chón-hiong sî nàm-fông, pin liù-kîn Khén-thap-kî-chû pet-kie, chhai Khén-thap-kî-chû lâu Thièn-na̍p-sî-hò fi-ha̍p, chui-heu chhai khôi lò lâu Me̍t-sî-sî-pí-hò fi-ha̍p. chhiòn chhòng 1,579 kûng-lî, liù-vet mien-chit 490,603 phìn-fông kûng-lî .
# Kentucky

|  |
| --- |
| **Kentucky** |
| —  **Chû**  — |
| **Commonwealth of Kentucky** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Khì-é** |  **Fî-chông** |

 |
| Kentucky ke só-chhai. |
| Koet-kâ
  |  Mî-koet
 |
| sú-fú | Frankfort |
| **Mien-chit** |
|  - Só-yû
  | 40,408 km2 |
| **Ngìn-khiéu** (2018) |
|  - Só-yû | 4,468,402 ngìn |
|  - Me̍t-thu |
110.6/km2 |

**Kentucky** he Mî-koet ke yit-ke chû.

## Li̍t-sṳ́

## Fap-li̍t

## Tsṳn-fú

## Thi-lî

## Koet-kâ Kûng-yèn

## Kîn-tsi

## Ngìn-khiéu

## Tshung-yeu Sàng-sṳ

## Kau-yuk

## Tsṳt-ngia̍p Thí-yuk

## Kâu-thûng

## Yû-miàng ke Tsṳn-tshṳ ngìn-vu̍t

## Tshâm-siòng

## Ngoi-phu Lièn-kiet
# Pâ-lì

Pâ-lì.
Eiffel Thiet-thap, Pâ-lì.
**Pâ-lì** (巴黎, Fap-ngî: Paris) he Fap-koet ke sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ, ya-he Fap-koet ke chṳn-chhṳ lâu vùn-fa chûng-sîm. Pâ-lì-sṳ su̍k-yî Fap-làn-sî tó thai-khî chṳ̂-ha ke Pâ-lì-sén. Pâ-lì chhiòn-sṳ fûn-sṳ̀n ngi-sṳ̍p ke khî, chhṳ-chhiùng 1860 ngièn-thoi khôi-sṳ́ mò chhung-thai pien-fa. Chiet-chṳ 2009-ngièn Pâ-lì sṳ-nui ngìn-khiéu chhêu-ko 223-van. Pâ-lì tû-fi-khî ke ngìn-khiéu chhêu-ko 1200-van, he Êu-chû chui-thai ke tû-fi-khî chṳ̂-yit.
Pâ-lì chhai chiông-khiun yit-chhiên ngièn ke sṳ̀-kiên chûng he sî-fông sṳ-kie chui-thai ke sàng-sṳ. ya chên-kîn he sṳ-kie sông chui-thai ke sàng-sṳ. muk-chhièn he sṳ-kie sông chui chhung-yeu ke chṳn-chhṳ lâu vùn-fa chûng-sîm chṳ̂-yit, tui-yî kau-yuk, ngu-lo̍k, sṳ̀-song, khô-ho̍k, mòi-thí, ngi-su̍t lâu chṳn-chhṳ tén-tén fông-mien yû chhung-thai yáng-hióng-li̍t.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Vùn-fa

