# Ilimi

| Ilimi |
| --- |
| philosophical concept (en)  |
|  |
| Bayanai |
| Ƙaramin ɓangare na | ma'ajiya |
| Has cause (en)  | koyo, qualia (en)  da Wahayi |
| Karatun ta |
Epistemology, theory of knowledge (en) , sociology of knowledge (en)  da falsafa |
| Contributing factor of (en)  | understanding (en)  da competence (en)  |
| Has characteristic (en)  | knowledge environment (en) , limits of knowledge (en)  da knowledge type (en)  |
| Tarihin maudu'i | history of knowledge (en)  |
| Amfani wajen | knowledge management (en)  |
| Hannun riga da | ignorance (en)  |

Ilimi shi ne yada sani, da ƙwarewa, da kuma inganta ɗabi'u. Ilimi a tsare (formal education) yana faruwa ne a cikin wani tsari na musamman, kamar a makarantun jama'a ko na gwamnati waɗanda ke bin wani tsarin karatu. Ilimi wanda ba a tsare a matsayin makaranta ba (non-formal education) shi ma yana bin wani tsari ne, amma yana faruwa a wajen tsarin makaranta na al'ada. Yayin da ilimin gida ko na al'ada (informal education) ya haɗa da ilmantarwa mara tsari wadda ke faruwa ta hanyar abubuwan rayuwar yau da kullum.

Ana rarraba ilimin makaranta zuwa matakai daban-daban, gami da ilimin yara na matakin farko, ilimin firamare, ilimin sakandare, da kuma ilimin gaba da sakandare (jami'a ko kwaleji). Wasu rabe-raben kuma suna mayar da hankali ne kan hanyoyin koyarwa, kamar koyarwa da ta karkata kan malami ko kan ɗalibi, da kuma fannonin darussa, kamar ilimin kimiyya, ilimin harsuna, da ilimin motsa jiki. Bugu da ƙari, kalmar "ilimi" na iya nufin yanayin tunani da ɗabi'un mutane masu ilimi, ko kuma fannin ilimi da ke yin nazari a kan tsarin koyo da koyarwa.

Ana samun saɓanin ra'ayi game da ainihin ma'anar ilimi da kuma manufofinsa, musamman kan yadda ilimi ya bambanta da tsagwaron koyarwa kawai wajen inganta tunani mai zurfi. Wannan saɓanin ra'ayi yana yin tasiri a kan yadda ake tantancewa, da auna, da kuma inganta nau'o'in ilimi daban-daban. A asali, ilimi yana shigar da yara cikin al'umma ta hanyar koya musu ɗabi'u da ƙa'idojin al'adu, sannan yana ba su ƙwarewar da ake buƙata domin su zama mutane masu amfani ga al'ummarsu. Ta yin hakan, ilimi na haɓaka ci gaban tattalin arziki kuma yana wayar da kan jama'a game da matsalolin cikin gida da ma na duniya baki ɗaya. Cibiyoyin ilimi a tsare (formal institutions) suna taka muhimmiyar rawa a wannan fanni. Misali, gwamnatoci kan kafa manufofin ilimi domin tantance tsawon lokacin karatu, da tsarin darussa, da kuma ƙa'idojin halartar makaranta. Ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa kuwa, irin su UNESCO, sun taka rawar gani matuƙa wajen tabbatar da samun ilimin matakin firamare ga dukkan yara.

Abubuwa da yawa suna basira ga nasarar ilimi. Abubuwan da ke tattare da tunanin mutum sun haɗa da motsawa, hankali, da mutuntaka. Abubuwan zamantakewa, kamar Matsayi na zamantakewa da tattalin arziki, kabilanci, da jinsi, galibi suna da alaƙa da nuna bambanci. Sauran dalilai sun haɗa da samun damar fasahar ilimi, ingancin malami, da kuma sa hannun iyaye.

Yankin ilimi na farko da ke jarraba ilimi an san shi da karatun ilimi. Yana zurfafa cikin yanayin ilimi, manufofinsa, tasirinsa, da hanyoyin ingantawa. Nazarin ilimi ya ƙunshi fannoni daban-daban, gami da falsafar, ilimin halayyar dan adam, ilimin zamantakewa, da tattalin arzikin ilimi. Bugu da ƙari, yana bincika batutuwa kamar ilimin kwatankwacin, koyarwa, da Tarihin ilimi.

A cikin prehistory, ilimi da farko ya faru ne ta hanyar sadarwa ta baki da kwaikwayon. Tare da fitowar wayewa zamani, kirkirar rubuce-rubuce ya haifar da fadada ilimi, wanda ya haifar da sauyawa daga ilimi na al'ada zuwa ilimi na al-ada. Da farko, ilimi na yau da kullun ya kasance mai sauƙin isa ga fitattun mutane da kungiyoyin addini. Zuwan na'urar buga littattafai a karni na 15 ya sauƙaƙa samun dama ga littattafai, don haka kara yawan karatu da rubutu. A cikin ƙarni na 18 da 19, ilimin jama'a ya sami mahimmanci, yana ba da hanya ga ƙungiyar duniya don samar da ilimin firamare ga kowa, kyauta, kuma tilas har zuwa wani zamani. A halin yanzu, sama da kashi 90% na yara masu zuwa makarantar firamare a duk duniya suna zuwa makarantar firama.

## Ma'anar

Kalmar "ilimi" ta samo asali ne daga kalmomin Latin educare, ma'ana "don kawowa," da educere, ma'anar "don kawo haihuwa". [1] Ma'anar ilimi ta bincika ta hanyar masu ilimin kimiyya daga fannoni daban-daban. [2] Mutane da yawa sun yarda cewa ilimi aiki ne mai ma'ana wanda aka yi niyya don cimma burin kamar watsa ilimi, ƙwarewa, da halaye.[3] Koyaya, muhawara mai zurfi ta kewaye ainihin yanayin ta fiye da waɗannan fasalulluka. Ɗaya daga cikin hanyoyin yana kallon ilimi a matsayin tsari da ke faruwa a lokacin abubuwan da suka faru kamar makaranta, koyarwa, da koyo.[4] Wani hangen nesa yana ganin ilimi ba a matsayin tsari ba amma a matsayin yanayin tunani da kuma halin da ake ciki na mutane masu ilimi suka haifar da wannan tsari.[5] Bugu da ƙari, kalmar na iya komawa ga fagen ilimi wanda ke nazarin hanyoyin, matakai, da cibiyoyin zamantakewa da ke da hannu a koyarwa da ilmantarwa.[6] Samun kyakkyawar fahimtar kalmar yana da mahimmanci yayin ƙoƙarin gano abubuwan da suka faru na ilimi, auna nasarar ilimi, da inganta ayyukan ilimi.[7]

