Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sâng-vu̍t fûn-lui-fap

**Sâng-vu̍t fûn-lui-fap** he sâng-vu̍t-ho̍k tú tui sâng-vu̍t ke vu̍t-chúng fûn-lui ke yit chúng fông-fap.

Kîm-ha ke sâng-vu̍t fûn-lui-fap chiông só-yû ke sâng-vu̍t yung kie (界), mùn (門), kông (綱), muk (目), khô (科), su̍k (屬), chúng (種) lòi fûn-lui.
# Thung-vu̍t

Thung-vu̍t.
**Thung-vu̍t** he Tô-se-pâu Chṳ̂n-fu̍t Sâng-miang-thí chûng ke yit thai lui-khiùn, yu hêm-cho  **Thung-vu̍t-kie**. Thung-vu̍t sṳ̂n-thí ke kî-pún hìn-thai fi chhai kì-têu fat-yuk sṳ̀ pien tet ku-thin, thûng-sòng he chó chhai khì phui-thôi fat-yuk sṳ̀, than ya yû-têu fi chhai khì sau-heu ke sâng-miang chûng yû ke pien-thai ke ko-chhàng. Thai-tô-sú thung-vu̍t he nèn-thûng ke － kì-têu nèn chhṳ-fat chhiâ thu̍k-li̍p thi yì-thûng. Chhie̍t thai-tô-sú thûng-vu̍t he pú-sṳ̍t-chá － kì-têu yî-kho khì-thâ sâng-miang thí chok-vì khì sṳ̍t-liòng. Than ya-yû séu phu-fûn thûng-vu̍t su̍k-yî fûn-kié-chá —— yî yí-kîn sí-mòng ke sâng-vu̍t-thí chok-vì sṳ̍t-liòng (li-yì chhùng-hièn).
# Â-mùn

**Â-mùn** (亞門, **Subphylum**) he Sâng-vu̍t Fûn-lui-fap chûng ke yit kip, kì yit-pân vi-yî Mùn lâu kong chṳ̂-kiên, than yû sṳ̀ â mùn fò kong chṳ̂-kiên fi kâ chúng kong. chhṳ̍t-vu̍t ke â mùn fûn-lui Là-tên-vùn miàng-chhṳ̂n sṳ mî vì "**-phytina**", chṳ̂n khiûn ke sṳ mî vì "**-mycotina**", thûng-vu̍t ke fûn-lui chet mò ku-thin sṳ mî.
# Chit-sok thung-vu̍t

**Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn**  (脊索動物門, Chordate) he Thûng-vu̍t-kie chui kô-tén ke mùn. Thûng-vu̍t poi chet yû yit-thiàu tsit sok, fûn-vì sâm-ke Â-mùn, khì-chûng mî sok thûng-vu̍t Â-mùn lâu thèu sok thûng-vu̍t Â-mùn cho-tet ha̍p-chhṳ̂n-vì “ ngièn sok thûng-vu̍t ”. Kì-têu khiung-thùng thi̍t-chṳ̂n pâu-koat: chhai sâng-fa̍t sṳ́ chûng ke mêu ke kiê-thon khí-yû Tsit-sok, chûng khûng ke poi sṳ̀n-kîn kón, Yen-soi-lie̍t yî-khi̍p kong heu mî.
Séu-sú Ho̍k-chá thì-chhut chiông Pan-sok thûng-vu̍t-mùn ya tsì yî Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn hâ, pin miang-miàng vì khiéu sok thûng-vu̍t â mùn.

Tsit-sok-thûng-vu̍t-mùn *Chordata* cho-tet fûn-vì sâm-ke â mùn: mî sok thûng-vu̍t â mùn, thèu sok thûng-vu̍t â mùn fò Tsit-tshûi thûng-vu̍t â mùn. Mî sok thûng-vu̍t yu-chhùng khì khí-yû tsit sok fò sṳ̀n-kîn sok, than chhai sṳ̀n thí sêu sṳt. Thèu sok thûng-vu̍t chûng sâng pó-liù tsit sok fò sṳ̀n-kîn sok, than mò tsit chhû. Chhai Tsit-tshûi thûng-vu̍t chûng, tsit sok ke chok-yung yù kut chṳt tsit chhû thoi thoi.
Thûng-sòng sot ke Tsit-tshûi thûng-vu̍t-ho̍k he chṳ́ ngièn-kiu tsit sok thûng-vu̍t ke yit-ke Thûng-vu̍t-ho̍k fûn-kî, yì fî kiùn ngièn-kiu Tsit-tshûi thûng-vu̍t â mùn.
Hien-chhùn ke tsit sok thûng-vu̍t chṳ̂-kiên ke kôan-he yì hâ-mien ke hì-thúng fat-sâng su só sṳ. Kì fò chhòn-thúng ke fûn-lui lui-khiùn mò chṳ̂n-hó ke vut ha̍p, só-yî tui Tsit-tshûi thûng-vu̍t ke fûn-lui hàn chhùn-chhai châng lun, chhìn-kón kì-têu kiên ke kôan-he yí-kîn káu tet hàn chhîn-chhú liáu.
# Chit-chhùi thung-vu̍t