## Kau-yuk

## Kín-tiám

## Kîn-chi

## Ngìn-khiéu

## Hàng-chṳn

## Sa-fi

## Kâu-thûng

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Chhâm-siòng

## Ngoi-phu lièn-chiap
# Philadelphia[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Philadelphia.
Philadelphia.
Philadelphia.
**Philadelphia** (Yîn-ngî: Philadelphia) vì Mî-koet thi-ńg thai sàng, pin-chhiâ he Pennsylvania ngìn-khiéu chui-tô, mien-chit chui-thai ke sàng-sṳ. Kîn-kí 2010-ngièn ngìn-khiéu Phú-chhà sú-kí, Philadelphia ngìn-khiéu vì 1,526,006 ngìn. Philadelphia sàng-chûng-sîm ke ngìn-khiéu chhai chhiòn Mî-koet phài-miàng thi-ńg, kiùn chhṳ yî New York, Los Angeles, Chicago lâu Houston. Yî hien-chhai Mî-koet kôn-fông ke thin-ngi yì ngièn, Philadelphia Tû-fi-khî ke mien-chit thai-séu phài-miàng chhiòn Philadelphia mî thi-si, khiung yok 620 van-ngìn kî-chhu khì-chûng, than ngiâ yî khì-thâ thin-ngi lòi fên liòng, Philadelphia phài-miàng thi-liuk, chhṳ yî San Francisco vân khî lâu Washington - Baltimore Tû-fi-khî. Philadelphia he Delaware-hò kuk Tû-fi-khî ke chûng-sîm sàng-sṳ. Philadelphia he Mî-koet chui ló, chui khí Li̍t-sṳ́ yi-ngi ke sàng-sṳ, kì chhai Mî-koet sṳ́-sông yû fî-sòng chhùng-yeu ke thi-vi. Chhai 18 Sṳ-ki sṳ̀, Philadelphia he Mî-koet thi-ngi thai sàng lâu ngìn-khiéu chui-tô ke sàng-sṳ, chhai tông-sṳ̀, kì ke chṳn-chhṳ lâu sa-fi chhùng-yeu sin chhêu-ko New York lâu Boston. Benjamin Franklin tui Philadelphia ke hîn-hí kung-hien liòng tô. Chhiùng 1854-ngièn hí, Philadelphia lâu Philadelphia-yen vì lióng-ke pin hàng ke thi-fông chṳn-fú, yì chhiùng 1952-ngièn hí, sṳ lâu yen khiung yû yit-ke chṳn-fú chû-chṳt, Philadelphia than Philadelphia-yen yìn su̍k pîn chû chû chṳn-fú hâ ke yit-ke thu̍k-li̍p ke yen. Chhṳ-chhiùng 1854-ngièn thûng-ko "ha̍p-pìn Fap-on" (Act of Consolidation) heu, Philadelphia ke piên-kie chhiu lâu Fi-sàng yen siông-thùng. Chhai chhṳ́ chṳ̂-chhièn, Philadelphia-sṳ chṳ́ chhai South kiê (South Street), Vine kiê (Vine Street) lâu Delaware hò (Delaware River) lâu Schuylkill hò (Schuylkill River) chṳ̂-kiên ke khî-vet. Philadelphia heu-lòi khok-chông chṳ chû-vì ke West Philadelphia, North Philadelphia lâu Northeast Philadelphia, thùng-sṳ̀ ya pâu-koat liáu kí ke séu hîn ke chhi lo̍k yì Roxborough, Manayunk, Mount Airy lâu Chestnut. Philadelphia thùng-sṳ̀ he chhiòn mî chui-thai ke Thai-ho̍k sàng (college town) chṳ̂-yit, yû chhêu-ko 120,000 miàng Thai-ho̍k sâng chhiu thu̍k sṳ khî ke ho̍k-yen lâu Thai-ho̍k, chû chô ke Tû-fi-khî ya-yû chiap-khiûn 300,000 miàng ke Thai-ho̍k lâu ho̍k-yen ho̍k-sâng.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

### Thi-hìn

### Hì-hèu

## kîn-chi

## Ngìn-khiéu

## Chṳn-fú lâu Ngi-fi

## Vùn-fa lâu Hien-thoi sên-fa̍t

### Chhòn-mòi

### Lî-hàng

### Kûng-yèn

### Mî-sṳ̍t

### Thí-yuk

## Kâu-thûng

### Kî-chhòng

## Kau-yuk

## Siông-kôan Lièn-kiet

## Yû-hó Sàng-sṳ

## Ngoi-phu Lièn-kiet

## Chhâm-kháu Vùn-hien
# Sacramento Kings

**Sacramento Kings** he NBA ke yit ke khiù-chhui, su̍k-yî Sî-khî Lièn-mèn ke Thai-phìn-yòng Chû.

## Chhut-miàng ke khiù-yèn

* Nate Archibald (thui-yi̍t)
* Chris Webber (thui-yi̍t)
* Tyreke Evans (kîm-ha chhai Memphis Grizzlies)
* Peja Stojaković (kîm-ha chhai Serbia tá-khiù)
# München[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

München
 **München** (Tet-ngî: München) he Tet-koet nàm-phu ke yit-chak sàng-sṳ. Kì he Bayern-chû sú-fú, thú-thi mien-chit vi 310.43 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yû 1,388,308-ngìn (2012-ngièn)

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Hì-hèu

## Chṳn-chhṳ

## Hàng-chṳn Khî-va̍k

## Kâu-thûng

## Lî-hàng kín-tiám

## Yû-hau Sàng-sṳ

## Chhâm-kháu vùn-hien

## Ngoi-phu lièn-kiet
# Kî-tuk-kau

Liá-piên "**Kî-tuk-kau**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**基督教**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.
Kî-tuk-kau chṳ̂ Sṳ̍p-sṳ-ka.
**Kî-tuk-kau** chhai Chûng-koet kú-thoi phî chhṳ̂n-cho Kín-kau lâu pin he sṳ-kie sâm-thai Chûng-kau. Kì he yit-ke Yit-sṳ̀n-lun ke chûng-kau, chṳ́-miàng só-yû siông-sin Yâ-sû Kî-tuk ngin-vì kiu-chú ke Kau-fi. Sûi-yèn Yâ-sû Kî-tuk só kien-li̍p he yit-ke Kî-tuk kau-fi, than Kî-tuk-kau chhai Li̍t-sṳ́ chin-chhàng chûng sa fûn-chhut hí-tô kî-phai. Chú-yeu yû Thiên-chú-kau, Tûng-chang-kau, Kien-chang-kau (sîn-kau) sâm-thai chṳn-phai.