Wasu masu ilimin kimiyya suna ba da cikakkun ma'anoni ta hanyar gano takamaiman fasalulluka na musamman ga kowane nau'in ilimi. Masanin ilimin ilimi R. S. Peters, alal misali, ya tsara muhimman abubuwa uku na ilimi, gami da ba da ilimi da fahimta ga ɗalibi, tabbatar da cewa tsari yana da fa'ida, da kuma gudanar da shi a hanyar da ta dace.[1] Duk da yake irin waɗannan ma'anoni masu kyau galibi suna nuna nau'ikan ilimi yadda ya kamata, suna fuskantar zargi saboda nau'ikan ilimin da ba a saba gani ba na iya fadawa waje da sigogin su.[2] Yin hulɗa da misalai marasa daidaituwa waɗanda ba a rufe su da ainihin ma'anoni na iya zama ƙalubale, wanda shine dalilin da ya sa wasu masu ra'ayi suka fi son bayar da ma'anonin da ba su da ma'anar daidai bisa ga kamanceceniyar iyali a maimakon haka. Wannan tsarin yana nuna cewa duk nau'ikan ilimi suna kama da juna amma ba sa buƙatar raba saiti na muhimman fasalulluka na kowa.[3] Wasu masu ilimin ilimi, kamar Keira Sewell da Stephen Newman, suna jayayya cewa kalmar "ilimi" ta dogara da mahallin. [lower-alpha 1][4]

Bincike ko mahimman ra'ayoyi[lower-alpha 1] na ilimi suna tabbatar da cewa yana cikin yanayin ilimi don haifar da wani nau'i na ci gaba. Sun bambanta da ra'ayoyi masu laushi, waɗanda ke ba da bayani mara kyau.[1] Wasu masu ilimin kimiyya suna ba da bayanin ilimi ta hanyar lura da yadda ake amfani da kalmar a cikin harshe na yau da kullun. Ra'ayoyin umarni, a gefe guda, suna bayyana abin da ke samar da ilimi mai kyau ko kuma yadda ya kamata a yi ilimi.[2] Yawancin ra'ayoyi masu kauri da ka'idoji suna kallon ilimi a matsayin ƙoƙari wanda ke ƙoƙarin cimma takamaiman Manufofin, wanda zai iya haɗawa da samun ilimi, koyon yin tunani da hankali, da haɓaka halaye irin su alheri da gaskiya. [3][4]

Masana daban-daban sun jaddada muhimmancin tunani mai mahimmanci wajen rarrabe ilimi daga koyarwa.[1] Suna jayayya cewa koyarwa tana mai da hankali ne kawai kan koyar da imani a cikin ɗalibai, ba tare da la'akari da halayensu ba; yayin da ilimi kuma yana ƙarfafa ikon tunani don bincika da kuma tambayar waɗannan imani. [2][3] Koyaya, ba a yarda da duniya ba cewa waɗannan abubuwan biyu za a iya rarrabe su a sarari, kamar yadda wasu nau'ikan koyarwa na iya zama dole a farkon matakan ilimi lokacin da tunanin yaro bai riga ya bunƙasa ba. Wannan ya dace musamman a lokuta inda yara ƙanana dole ne su koyi wasu abubuwa ba tare da fahimtar ainihin dalilan ba, kamar takamaiman ka'idojin tsaro da ayyukan tsabta.[4]

Ana iya kwatanta ilimi daga ra'ayoyin malami da ɗalibai. Ma'anar malami tana jaddada hangen nesa da rawar malami wajen watsa ilimi da ƙwarewa a hanyar da ta dace.[1] A gefe guda, ma'anar ɗalibai suna nazarin ilimi bisa ga shigar ɗalibai a cikin tsarin ilmantarwa, suna ba da shawarar cewa wannan tsari yana canzawa da wadatar da abubuwan da suka biyo baya.[2] Hakanan yana yiwuwa a yi la'akari da ma'anar da suka haɗa da ra'ayoyin biyu. A cikin wannan hanyar, ana ganin ilimi a matsayin tsari na kwarewar ɗabi'a, wanda ya haɗa da gano duniya ta kowa da kuma warware matsaloli haɗin gwiwa.[3]

## Nau'o'in

Akwai rarrabuwa da yawa na ilimi. Ɗaya daga cikin rarrabuwa ya dogara da tsarin ma'aikata, rarrabe tsakanin ilimi na al'ada, wanda ba na al'adu ba, da kuma ilimi na al-ada. Wani rarrabuwa ya haɗa da matakai daban-daban na ilimi bisa ga dalilai kamar shekarun ɗalibin da rikitarwa na abun ciki. Ƙarin rukunoni suna mai da hankali kan batun, hanyar koyarwa, matsakaici da aka yi amfani da shi, da kuma kudade.[1]

### Hanyar da ba ta dace ba, da kuma na al'ada

Rarrabawar da aka fi sani da ita ita ce tsakanin ilimi na al'ada, wanda ba na al'adu ba, da kuma ilimi na al-adaba.[1] [lower-alpha 1] ilimi na yau da kullun yana faruwa a cikin tsarin tsarin tsarin, yawanci tare da tsari na lokaci da matsayi. Tsarin makaranta na zamani yana shirya azuzuwan bisa ga shekarun dalibi da ci gaba, daga makarantar firamare zuwa jami'a. Yawancin lokaci gwamnati ce ke kula da ilimi na yau da kullun kuma sau da yawa ana ba da umarni har zuwa wani shekaru.[2]

Ilimi mara kyau da na al'ada yana faruwa a waje da tsarin makaranta na al'adu, tare da ilimin da ba na al'umma ba wanda ke aiki a matsayin matsakaicin matsakaici. Kamar ilimi na yau da kullun, ana shirya ilimi mara kyau, tsari, kuma ana bin sa tare da kyakkyawar manufa, kamar yadda aka gani a cikin ayyukan kamar koyarwa, aji na motsa jiki, da shiga cikin motsi na 'yan kallo.[1] Ilimi na yau da kullun, a gefe guda, yana faruwa ne ta hanyar da ba a tsara shi ba ta hanyar abubuwan da ke faruwa a yau da kullun da kuma fallasa yanayin. Ba kamar ilimi na yau da kullun ba, yawanci babu wani mutum mai iko da ke da alhakin koyarwa.[2] Ilimi na al'ada yana faruwa a wurare da yanayi daban-daban a duk rayuwar mutum, sau da yawa ba zato ba tsammani, kamar yara suna koyon yarensu na farko daga iyayensu ko mutane da ke kula da ƙwarewar dafa abinci ta hanyar shirya abinci tare.[3]

