Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fî-li̍t-pîn

Liá-piên "**Fî-li̍t-pîn**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**菲律賓**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.

| Fî-li̍t-pîn Khiung-fò-koetRepublika ng Pilipinas Republic of the Philippines |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Kiet-ngièn:**Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa "Vi Song-ti, ngìn-mìn, chhṳ-yèn, chú-koet" |
| **Koet-kô:** Lupang Hinirang "Chui oi ke thú-thi"  |
|  |
| Sú-tû |
Manila |
| Chui-thai sàng-sṳ |
Quezon Sṳ |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Fî-li̍t-pîn-ngî, Yîn-ngî |
| Sṳ̀n-ngin ke thi-fông ngî-ngièn |
Aklanon-ngî, Bikol-ngî, Cebuano-ngî, Chavacano-ngî, Hiligaynon-ngî, Ibanag-ngî, Ilocano-ngî, Ivatan-ngî, Kapampangan-ngî, Karay-a-ngî, Maguindanao-ngî, Maranao-ngî, Pangasinan-ngî, Sambal-ngî, Surigaonon-ngî, Tagalog-ngî, Tausug-ngî, Waray-ngî, Yakan-ngî |
| khì-thâ sṳ̀n-ngin ke ngî-ngièn |
Sî-pân-ngà-ngî, Â-lâ-pak-ngî |
| Chṳn-fú |
tân-yit-chṳ, chúng-thúng-chṳ, khiung-fò-koet |
|  |
| • chúng-thúng  |
Rodrigo Duterte |
| • fu-chúng-thúng  |
Leni Robredo |
| • Chhâm-ngi-yen ngi-chóng  |
Tito Sotto |
| • Chung-ngi-yen ngi-chóng  |
Lord Allan Velasco |
| • Chui-kô fap-kôn  |
Alexander Gesmundo |
| Li̍p-fap kî-koân |
Koet-fi |
| • Song-ngi-yen |
Chhâm-ngi-yen |
| • Ha-ngi-yen |
Chung-ngi-yen |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
300,000 km2 (120,000 sq mi) (thi 72 miàng) |
| • súi-vet (%) |
0.61 |
| Ngìn-khiéu |
| • 2020-ngièn kû-kie | 109,035,343 |
| • Me̍t-thu |
336/km2 (870.2/sq mi) (thi 47 miàng) |
| GDP (PPP) |
2021-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung | $1.0 van-yi (thi 29 miàng) |
| • Phìn-kiûn | $9,061 (thi 115 miàng) |
| GDP (miàng-ngi) |
2021-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung | $402.638 sṳ̍p-yi (thi 32 miàng) |
| • Phìn-kiûn | $3,646 (thi 118 miàng) |
| Gini (2018-ngièn) |  42.3 chûng · thi 44 miàng |
| HDI (2019-ngièn) |  0.718 kô · thi 107 miàng |
| Chhièn |
Fî-li̍t-pîn peso (₱) (PHP) |
| Sṳ̀-khî | UTC+08:00 (PST) |
| Sṳ̀-kiên kiet-sṳt |
mm/dd/yyyy |
| Kâ-yung thien-ngièn |
220 V–60 Hz |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+63 |
| ISO 3166 thoi-ho |
PH |
| Táng-kip Mióng-vet |
.ph |

**Fî-li̍t-pîn** chhai-yî Â-chû tûng-phu, yù Thai-phìn-yòng ke chhit-chhiên yit-pak ke khiùn-tó chû-sṳ̀n.

1521-ngièn, Fernão de Magalhães ke tham-hiám-chhui chên-kîn to-tha̍t liá-piên. 1565-ngièn heu yù Sî-pân-ngà thúng-chhṳ, Fî-li̍t-pîn liá-ke miàng-sṳ, chhiu-he chhṳ-chhiùng Sî-pân-ngà koet-vòng Felipe 2-sṳ yì-lòi. 1898-ngièn pau-chhut Mî-koet Sî-pân-ngà chan-chên, Sî-pân-ngà chan-phai chhiâm "Pâ-lì fò-yok", Fî-li̍t-pîn kói yù Mî-koet thúng-chhṳ. 1935-ngièn Fî-li̍t-pîn chho-kien khiung-thùng thí. Ngi-chan khì-kiên phî Ngit-pún cham-liâng. 1946-ngièn vàn-chhiòn thu̍k-li̍p.
# Sṳ̂-é