Chit-chhùi thung-vu̍t.
**Chit-chhùi thung-vu̍t** (脊椎動物) he chit-sok thung-vu̍t-mùn hâ ke yit-ke â-mùn. Lâ-tên-ngî ho̍k-miàng he Vertebrata, chhṳ̀- he "vertebra", chhiu-he poi-nòng-kut (chit-chhùi) yi-sṳ. muk-chhièn só tî chui-chó ke chit-chhùi thung-vu̍t he Chûng-koet Yùn-nàm-sén Khûn-mìn-sṳ fat-hien ke Khûn-mìn-ǹg, khî kîm-ha yok ńg-yi sâm-chhiên van ngièn-chhièn.
# Sṳ̍t-nen thung-vu̍t

Sṳ̍t-nen thung-vu̍t.
**Sṳ̍t-nen thung-vu̍t** (食乳動物) ya cho-tet ham-cho **phú-nen thung-vu̍t** (哺乳動物), he chṳ́ Chit-chhûi Thung-vu̍t Â-mùn hâ  **Sṳ̍t-nen-kong** (Lâ-tên-ngî: Mammalia) ke yit-lui yung hi fû-khip khûng-hi ke Vûn-hiet Chit-chhûi Thung-vu̍t. On-cheu Sṳ-kie Phú-nen thung-vu̍t Vu̍t-chúng (Mammal Species of the World) yit-sû chhai 2005-ngièn ke chṳ̂-liau, Phú-nen-kong muk-chhièn yû-yok 5676-ke vu̍t-chúng, fûn-phu chhai 1229-ke Su̍k, 153-ke Khô lâu 29-ke muk chûng, yok cham Chit-sok Thung-vu̍t-mùn ke 10%, thi-khiù só-yû thung-vu̍t ke 0.4%. Ngat-chhṳ́-muk (ló-chhú, hò-chû, hói-lî, súi-thûn tén) , Yi̍t-sú-muk (Phi̍t-phò-è‎ tén) he Phú-nen thung-vu̍t chûng vu̍t-chúng chui-tô ke muk.
# Chhú-khô

**Chhú-khô** (Ho̍k-miàng: Muridae), Phú-nen-kong Ngat-chhṳ́-muk ke yit khô, pâu-koat kâ-chhú, lî-chhú, thièn-chhú, chhó-ngièn thu-mî-chhú) tén chṳ̂ hí-tô sòng-kien thûng-vu̍t, ngièn-sán yî Â-chû, Êu-chû, Fî-chû, Àu-chû tén kóng-thai thi-khî, hien-chhai chet yí phiên-pu Thi-khiù mî-ke kok-lo̍k.
# Pó-fu Chhong-khóng

Vu̍t-chúng ke **Pó-fu Chhong-khóng** (Conservation Status) he chṳ́ vu̍t-chúng ki-sa sâng-chhùn ke khó-nèn-sin. Hó-tô yîn-su tû khó-nèn yáng-hióng vu̍t-chúng ke pó-fu chhong-khóng: put-kiùn-kiùn he Kién-tân ke sâng-chhùn sú-liòng, yì he cháng-ke chúng khiùn sùi sṳ̀-kiên ke chen-chhòng fe̍t kám-séu, vi yông sṳ̀n-kûng sut, yí-tî ke vî-hia̍p tén-tén.
Sṳ-kie sông chui tî-miàng ke vu̍t-chúng pó-fu chhong-khóng ke miàng-liu̍k he sṳ-kie chhṳ-yèn pó-fu lièn-mèn phîn-ngùi vu̍t-chúng fùng-set miàng-liu̍k, khì-chûng pâu-koat sâng-chhùn su-to vî-hia̍p fe̍t siông-sin he chhai Kûng-ngièn 1500-ngièn yî-heu chhie̍t-me̍t ke vu̍t-chúng. Chhṳ́-ngoi hàn chhùn-chhai hó-tô Chôn-ngia̍p sin ke lie̍t-péu.
# Somalia