Wasu masu ilimin kimiyya sun bambanta tsakanin nau'ikan guda uku bisa ga yanayin ilmantarwa: ilimi na yau da kullun yana faruwa a cikin makarantu, ilimi mara kyau yana faruwa a saitunan da ba a saba zuwa ba, kamar gidajen tarihi, kuma ilimi na yau le kullun yana faruwa ne a cikin mahallin ayyukan yau da kullun.[1] Bugu da ƙari, akwai bambance-bambance a cikin tushen motsawa. Ilimi na yau da kullun yana motsawa ta hanyar motsawa ta waje, wanda lada na waje ke motsawa. Sabanin haka, a cikin ilimin da ba na al'ada ba da na al'adu, motsawa ta ainihi, wanda ya samo asali ne daga jin daɗin tsarin ilmantarwa, yawanci ya fi rinjaye.[2] Duk da yake bambancin tsakanin nau'ikan uku gabaɗaya a bayyane yake, wasu nau'ikan ilimi bazai dace da rukuni ɗaya ba.[3]

A cikin al'adu na farko, ilimi ya fi faruwa ba bisa ka'ida ba, tare da ɗan bambanci tsakanin ayyukan ilimi da sauran ayyukan yau da kullun. Maimakon haka, duk mahalli ya zama aji, kuma manya galibi suna ɗaukar matsayin malamai. Koyaya, ilimin da ba na al'ada ba sau da yawa ya zama bai isa ba don ba da ilimi mai yawa. Don magance wannan iyakancewa, saitunan ilimi na yau da kullun da masu koyarwa da aka horar da su yawanci suna da mahimmanci. Wannan wajibi ya ba da gudummawa ga karuwar muhimmancin ilimi na yau da kullun a cikin tarihi. A tsawon lokaci, ilimi na yau da kullun ya haifar da canji zuwa ga ƙarin abubuwan da ba a fahimta ba da kuma batutuwa, nisanta kansa daga rayuwar yau da kullun. An fi mayar da hankali kan fahimtar ka'idoji da ra'ayoyi gaba ɗaya maimakon kawai lura da kwaikwayon takamaiman halaye.[1]

### Matsayi

Yara a makarantar sakandare ta Japan
Ana rarraba nau'ikan ilimi zuwa matakai daban-daban ko matakai. Ɗaya daga cikin tsarin da ke da tasiri shine Tsarin Ilimi na Duniya, wanda Hukumar Ilimi, Kimiyya da Al'adu ta Majalisar Dinkin Duniya (UNESCO) ke kula da shi. Wannan rarrabuwa ta ƙunshi ilimi na al'ada da wanda ba na al'adu ba kuma yana rarrabe matakan bisa ga dalilai kamar shekarun ɗalibin, tsawon lokacin ilmantarwa, da rikitarwa na abubuwan da aka rufe. Ƙarin ƙa'idodi sun haɗa da buƙatun shigarwa, ƙwarewar malami, da kuma sakamakon da aka nufa na kammala nasara. An haɗa matakan cikin ilimin yara na farko (mataki 0), ilimin firamare (mataki 1), ilimin sakandare (mataki 2-3), ilimin sakandare na baya-bayan nan (mataki 4), da kuma ilimin sakandare-tsaro (mataki 5-8). [1]

Ilimi na yara na farko, wanda kuma ake kira ilimin makarantar sakandare ko ilimin yara, ya ƙunshi lokacin daga haihuwa har zuwa farkon makarantar firamare. An tsara shi don sauƙaƙe ci gaban yara cikakke, magance al'amuran jiki, tunani, da zamantakewa. Ilimi na yara yana da mahimmanci wajen inganta zamantakewa da Ci gaban mutum, yayin da yake ba da ƙwarewar asali a cikin sadarwa, ilmantarwa, da warware matsaloli. Babban burinta shine shirya yara don sauyawa zuwa ilimin firamare.[1] Duk da yake ilimin makarantar sakandare yawanci zaɓi ne, a wasu ƙasashe kamar Brazil, wajibi ne tun daga shekaru huɗu.[2]

Gidan aji na makarantar firamare a Habasha
Ilimi na firamare (ko firamare) yawanci yana farawa tsakanin shekaru biyar zuwa bakwai kuma yana ɗaukar shekaru huɗu zuwa bakwai. Ba shi da ƙarin buƙatun shigarwa kuma yana da niyyar ba da ƙwarewar asali a karatu, rubutu, da lissafi. Bugu da ƙari, yana ba da mahimman bayanai a cikin batutuwa kamar Tarihi, Yanayin ƙasa, kimiyya, kiɗa, da fasaha. Wani manufa shine sauƙaƙe ci gaban mutum.[1] A halin yanzu, ilimin firamare wajibi ne a kusan dukkanin kasashe, tare da sama da kashi 90% na yara masu zuwa makarantar firamare a duk duniya da ke halartar irin waɗannan makarantu.[2]

Ilimi na sakandare yana cin nasarar ilimin firamare kuma yawanci yana da shekaru 12 zuwa 18. Yawancin lokaci ana raba shi zuwa ƙananan ilimin sakandare (kamar makarantar tsakiya ko ƙaramar makarantar sakandare) da kuma makarantar sakandare (kamar makarantar sakandare, babbar makarantar sakandare، ko kwaleji, dangane da ƙasar). Ilimi na sakandare na ƙasa yawanci yana buƙatar kammala makarantar firamare a matsayin abin da ake buƙata don shiga. Yana da niyyar fadadawa da zurfafa sakamakon ilmantarwa, tare da mai da hankali kan takamaiman darussan, kuma malamai galibi suna ƙwarewa a cikin takamaiman batutuwa ɗaya ko kaɗan. Ɗaya daga cikin burinta shine ya saba da ɗalibai da mahimman ra'ayoyin ka'idoji a cikin batutuwa daban-daban, yana kafa tushe mai ƙarfi don ilmantarwa na rayuwa. A wasu lokuta, yana iya haɗawa da nau'ikan horo na sana'a.[1] Ilimi na sakandare na tilas ne a kasashe da yawa a fadin Tsakiyar da Gabashin Asiya, Turai, da Amurka. A wasu kasashe, yana wakiltar matakin karshe na ilimi na tilas. Koyaya, karatun sakandare na tilas ba shi da yawa a cikin ƙasashen Larabawa, Afirka ta kudu da Sahara, da Kudancin da Yammacin Asiya.[2]