## Kî-pún kau-ngi

## Kî-tuk-kau ke li̍t-sṳ́

### Chhong-sṳ́ kîn-ngièn

### Chó-khì Kî-tuk-kau

### Chûng-sṳ-ki ke Kî-tuk-kau

### Hien-kîm ke Kî-tuk-kau
# Mî-koet Chung-ngi-yen

**Mî-li-kiên Ha̍p-chung-koet Chung-ngi-yen** (Yîn-ngî: United States House of Representatives) vì Mî-koet Koet-fi lióng-yen chṳ̂-yit, nang- yit yen vì Chhâm-ngi-yen. Chung-ngi-yen he Mî-koet ke hâ ngi-yen, Mî-koet kok-chû chhai Chung-ngi-yen chûng yúng-yû ke sit-vi pí-li yî ngìn-khiéu vì kî-chún, than chṳ-séu fi yû yit-miàng ngi-yèn. yen-nui ngi-yèn chúng-sú kîn fap-li̍t mìn thin-vì 435-miàng. Chung-ngi-yen ngim-khì lióng-ngièn, mò lièn-ngim han-chṳ. Chung-ngi-yen ngi-chhòng yù Chung-ngi-ye sién-kí sán-sâng, chhòn-thúng sông vì tô-sú tóng chṳ̂ liâng-thô ngìn . yèn-yì tô sú tóng liâng chhiu nang yù kâi tô sú tóng yî yen nui chṳ̂ thi-ngi chhùng-yeu ngi yèn tâm-ngim . kí Mî-koet Chúng-thúng-ki vi thiàu-li, Chung-ngi-ye ngi-chhòng ki-ngim Chúng-thúng chṳ̂-sun sì kiùn chhṳ yî kiâm-ngim Chhâm-ngi-yen ngi chhòng ke Fu-chúng-thúng, vì chṳn-thàn sông thi-sâm chhùng-yeu ke liâng-chhiu ngìn-vu̍t.
# Rio de Janeiro

Rio de Janeiro.
**Rio de Janeiro** he vi yî Pâ-sî tûng-nàm-phu ke yit-chho sàng-sṳ, he Pâ-sî thi-ngi thai sàng, kiùn-chhṳ yî Sṳn Pó-lò, mien-chit 1,256 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu 6,094,183-ngìn (2005-ngièn), chên-kîn he Phù-thò-ngà Ti-koet sú-tû (1808-ngièn – 1821-ngièn), fûng-kín yù-mî, mî-ngièn khi̍p-yín thai-liòng yû-hak to chhṳ́ kôn-kông, sṳ-kin-nui ke Rio de Janeiro kóng he sṳ-kie sâm-thai thiên-yèn liòng-kóng chṳ̂-yit. Rio de Janeiro 2009-ngièn 10-ngie̍t 2-ngit, tet-to 2016-ngièn thi 31-kài Ha kui O-lìm-phit-khiet Yun-thûng-fi kí-phan khièn.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Vùn-fa

## Kau-yuk

## Kín-tiám

## Kîn-chi

## Ngìn-khiéu

## Sa-fi

## Kâu-thûng
# Calvin Coolidge

Calvin Coolidge (1932)
**Calvin Coolidge** (1872-ngièn 7-ngie̍t 4-ngit – 1933-ngièn 1-ngie̍t 5-ngit) he Mî-koet ke thi 30-ngim chúng-thúng, 1923-ngièn chṳ 1929-ngièn chhai-ngim.
# Albert A. Michelson

| Albert A. Michelson |
| --- |
|  |
| Mû-ngî-miàng |
Albert Abraham Michelson |
| Chhut-se-ngit |
1852-ngièn 12-ngie̍t 19-ngit  |
| Chhut-se-thi |
斯切爾諾  |
| Ko-sṳ̂n-ngit |
1931-ngièn 5-ngie̍t 9-ngit  (78-se) |
| Ko-sṳ̂n-thi |
帕薩迪納  |
| Koet-sit |
Mî-koet  |
| voi kóng |
Yîn-ngî  |
| Mû-káu |
美國海軍學院, 柏林洪堡大學  |
| Chṳt-ngia̍p |
物理學家, 軍官, 大學教師  |
| ku-chú |
凱斯西儲大學, Chicago Thai-ho̍k, 克拉克大學  |
| Pû-ngiòng |
Margaret Hemingway, Edna Stanton  |
| Chṳ́-ńg |
Dorothy Michelson  |
| [chhai Wikidata kói] |
| * H
* L
* P
 |