| Somalia Lièn-pâng Khiung-fò-koetJamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya جمهورية الصومال الفيدرالية‎ |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Koet-kô:** Qolobaa Calankeed علم أي امة‎ "Só-yû koet-kâ tû-yû chhṳ-kâ ke khì"  |
|  |
| Sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ |
Mogadishu |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Somali-ngî, Â-lâ-pak-ngî |
| Sṳ̀n-ngin ke kok-kâ ngî-ngièn |
Yîn-ngî, Yi-thai-li-ngî |
| Chṳn-fú |
lièn-pâng, ngi-fi-chṳ, khiung-fò-koet |
|  |
| • chúng-thúng  |
Mohamed Abdullahi Mohamed |
| • chúng-lî  |
Mohamed Hussein Roble |
| Li̍p-fap kî-koân |
Lièn-pâng Ngi-fi |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
637,657 km2 (246,201 sq mi) (thi 43 miàng) |
| Ngìn-khiéu |
| • 2020-ngièn kû-kie |
15,893,219 (thi 72 miàng) |
| • Me̍t-thu |
19.31/km2 (50.0/sq mi) (thi 199 miàng) |
| GDP (PPP) |
2019-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$13.324 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$888 |
| GDP (miàng-ngi) |
2019-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$5.218 sṳ̍p-yi (thi 184 miàng) |
| • Phìn-kiûn |
$348 (thi 193 miàng) |
| HDI (2019-ngièn) |  0.361 tâi |
| Chhièn |
Somalia shilling (SOS) |
| Sṳ̀-khî | UTC+3 (EAT) |
| Sṳ̀-kiên kiet-sṳt |
dd/mm/yyyy |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+252 |
| ISO 3166 thoi-ho |
SO |
| Táng-kip Mióng-vet |
.so |

**Somalia Lièn-pâng Khiung-fò-koet** (Somali-ngî: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Â-lâ-pak-ngî: جمهورية الصومال الفدرالية‎; Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fiderāliyya), kién-chhṳ̂n Somalia (Somali-ngî: Soomaaliya; Â-lâ-pak-ngî: الصومال‎; aṣ-Ṣūmāl), he yit-ke Tûng-Fî koet-kâ, vi-yî Fî-chû chṳ̂ kok sông, tûng pin Yin-thu-yòng, pet lìm Aden-vân, lâu Ethiopia, Kenya, Djibouti siông-lìn. Somalia muk-chhièn chhú-yî nui-chan chhong-thai, chan chhièn sú-tû vì Mogadishu. Vi-yî Somalia sî-pet-phu ke Somaliland sṳ̍t chṳt thu̍k-li̍p. Somalia ke thi-lî vi-tsì, kî yî Thi-chûng-hói lâu Yin-thu-yòng ke Aden-vân chṳ̂ nàm, he kok-koet fo lùn chhut ngi̍p Suez Yun-hò ke pit kîn hói-lu.
# Ethiopia

| Ethiopia Lièn-pâng Ngìn-mìn Khiung-fò-koetChán-khôi*chhai-thi ngî-ngièn*
የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itiyoophiyaa Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya Ityoppiah Federalih Demokrasih Ummuno ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Koet-kô:** ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ "Hiong-chhièn, chhîn-oi ke chú-koet Ethiopia" 時長：1 分，24 秒。1:24 |
|  |
| Sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ |
Addis Ababa |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Afar-ngî, Amhara-ngî, Oromo-ngî, Somali-ngî, Tigrinya-ngî |
| Chṳn-fú |
lièn-pâng, ngi-fi-chṳ, khiung-fò-koet |
|  |
| • chúng-thúng  |
Sahle-Work Zewde |
| • chúng-lî  |
Abiy Ahmed |
| • fu-chúng-lî  |
Demeke Mekonnen |
| Li̍p-fap kî-koân |
Lièn-pâng Ngi-fi |
| • Song-ngi-yen |
Lièn-pâng-yen |
| • Ha-ngi-yen |
Ngìn-mìn Thoi-péu-yen |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
1,104,300 km2 (426,400 sq mi) (thi 26 miàng) |
| • súi-vet (%) |
0.7 |
| Ngìn-khiéu |
| • 2021-ngièn kû-kie |
117,876,227 (thi 12 miàng) |
| • 2007-ngièn phú-chhà |
73,750,932 |
| • Me̍t-thu |
92.7/km2 (240.1/sq mi) (thi 123 miàng) |
| GDP (PPP) |
2020-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$278 sṳ̍p-yi (thi 58 miàng) |
| • Phìn-kiûn |
$2,772 |
| GDP (miàng-ngi) |
2021-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$91.514 sṳ̍p-yi (thi 65 miàng) |
| • Phìn-kiûn |
$974 |
| Gini (2015-ngièn) |  35.0 chûng |
| HDI (2019-ngièn) |  0.485 tâi · thi 173 miàng |
| Chhièn |
Ethiopia birr (ETB) |
| Sṳ̀-khî | UTC+3 (EAT) |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+251 |
| ISO 3166 thoi-ho |
ET |
| Táng-kip Mióng-vet |
.et |