Babban makarantar sakandare (na goma sha biyu) a Amurka
Ilimi na sakandare yawanci yana farawa a kusa da shekaru 15, da nufin samar da ɗalibai da ƙwarewar da ake buƙata da ilimin aiki ko ilimi na sakandare. Karshen ilimin sakandare na yau da kullun wajibi ne. Shirin ya kunshi batutuwa da yawa, sau da yawa yana ba wa ɗalibai damar zaɓar daga zaɓuɓɓuka daban-daban. Samun cancanta na al'ada, kamar difloma na makarantar sakandare, ana danganta shi da nasarar kammala karatun sakandare.[1] Ilimi bayan matakin sakandare na iya fadawa ƙarƙashin rukunin karatun sakandare ba na sakandare ba, wanda yayi kama da ilimin sakandare a cikin rikitarwa amma yana mai da hankali kan horar da sana'a ga ɗalibai masu shirye don ma'aikata.[2]

Dalibai a cikin dakin gwaje-gwaje a Jami'ar Polytechnical ta Jihar Saint Petersburg, Rasha
A wasu ƙasashe, ilimin sakandare yana da alaƙa da ilimi mafi girma, yayin da a wasu, ilimin sakonni ya ƙunshi faɗin faɗin.[1] Ilimi na sakandare ya gina a kan tushe da aka kafa a makarantar sakandare amma ya zurfafa cikin takamaiman fannoni ko batutuwa. Sakamakon sa ya haifar da digiri na ilimi. Ilimi na uku ya ƙunshi matakai huɗu: gajeren lokaci na uku, bachelor's, master's, da kuma ilimin digiri. Wadannan matakan galibi suna samar da tsarin matsayi, tare da samun matakan da suka gabata suna aiki a matsayin abin da ake buƙata ga waɗanda suka fi girma.[2] Ilimi na sakandare na gajeren lokaci yana mai da hankali kan fannoni masu amfani, yana ba da horo na sana'a da ƙwarewa da aka tsara don sana'o'i na musamman.[3] Ilimi na matakin farko, wanda aka fi sani da ilimin digiri na farko, yawanci ya fi tsayi fiye da ilimin sakandare na gajeren lokaci. Jami'o'i ne ke ba da shi kuma ya ƙare a cikin takardar shaidar ilimi ta tsakiya da aka sani da digiri na farko.[4] Ilimi na matakin Jagoran ya fi ƙwarewa fiye da ilimin digiri na farko kuma sau da yawa ya haɗa da bincike mai zaman kansa, yawanci a cikin nau'in rubutun Jagora.[5] Ilimi na matakin digiri yana haifar da ƙwarewar bincike mai zurfi, yawanci digiri na likita, kamar Dokta na Falsafa (PhD). Yawancin lokaci yana ƙunshe da gabatar da aiki mai mahimmanci na ilimi, kamar rubutun. Ƙarin matakan ci gaba sun haɗa da karatun post-doctoral da habilitation.[6]

Samun nasarar kammala ilimi na yau da kullun yawanci yana haifar da takaddun shaida, abin da ake buƙata don ci gaba zuwa matakan ilimi mafi girma da shiga wasu sana'o'i. Yin yaudara ba tare da an gano shi ba a lokacin jarrabawa, kamar yin amfani da takardar yaudara, yana haifar da barazana ga wannan tsarin ta hanyar yiwuwar tabbatar da ɗaliban da ba su cancanta ba.[1]

A mafi yawan ƙasashe, ana ba da ilimin firamare da sakandare kyauta. Koyaya, akwai bambance-bambance masu yawa a duniya a cikin farashin ilimi na sakandare. Wasu ƙasashe, kamar Sweden, Finland, Poland, da Mexico, suna ba da ilimi mai zurfi kyauta ko a farashi mai arha. Sabanin haka, a cikin kasashe kamar Amurka da Singapore, ilimi na sakandare sau da yawa yana zuwa tare da kudaden karatu masu yawa, wanda ke haifar da ɗalibai su dogara da rance mai yawa don tallafawa karatunsu.[1] Kudin ilimi na sama na iya zama babbar shinge ga ɗalibai a Kasashe masu tasowa, saboda iyalansu na iya gwagwarmaya don rufe kuɗin makaranta, siyan kayan aiki, da siyan littattafai.[2]

### Sauran

Littattafan ilimi suna bincika nau'ikan ilimi daban-daban, gami da hanyoyin gargajiya da madadin. Ilimi na gargajiya ya ƙunshi hanyoyin makaranta na dogon lokaci da na al'ada, wanda ke nuna koyarwar malami a cikin yanayin makaranta. Dokoki suna sarrafa fannoni daban-daban, kamar tsarin karatu da jadawalin aji.[1]

Homeschooling yana wakiltar wani nau'i na ilimi na daban.
Sauran ilimi yana aiki ne a matsayin laima don hanyoyin makaranta waɗanda suka bambanta da tsarin gargajiya na al'ada. Wadannan bambance-bambance na iya haɗawa da bambance-mbance a cikin yanayin ilmantarwa, abubuwan da ke cikin tsarin karatu, ko kuma yanayin dangantakar malami da ɗalibi. Halaye na madadin makaranta sun haɗa da yin rajista na son rai, aji mai sauƙi da girman makaranta, da kuma koyarwa ta musamman, inganta yanayin da ya fi dacewa da motsin rai. Wannan rukuni ya ƙunshi nau'o'i daban-daban, kamar makarantun sasantawa da shirye-shirye na musamman waɗanda ke ba da gudummawa ga ɗalibai masu ƙwarewa ko ƙwarewa ta musamman, tare da karatun gida da rashin makaranta. Sauran ilimi ya ƙunshi falsafanci daban-daban na ilimi, gami da Makarantun Montessori, ilimin Waldorf, makarantun Round Square, makarantun Escuela Nueva, makarantun kyauta, da Makarantun dimokuradiyya.[1] Sauran ilimi ya ƙunshi ilimin 'yan asalin ƙasar, wanda ke jaddada adanawa da watsa ilimi da ƙwarewar da ta samo asali a cikin al'adun' yan asalin ƙasar. Wannan tsarin sau da yawa yana amfani da hanyoyin gargajiya kamar ba da labari da ba da labari.[2] Sauran nau'o'in makarantu sun hada da Makarantun gurukul a Indiya, Makarantun madrasa a Gabas ta Tsakiya, da yeshivas a al'adar Yahudawa.[3][4][5]