|  Sṳ̂-é |
| --- |
|  *Panthera leo*
 *Panthera leo* |
| Pó-fu Chhong-khóng |
|
vu (uicn3.1)  |
| sâng-vu̍t fûn-lui |
|

|  |  |
| --- | --- |
| kie: | Animalia  |
| mùn: | Chordata  |
| kông: | Mammalia  |
| muk: | Carnivora  |
|  â muk:  | Feliformia  |
| khô: | Felidae  |
|  â khô:  | Pantherinae  |
| su̍k: | Panthera  |
| chúng: | **P. leo** (模板:Harvsp) |

 |
|   |
|  *Panthera leo leo* |
| subspecies |
| Véase el texto |
| yi miàng |
| *Felis leo* Linnaeus, 1758 |

**Sṳ̂-é** (獅仔) he yit-chúng sên-chhùn chhai Fî-chû lâu Â-chû ke thai-hìn Meu-khô thung-vu̍t, hiùng-sin ke chûng-mô he khì thi̍t-chṳ̂n chṳ̂-yit. Sṳ̂-é he thai-hìn meu-khô thung-vu̍t chûng chui sṳ̀n-kûng ke yit-chúng thung-vu̍t, ko-hi kí fûn-phu chhai tô-ke chû, kîm-ngit kí ke sên-chhùn fàn-kín yí-kîn siông-tông séu.
# New Guinea[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

New Guinea
**New Guinea** (Yîn-ngî: New Guinea) chhai Au-chû yî pet, he sṳ-kie sông thi-ngi thai tó-yí. New Guinea chhai kûng-ngièn chhièn 5000-ngièn sṳ̀ yìn-yèn lâu Au-chû siông-lièn.

## Li̍t-sṳ́

## Thi-lî

## Kîn-chi

## Ngìn-khiéu

## Vùn-fa

## Kau-yuk

## Thí-yuk

## Chhâm-siòng

## Siông-kôan thiàu-muk

* Papua New Guinea
* Yin-nì
	+ Papua (sén)
	+ Sî Papua
# Êu-chû[phiên-siá | kói ngièn-sṳ́-mâ]

Liá-piên "**Êu-chû**" ke ya̍p-mien he pha̍k-fa-sṳ, yû hon-sṳ lièn-kiet"**歐洲**" ke ya̍p-mien chhai liá-hong tiám-chhut.
Eû-chû
**Êu-chû** (歐洲) he sṳ-kie chhit thai chû chṳ̂-yit, Êu-chû sî-lìm Thai-sî-yòng, pet-piên chiap Pet-khi̍t-hói. Tûng-phu yû Ural Sân-ma̍k lâu Ural-hò, tûng-nàm phu he Lî-hói khi̍p Vû-hói. Êu-chû he sṳ-kie sông thi-ngi séu ke thai-liu̍k.

## Thi-khî

Hien-chhai, Thi-lî song ke Êu-chû yù yî-ha si-sṳ̍p-ńg-ke koet-kâ chû-sṳ̀n, on-cheu thi-lî vi-chṳ lâu thi-hìn hí-khó fûn-chhut Sî-Êu, Pet-Êu, Chûng-Êu, Tûng-Êu khi̍p Nàm-Êu ńg-ke thi-khî.