**Ethiopia** (Amhara-ngî: ኢትዮጵያ) he yit-ke vi-yî Fî-chû tûng-pet ke koet-kâ, khiu-chhṳ̂n "Abyssinia".
# Djibouti

| Djibouti Khiung-fò-koetRépublique de Djibouti جمهورية جيبوتي‎ Gabuutih Ummuuno Jamhuuriyadda Jabuuti |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Kiet-ngièn:**Midnimo, Sinnaan, Nabad Inkittiino, Qeedala, Wagari Unité, Égalité, Paix اتحاد، مساواة، سلام‎ "Thòn-kiet, phìn-tén, fò-phìn" |
| **Koet-kô:** Djibouti 時長：48 秒。0:48 |
|  |
| Sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ |
Djibouti Sṳ |
| Kôn-fông ngî-ngièn |
Fap-ngî, Â-lâ-pak-ngî |
| Sṳ̀n-ngin ke kok-kâ ngî-ngièn |
Somali-ngî, Afar-ngî |
| Chṳn-fú |
tân-yit-chṳ, yit-tóng yû-sṳ, chúng-thúng-chṳ, khiung-fò-koet |
|  |
| • chúng-thúng  |
Ismaïl Omar Guelleh |
| • chúng-lî  |
Abdoulkader Kamil Mohamed |
| Li̍p-fap kî-koân |
Koet-mìn Ngi-fi |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
23,200 km2 (9,000 sq mi) (thi 146 miàng) |
| • súi-vet (%) |
0.09 |
| Ngìn-khiéu |
| • 2020-ngièn kû-kie |
23,200 |
| • Me̍t-thu |
37.2/km2 (96.3/sq mi) (thi 168 miàng) |
| GDP (PPP) |
2018-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$3.974 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$3,788 |
| GDP (miàng-ngi) |
2018-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$2.187 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$2,084 |
| Gini (2017-ngièn) |  41.6 chûng |
| HDI (2019-ngièn) |  0.524 tâi · thi 166 miàng |
| Chhièn |
Djibouti franc (DJF) |
| Sṳ̀-khî | UTC+3 (EAT) |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+253 |
| ISO 3166 thoi-ho |
DJ |
| Táng-kip Mióng-vet |
.dj |

**Djibouti** he Fî-chû ke yit-ke koet-kâ.
# Eritrea

| Eritrea Koetሃገረ ኤርትራ دولة إرتريا‎ State of Eritrea |
| --- |
|
koet-khì

koet-fî

 |
| **Koet-kô:** ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ "Eritrea, Eritrea, Eritrea"  |
|  |
| Sú-tû lâu chui-thai sàng-sṳ |
Asmara |
| Kôn-fông ngî-ngièn | *mò* |
| Sṳ̀n-ngin ke kok-kâ ngî-ngièn |
Tigrinya-ngî, Beja-ngî, Tigre-ngî, Kunama-ngî, Saho-ngî, Bilen-ngî, Nara-ngî, Afar-ngî, Yi-thai-li-ngî |
| Kûng-chok ngî-ngièn |
Tigrinya-ngî, Â-lâ-pak-ngî, Yîn-ngî |
| Chṳn-fú |
tân-yit-chṳ, yit-tóng yû-sṳ, chúng-thúng-chṳ, khiung-fò-koet |
|  |
| • chúng-thúng  |
Isaias Afwerki |
| Li̍p-fap kî-koân |
Koet-mìn Ngi-fi |
| Mien-chit |
| • Chúng-khiung |
117,600 km2 (45,400 sq mi) (thi 99 miàng) |
| • súi-vet (%) |
0.14 |
| Ngìn-khiéu |
| • Kû-kie |
3.6~6.7 pak-van |
| GDP (PPP) |
2021-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$6.88 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$1,910 |
| GDP (miàng-ngi) |
2021-ngièn kû-kie |
| • Chúng-khiung |
$2.25 sṳ̍p-yi |
| • Phìn-kiûn |
$626 |
| HDI (2019-ngièn) |  0.459 tâi · thi 180 miàng |
| Chhièn |
Eritrea nakfa (ERN) |
| Sṳ̀-khî | UTC+3 (EAT) |
| Khôi-chhâ fông-hiong |
yu |
| Thien-fa khî-ho |
+291 |
| ISO 3166 thoi-ho |
ER |
| Táng-kip Mióng-vet |
.er |

**Eritrea** he Fî-chû ke yit-ke koet-kâ.