Wasu bambance-bambancen sun ta'allaka ne akan waɗanda suka sami ilimi. Rukuni bisa ga shekarun ɗalibi sune ilimin yara, ilimin matasa, ilimin manya, da ilimin tsofaffi. [1] Rukuni bisa ga jinsin halittu na ɗalibai sun haɗa da ilimin jinsi ɗaya da ilimin jinsi daban-daban . [2] An tsara ilimin musamman don biyan buƙatun ɗaliban da ke da nakasa, yana magance matsaloli daban-daban a fannin ilimi, zamantakewa, sadarwa, da kuma jiki . Manufarsa ita ce shawo kan ƙalubalen da waɗannan nakasa ke haifarwa, yana ba wa ɗaliban da abin ya shafa damar samun tsarin ilimi mai dacewa. A faffadan ma'ana, ilimin musamman ya ƙunshi ilimi ga yara masu hazaka ta hankali, waɗanda ke buƙatar manhajoji masu kyau don cimma cikakkiyar damarsu. [3]

Rarrabawar da ta danganci hanyar koyarwa sun haɗa da ilimin da ke tsakiyar malami, inda malami ke taka muhimmiyar rawa wajen ba da bayanai ga ɗalibai, da kuma ilimin da ke cikin ɗalibai, inda ɗalibai ke taka muhimmancin aiki da alhakin tsara ayyukan aji.[1] A cikin ilimi mai hankali, ilmantarwa da koyarwa suna faruwa tare da kyakkyawar manufa a zuciya. Ilimi mara hankali yana bayyana ba tare da shiri ko jagora ba.[2] Wannan na iya faruwa, a wani bangare, ta hanyar tasirin malamai da manya, wanda zai iya tasiri kai tsaye ga ci gaban halaye ɗalibai.[3] Ilimi na tushen shaida yana amfani da nazarin kimiyya don tantance hanyoyin ilimi mafi inganci. Manufarta ita ce inganta tasirin ayyukan ilimi da manufofi ta hanyar tabbatar da cewa an kafa su ne a cikin mafi kyawun shaidar da ke akwai. Wannan ya ƙunshi koyarwar da ta dogara da shaida, ilmantarwa da ta dogara ne da shaida, da kuma binciken tasirin makaranta.[4]

Autodidacticism, ko ilmantarwa kai tsaye, yana faruwa ne ba tare da malamai da cibiyoyi ba. Da farko ana lura da shi a cikin ilimin manya, yana ba da 'yancin zaɓar abin da kuma lokacin da za a yi karatu, yana mai da shi ƙwarewar ilmantarwa mai gamsarwa. Koyaya, rashin tsari da jagora na iya haifar da ilmantarwa mara ma'ana, yayin da rashin Ra'ayoyin waje na iya haifar wa masu koyar da kansu da ke haɓaka ra'ayoyi marasa kyau da kuma kimanta ci gaban ilmantarwa ba daidai ba.[1] Autodidacticism yana da alaƙa da ilimin rayuwa, wanda ke haifar da ci gaba da koyo a duk rayuwar mutum.[2]

Categories na ilimi bisa ga batun sun hada da Ilimin kimiyya, ilimin harshe, Ilimin fasaha, ilimin addini, ilimin jiki, da Ilimin jima'i.[1] Ana amfani da matsakaici na musamman kamar rediyo ko shafukan yanar gizo a cikin ilimin nesa, gami da e-learning (amfani da kwamfutoci), m-learning, da kuma ilimin kan layi. Sau da yawa, waɗannan suna ɗaukar nau'in ilimi mai buɗewa, inda darussan da kayan aiki ke samuwa tare da ƙananan shingen, ya bambanta da aji na gargajiya ko ilimi a wurin. Koyaya, ba duk nau'ikan ilimin kan layi ba ne; alal misali, wasu jami'o'i suna ba da cikakken shirye-shiryen digiri na kan layi waɗanda ba sa cikin shirye-shirye na ilimi.[2]

Ilimi na Jiha, wanda aka fi sani da ilimin jama'a, gwamnati ce ke tallafawa da sarrafawa kuma yana samuwa ga jama'a gaba ɗaya.[lower-alpha 1] Yawanci ba ya buƙatar kuɗin karatu kuma saboda haka wani nau'i ne na Ilimi kyauta. Sabanin haka, cibiyoyin masu zaman kansu ne ke tallafawa da kuma gudanar da ilimin masu zaman kansu. Makarantu masu zaman kansu galibi suna da tsarin shigarwa mafi zaɓaɓɓu kuma suna ba da ilimi mai biyan kuɗi ta hanyar cajin kuɗin karatu.[1] Wani cikakken bayani game da cibiyoyin zamantakewa da ke da alhakin ilimi, kamar iyali, makaranta, jama'a, jiha, da coci.[2]

Ilimi na tilas yana nufin ilimin da aka ba mutane doka ta karɓa, da farko yana shafar yara waɗanda dole ne su halarci makaranta har zuwa wani shekaru. Wannan ya bambanta da ilimin son rai, wanda mutane ke bi bisa ga zaɓin mutum maimakon wajibin doka.[1]