**Albert Abraham Michelson** (1852-ngièn 12-ngie̍t 29-ngit – 1931-ngièn 5-ngie̍t 9-ngit) he Mî-koet ke yit-chak vu̍t-lî-ho̍k-kâ. Kì chhai 1907-ngièn tet-to Nobel Vu̍t-lî-ho̍k Chióng.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau
# Chicago

Chicago.
Chicago.
**Chicago** (Yîn-ngî: Chicago) chhai Mî-koet chûng-sî phu, su̍k-yî Illinois. Tûng-lìm Michigan Fù, hot-khî nui ngìn-khiéu yok 290-van.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

### Thi-hìn

### Hì-hèu

## kîn-chi

## Ngìn-khiéu

## Chṳn-fú lâu Ngi-fi

## Vùn-fa lâu Hien-thoi sên-fa̍t

### Chhòn-mòi

### Lî-hàng

### Kûng-yèn

### Mî-sṳ̍t

### Thí-yuk

## Kâu-thûng

### Kî-chhòng

## Kau-yuk

## Siông-kôan Lièn-kiet

## Yû-hó Sàng-sṳ

## Ngoi-phu Lièn-kiet

## Chhâm-kháu Vùn-hien
# Harvard Thai-ho̍k

Harvard Thai-ho̍k

**Harvard Thai-ho̍k** he Mî-koet chui kú-ló ya-he chui yû-miàng ke kô-kip ho̍k-fú tsṳ̂-yit, he yit-kiên yung phì-yông ngiên-kiu sâng lâu tsin-hàng Khô-ho̍k Ngiên-kiu vi-tsú ke Thai-ho̍k. Liá-kiên sṳ̂-li̍p thai-ho̍k lâu yúng-yû "Sṳ-kie lî-kûng thai-ho̍k tsṳ̂-chui" tshṳ̂n-fû ke Massachusetts Lî-kûng Ho̍k-yen khiung-thùng. Harvard Thai-ho̍k tshai-yî 1636-ngièn tshóng-li̍p, tông-sṳ̀ he Massachusetts tshṳ̍t-mìn-thi phì-yông mu̍k-sṳ̂ kien-li̍p ke ho̍k-káu.
# NASA

Mî-koet Thai-khûng Chúng-shu.
**Mî-koet Thai-khûng Chúng-shu** (NASA) he Mî-koet chṳn-fú ke yit-ke chṳn-fú kî-kèu, fu-chit Mî-koet ke thai-khûng kie-va̍k. 1958-ngièn 7-ngie̍t 29-ngit chhóng-li̍p.
# John Kerry

John Kerry.
**John Forbes Kerry** (1943-ngièn 12-ngie̍t 11-ngit － ) he Mî-koet Mìn-chú-tóng chṳn-chhṳ ngìn-vu̍t, hien-ngim thi 68-ngim Mî-koet Koet-vu-khin. Kì yî 1985-ngièn chṳ 2013-ngièn kiên tâm-ngim thoi-péu Mà-sat-chû-set-chû ke Lièn-pâng Chhâm-ngi-yèn, pin chên-ngim Chhâm-ngi-yen Ngoi-kâu Ve-yèn-fi ke Chú-sit.

## Chó ngièn sâng-fa̍t lâu kau-yuk

### Kâ-thìn poi-kín

## Kiûn lî sâng-ngài (1966-1970)

## Chṳn-chhṳ sâng-ngài

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau

## Ngoi-phu lièn-kiet
# Lech Wałęsa

Lech Walesa
**Lech Wałęsa** (1943-ngièn 9-ngie̍t 29-ngit –  ), Pô-làn Chṳn-chhṳ fa̍t-thung-kâ, Thòn-kiet Kûng-fi liâng-thô-ngìn, Pô-làn Khiung-fò-koet Chúng-thúng (1990—1995). 1981-ngièn "Sṳ̀-thoi Chha̍p-chì" ngièn-thu fûng-yùn ngìn-vu̍t, 1983-ngièn tet-to Nobel Fò-phìn Chióng.

## Chhâm-kháu chṳ̂-liau