### Koet-kâ

* Albania
* Andorra
* Armenia -- phu-fun chhai Â-chû
* O-thi-li
* Azerbaijan -- phu-fun chhai Â-chû
* Abkhazia -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* Artsakh Khiung-fò-koet -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* Belarus
* Pí-li-sṳ̀
* Bosnia lâu Herzegovina
* Bulgaria
* Croatia
* Cyprus -- phu-fun chhai Â-chû
* Pet Cyprus -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* Chhia̍p-khiet
* Tân-ma̍k
* Estonia
* Fûn-làn
* Fap-koet
* Gruzia -- phu-fun chhai Â-chû
* Tet-koet
* Hî-lia̍p
* Hiûng-ngà-li
* Pên-tó
* Ireland
* Yi-thai-li
* Kazakhstan -- phu-fun chhai Â-chû
* Kosovo -- phu-fun sṳ̀n-ngin
* Latvia
* Liechtenstein
* Lithuania
* Luxembourg
* Pet Macedonia
* Malta
* Moldova
* Monaco
* Montenegro
* Hò-làn
* Nò-vî
* Pô-làn
* Phù-thò-ngà
* Romania
* Ngò-lò-sṳ̂ -- phu-fun chhai Â-chû
* San Marino
* Serbia
* Slovakia
* Slovenia
* Sî-pân-ngà
* Nàm Ossetia -- phu-fun chhai Â-chû; phu-fun sṳ̀n-ngin
* Sui-tiên
* Sui-sṳ
* Transnistria -- phu-fun sṳ̀n-ngin
* Thú-ngí-khì -- phu-fun chhai Â-chû
* Ukraina
* Yîn-koet
* Vatican

### Fu-su̍k-thi

* Åland Khiùn-tó (Fûn-làn)
* Gibraltar (Yîn-koet)
* Guernsey (Yîn-koet)
* Svalbard lâu Jan Mayen (Nò-vî)
* Jersey (Yîn-koet)
* Man Tó (Yîn-koet)
* Faroe Khiùn-tó (Tân-ma̍k)
# Ló-chhú

|  Ló-chhú  fa sa̍k sṳ̀-khì: Eocene chûng-kî - hien-chhai |
| --- |
|  *Microtus arvalis* |
| sâng-vu̍t fûn-lui |
|

|  |  |
| --- | --- |
| vet: | Eukaryota  |
| kie: | Animalia  |
| mùn: | Chordata  |
| kông: | Mammalia  |
| muk: | Rodentia  |
|  â muk:  | Myomorpha  |
|  chúng-khô:  | **Muroidea** Illiger, 1811 |

 |

**Ló-chhú** (Muroidea, 老鼠), he yit-chúng su̍k-yî Ngat-chhṳ́-lui ke chúng-khô, khì-chûng hàm-yû chhông-chhú, sâ-chhú, thai-chhú, séu-chhú, yî-khi̍p khì-thâ chhîn-yèn thûng-vu̍t. Kì-têu kóng-fàm fûn-pu yî Nàm-khi̍t yî-ngoi ke kok-ke Thai-liu̍k. Yû vùn-hien chiông só-yû chhú chúng-khô kai kûi-lui chhai Chhú-khô (Muridae) chṳ̂-hâ. Muk-chhièn yî-kí Fûn-chṳ́ Chúng-hì fat-sâng-ho̍k ngièn-kiu só chok-chhut ke chhṳ fûn-lui, khiung yû yok 280 ke su̍k, yî-khi̍p chṳ-séu 1300 ke chúng. Kì-têu he séu-sú lâu ngìn-lui pó-chhṳ̀ me̍t-chhiet lièn-hì yì fàn-sṳ̀n ke thûng-vu̍t lui-khiùn chṳ̂-yit, liá-têu thûng-vu̍t kí-fû chhai sṳ-kie kok-koet kai-khó fat-hien, khì-chûng yû yit phu-fûn ya-he chhùng-yeu ke Sâng-vu̍t-ho̍k mù-sṳt sâng-vu̍t, tui ngìn-lui ke sṳ̍t-ngiam lâu ngièn-kiu yû hó-thai ke pông-chhu.
# Se-pâu sâng-vu̍t-ho̍k

Se-pâu Sâng-vu̍t-ho̍k.
**Se-pâu Sâng-vu̍t-ho̍k** (Cell biology) he ngiên-kiu Se-pâu ke hìn-thai kiet-kèu, sên-lî kî-nèn, fat-yuk, sên-fa̍t sṳ́, yî-khi̍p kok-chúng pâu-hi khi̍p sín-sit chhòn-thì lu-kang ke ho̍k-khô.