## Matsayi a cikin al'umma

kwararru kwararru, kamar masu binciken kiwon lafiya, galibi suna samun ilimi mai zurfi don sarrafa fannonin su kuma suna ba da gudummawa ga al'umma.
Ilimi yana aiki da matsayi daban-daban a cikin al'umma, wanda ya kunshi zamantakewa, tattalin arziki, da kuma yankuna na mutum. A cikin al'umma, ilimi yana kafawa da kuma kula da al'umma mai ɗorewa ta hanyar ba da ƙwarewar da ake buƙata don hulɗa da muhalli da cika bukatun mutum da burin. A cikin al'umma ta zamani, waɗannan ƙwarewar sun haɗa da magana, karatu, rubutu, lissafi, da ƙwarewa a cikin fasahar sadarwa da sadarwa. Bugu da ƙari, ilimi yana sauƙaƙa zamantakewar jama'a ta hanyar wayar da kan jama'a game da ka'idojin zamantakewa da al'adu, tsara halayyar da ta dace a wurare daban-daban. Yana inganta hadin kan jama'a, kwanciyar hankali, da zaman lafiya, yana inganta aikin kai a ayyukan yau da kullun. Duk da yake zamantakewa yana faruwa a duk rayuwarsa, ilimin yara na farko yana da muhimmancin gaske. Bugu da ƙari, ilimi yana taka muhimmiyar rawa a cikin dimokuradiyya ta hanyar inganta shiga cikin jama'a ta hanyar jefa kuri'a da shirya, yayin da kuma inganta daidaito ga kowa.[1]

A matakin tattalin arziki, mutane suna zama mambobi masu amfani na al'umma ta hanyar ilimi, samun ƙwarewa fasaha da nazari da ake buƙata don ayyukansu, da kuma samar da kayayyaki da samar da sabis ga wasu. A cikin al'ummomin farko, akwai ƙwarewa kaɗan, tare da yara yawanci suna koyon ƙwarewa masu yawa da ke da muhimmanci ga aikin al'umma. Koyaya, al'ummomin zamani suna ƙara rikitarwa, tare da sana'o'i da yawa da ke buƙatar horo na musamman tare da ilimi na gaba ɗaya. Sakamakon haka, ƙananan mutane ne kawai ke da ƙwarewa ga wasu sana'o'i. Bugu da ƙari, ƙwarewa da halaye da aka samu don aiki na al'umma na iya yin rikici a wasu lokuta, tare da darajarsu ta dogara da mahallin. Misali, inganta son sani da yin tambaya game da koyarwar da aka kafa yana inganta tunani mai mahimmanci da kirkire-kirkire, yayin da a wasu lokuta, biyayya ga iko ya zama dole don kiyaye zaman lafiya na zamantakewa.[1]

Ta hanyar sauƙaƙe haɗin mutane cikin al'umma, ilimi yana inganta Ci gaban tattalin arziki kuma yana rage talauci. Yana bawa ma'aikata damar inganta ƙwarewarsu, ta haka ne inganta ingancin kayayyaki da aiyuka da aka samar, wanda a ƙarshe ke inganta wadata da haɓaka gasa.[1] Ilimi na jama'a ana ɗaukarsa a matsayin saka hannun jari na dogon lokaci wanda ke amfanar al'umma gaba ɗaya, tare da ilimin firamare da ke nuna yawan dawowa.[2] Bugu da ƙari, ban da karfafa wadatar tattalin arziki, ilimi yana ba da gudummawa ga ci gaban fasaha da kimiyya, yana rage rashin aikin yi, kuma yana inganta daidaito na zamantakewa.[3] Bugu da ƙari, karuwar ilimi tana da alaƙa da ƙananan haihuwa, wani bangare saboda karuwar wayar da kan jama'a game da shirin iyali, fadada damar mata, da jinkirin aure.[4]

Ilimi yana taka muhimmiyar rawa wajen samar da kasar don daidaitawa da canje-canje da kuma fuskantar sabbin kalubale yadda ya kamata. Yana wayar da kan jama'a kuma yana ba da gudummawa wajen magance Batutuwan duniya na zamani, gami da Canjin yanayi, dorewa, da kuma fadada bambance-bambance tsakanin masu arziki da matalauta. Ta hanyar ba da fahimtar ɗalibai game da yadda rayuwarsu da ayyukansu ke shafar wasu, ilimi na iya karfafa mutane su yi ƙoƙari su sami duniya mai ɗorewa da adalci. Don haka, ilimi ba wai kawai yana aiki ne don kula da ka'idojin al'umma ba har ma yana aiki ne a matsayin mai haɓaka ci gaban zamantakewa. Wannan ya kai ga yanayin tattalin arziki mai tasowa, inda ci gaban fasaha, musamman karuwar sarrafa kansa, ke sanya sabbin buƙatu ga ma'aikata waɗanda ilimi zai iya taimakawa wajen biyan. Yayin da yanayi ke tasowa, ƙwarewa da ilimin da aka koyar na iya zama tsofaffi, yana buƙatar gyare-gyaren tsarin karatu don haɗawa da batutuwa kamar ilimin dijital, da inganta ƙwarewa wajen sarrafa sabbin fasahohi. Bugu da ƙari, ilimi na iya rungumar sababbin siffofi kamar manyan darussan kan layi don shirya mutane don ƙalubale da dama masu tasowa.

A matakin mutum, ilimi yana inganta ci gaban mutum, ya haɗa da koyon sabbin ƙwarewa, inganta baiwa, haɓaka kerawa, haɓaka ilimin kai, da kuma inganta warware matsaloli da ƙwarewar yanke shawara. Bugu da ƙari, ilimi yana ba da gudummawa sosai ga kiwon lafiya da jin daɗi. Sau da yawa ana samun ilimi game da batutuwan kiwon lafiya kuma suna daidaita halayensu daidai, suna amfana daga hanyoyin sadarwar tallafin zamantakewa da dabarun jimrewa, kuma suna jin daɗin samun kudin shiga mafi girma, suna ba su damar samun sabis na kiwon lafiya mafi girma. Muhimmancin zamantakewar ilimi an jaddada shi ta hanyar Ranar Ilimi ta Duniya ta shekara-shekara a ranar 24 ga Janairu, wanda Majalisar Dinkin Duniya ta kafa, wanda ya sanya 1970 a matsayin Shekarar Ilimi ta Kasa da Kasa.

## Matsayin cibiyoyin

Cibiyoyin gwamnati kamar Ma'aikatar Ilimi ta kasar Sin suna tasiri ga fannoni da yawa na ilimin jama'a.
Cibiyoyin da aka tsara suna taka muhimmiyar rawa a fannoni da yawa na ilimi. Kungiyoyi kamar makarantu, jami'o'i, cibiyoyin Horar da malamai, da ma'aikatun ilimi sun hada da bangaren ilimi. Suna hulɗa ba kawai da juna ba har ma da masu ruwa da tsaki daban-daban, gami da iyaye, al'ummomin yankin, kungiyoyin addini, kungiyoyi masu zaman kansu, masu sana'a na kiwon lafiya, hukumomin tilasta bin doka, dandamali na kafofin watsa labarai, da shugabannin siyasa. Mutane da yawa suna da hannu kai tsaye a bangaren ilimi, kamar dalibai, malamai, shugabannin makaranta, da ma'aikatan jinya na makaranta da masu haɓaka tsarin karatun.

Abubuwa daban-daban na ilimi na yau da kullun ana tsara su ta hanyar manufofi cibiyoyin gwamnati. Wadannan manufofi suna ƙayyade shekarun da yara ke buƙatar halartar makaranta da kuma lokacin da ake gudanar da azuzuwan, da kuma batutuwan da suka shafi yanayin makaranta, kamar ababen more rayuwa. Dokokin kuma suna rufe ainihin cancanta da bukatun da malamai ke buƙatar cikawa. Wani muhimmin bangare na manufofin ilimi ya shafi tsarin karatun da aka yi amfani da shi don koyarwa a makarantu, kwalejoji, da jami'o'i. Tsarin karatu shine shirin koyarwa ko shirin ilmantarwa wanda ke jagorantar ɗalibai don cimma burinsu na ilimi. Ana yawan zaɓar batutuwa bisa ga muhimmancin su kuma sun dogara da nau'in makaranta. Manufofin tsarin karatun makarantar jama'a yawanci shine bayar da cikakken ilimi, yayin da horar da sana'a ke mai da hankali kan takamaiman ƙwarewa a cikin filin. Har ila yau, darussan sun rufe fannoni daban-daban ban da batun da za a tattauna, kamar hanyar koyarwa, manufofin da za a cimma, da kuma ka'idojin kimanta ci gaba. Ta hanyar ƙayyade tsarin karatun, cibiyoyin gwamnati suna da tasiri sosai a kan abin da ilimi da ƙwarewa ake watsawa ga ɗalibai. Misalan cibiyoyin gwamnati sun hada da Ma'aikatar Ilimi a Indiya, Ma'aikatu na Ilimi na asali a Afirka ta Kudu, da Sakatariyar Ilimi ta Jama'a'a a Mexico.

Kungiyoyin kasa da kasa, kamar UNESCO, sun yi amfani da tasiri sosai wajen tsara ka'idojin ilimi da manufofi a duk duniya.
Kungiyoyin kasa da kasa suma suna taka muhimmiyar rawa a ilimi. Misali, UNESCO kungiya ce ta gwamnati da ke inganta ilimi ta hanyoyi daban-daban. Ɗaya daga cikin ayyukanta shine bayar da shawarwari ga manufofin ilimi, kamar Yarjejeniyar Yarjejeniyar kan 'Yancin Yara, wanda ya bayyana ilimi a matsayin ainihin haƙƙin ɗan adam ga dukan yara da matasa. Shirin Ilimi don Dukkanin ya yi niyyar samar da ilimi na asali ga dukkan yara, matasa, da manya a shekarar 2015, daga baya ya sami nasarar da shirin Ci gaban Ci gaba mai dorewa, musamman burin 4. Manufofin da suka danganci sun hada da Yarjejeniyar kan nuna bambanci a Ilimi da shirin Makomar Ilimi.

Wasu kungiyoyi masu tasiri ba na gwamnati ba ne maimakon na gwamnati. Misali, Ƙungiyar Jami'o'i ta Duniya tana inganta haɗin gwiwa da musayar ilimi tsakanin kwalejoji da jami'o'in duniya, yayin da Baccalaureate na Duniya ke ba da shirye-shiryen difloma na duniya. Cibiyoyin kamar Shirin Erasmus suna sauƙaƙa musayar ɗalibai tsakanin ƙasashe, yayin da shirye-shirye kamar Shirin Fulbright ke ba da irin wannan sabis ga malamai.

## Abubuwan da suka haifar da nasarar ilimi

Nasarar ilimi, wanda kuma ake kira dalibi da nasarorin ilimi, ya shafi yadda aka cimma burin ilimi, kamar samun ilimi da ƙwarewa ta ɗalibai. Don dalilai masu amfani, galibi ana auna shi da farko dangane da ƙimar jarrabawar hukuma, amma akwai ƙarin alamomi da yawa, gami da ƙimar halartar, ƙimar digiri, ƙimar barin, halayen ɗalibai, da alamun bayan makaranta kamar su kudin shiga da ƙimar ɗaurin kurkuku. Abubuwa da yawa suna tasiri ga nasarorin ilimi, kamar abubuwan da suka shafi tunanin mutum, da abubuwan zamantakewa da ke da alaƙa da yanayin zamantakewar ɗalibin. Ƙarin dalilai sun haɗa da samun damar fasahar ilimi, ingancin malami, da kuma sa hannun iyaye. Yawancin waɗannan abubuwan sun haɗu kuma suna rinjayar juna.

### Halin tunani

A matakin tunanin mutum, abubuwan da suka dace sun haɗa da motsawa, hankali, da mutuntaka. Motsawa ita ce ƙarfin ciki wanda ke motsa mutane su shiga cikin ilmantarwa. Dalibai masu motsawa suna iya hulɗa tare da abubuwan da za a koya ta hanyar shiga cikin ayyukan aji kamar tattaunawa, wanda ke haifar da zurfin fahimtar batun. Motsawa na iya taimaka wa ɗalibai su shawo kan matsaloli da koma baya. Wani muhimmin bambanci yana tsakanin motsawa na ciki da na waje. Dalibai masu motsawa suna motsawa ta hanyar sha'awar batun da kuma kwarewar ilmantarwa kanta. Dalibai masu motsawa na waje suna neman lada na waje kamar maki masu kyau da karbuwa daga takwarorinsu. Motsi na ciki yana da fa'ida, yana haifar da karuwar kerawa, shiga, da kuma sadaukarwa na dogon lokaci. Masana ilimin halayyar dan adam suna da niyyar gano hanyoyin da za su kara motsawa, kamar karfafa gasa mai kyau tsakanin dalibai yayin da suke kula da daidaituwa na kyakkyawan ra'ayi da mara kyau ta hanyar yabo da zargi mai mahimmanci.

Ilimi yana tasiri sosai ga martani na mutane ga ilimi. Halin fahimta ne wanda ke da alaƙa da ikon koyo daga gogewa, fahimta, da kuma amfani da ilimi da ƙwarewa don magance matsaloli. Mutanen da ke da maki mafi girma a cikin ma'aunin hankali yawanci suna yin mafi kyau a ilimi kuma suna bin matakan ilimi mafi girma. Sau da yawa ana danganta hankali da manufar IQ, ma'auni mai ma'aunin lambobi wanda ke kimanta hankali bisa ga ƙwarewar lissafi da magana. Koyaya, an yi jayayya cewa hankali ya ƙunshi nau'o'i daban-daban fiye da IQ. Masanin ilimin halayyar dan adam Howard Gardner ya gabatar da nau'o'i daban-daban na hankali a cikin fannoni kamar lissafi, tunani, ilimin sararin samaniya, harshe, da kiɗa. Ƙarin nau'ikan hankali suna tasiri ga hulɗar mutum da mutum. Wadannan basira galibi suna da ikon cin gashin kansu, ma'ana cewa mutum na iya yin fice a cikin wani nau'i yayin da yake yin aiki mara kyau a cikin wani.

A cewar masu goyon bayan ka'idar salon ilmantarwa, hanyar da aka fi so na samun ilimi da ƙwarewa wani abu ne. Sun riƙe cewa ɗalibai tare da salon ilmantarwa na ji suna da sauƙin fahimtar laccoci da tattaunawa, yayin da masu koyo na gani ke amfana daga bayanan da aka gabatar da gani, kamar a cikin zane-zane da bidiyo. Don sauƙaƙe ingantaccen ilmantarwa, yana iya zama da fa'ida don haɗa hanyoyi daban-daban na ilmantarwa. An soki salon ilmantarwa saboda tabbacin tabbaci na amfanin ɗalibai da rashin amintaccen ƙididdigar salon ilmantarwar ɗalibai ta malamai.

Halin mai koyo na iya rinjayar nasarar ilimi. Misali, halaye irin su lamiri da budewa ga gogewa, waɗanda aka gano a cikin manyan halaye biyar, suna da alaƙa da nasarar ilimi. Sauran abubuwan tunani sun haɗa da ingancin kai, Girman kai, da ƙwarewar Metacognitive.

### Harkokin zamantakewa

Abubuwan zamantakewa ba a kan halayen halayyar masu koyo ba amma a kan mahallinsu da matsayi na al'umma. Wadannan dalilai sun hada da matsayin zamantakewa da tattalin arziki, kabilanci, asalin al'adu, da jinsi, suna jawo sha'awa mai yawa daga masu bincike saboda alaƙarsu da rashin daidaito da nuna bambanci. Sakamakon haka, suna taka muhimmiyar rawa a kokarin yin manufofi da nufin rage tasirin su.

matsayi na zamantakewa da tattalin arziki yana rinjayar abubuwan da suka wuce kudin shiga kawai, gami da Tsaro na kudi, matsayi na zamantakewa, da halayen da suka shafi ingancin rayuwa. Rashin matsayi na zamantakewa da tattalin arziki yana tasiri ga nasarar ilimi a hanyoyi da yawa. Yana da alaƙa da saurin ci gaban fahimta a cikin harshe da ƙwaƙwalwar ajiya, da kuma ƙimar raguwa mafi girma. Iyalai masu iyakacin kudi na iya gwagwarmaya don biyan bukatun abinci mai gina jiki na yaransu, yana hana ci gaban su. Bugu da ƙari, suna iya rasa albarkatun saka hannun jari a cikin kayan ilimi kamar kayan wasa masu motsawa, littattafai, da kwamfutoci. Matsalolin kudi na iya hana halartar manyan makarantu, wanda ke haifar da yin rajista a cibiyoyin da ke cikin yankunan da ba su da tattalin arziki. Irin waɗannan makarantu galibi suna fuskantar ƙalubale kamar ƙarancin malamai da kayan ilimi marasa isasshen kayan aiki da wurare kamar ɗakunan karatu, wanda ke haifar da ƙananan ƙa'idodin koyarwa. Bugu da ƙari, iyaye na iya ba da darussan sirri ga yara da ke bayan ilimi. A wasu lokuta, ana tilasta dalibai daga asalin da ba su da wadataccen tattalin arziki su bar makaranta don ba da gudummawa ga samun kudin shiga na iyali. Ƙayyadadden damar samun bayanai game da ilimi mafi girma da ƙalubale wajen tabbatarwa da biyan bashin ɗalibai sun kara tsananta halin da ake ciki. Matsayi na zamantakewa da tattalin arziki yana da alaƙa da rashin lafiya na jiki da na tunani, yana ba da gudummawa ga sake zagayowar rashin daidaito na zamantakewa wanda ke ci gaba a cikin tsararraki.

Tushen kabilanci yana da alaƙa da bambancin al'adu da shingen harshe, wanda zai iya haifar da ƙalubale ga ɗalibai wajen daidaitawa da yanayin makaranta da fahimtar azuzuwan. Bugu da ƙari, nuna bambanci da nuna bambanci ga 'yan tsiraru na kabilanci sun kara kara tsananta waɗannan matsalolin. Irin wannan nuna bambanci na iya shafar girman kai na ɗalibai, motsawa, da kuma samun damar samun ilimi. Misali, malamai na iya ɗaukar ra'ayoyi na al'ada, duk da cewa ba a bayyane yake nuna wariyar launin fata ba, wanda ke haifar da bambancin bambancin wasan kwaikwayon da ya danganci kabilanci na yaro.

A tarihi, jinsi ya taka muhimmiyar rawa a ilimi yayin da ka'idojin al'umma suka nuna matsayi daban-daban ga maza da mata. Ilimi a al'ada ya fi son maza, waɗanda aka ba su aikin samar da iyali, yayin da ake sa ran mata su gudanar da gidaje da kula da yara, sau da yawa suna iyakance damar samun ilimi. Kodayake waɗannan bambance-bambance sun inganta a cikin al'ummomin zamani da yawa, bambance-mbance tsakanin jinsi sun ci gaba a ilimi. Wannan ya haɗa da nuna bambanci da ra'ayoyin da suka shafi matsayin jinsi a fannoni daban-daban na ilimi, musamman a fannoni kamar kimiyya, fasaha, injiniya, da lissafi (STEM), waɗanda galibi ana nuna su a matsayin maza. Irin wannan fahimta na iya hana daliban mata daga bin waɗannan batutuwa. A lokuta daban-daban, nuna bambanci bisa ga jinsi da abubuwan zamantakewa yana faruwa a bayyane a matsayin wani ɓangare na manufofin ilimi na hukuma, kamar ƙuntatawa mai tsanani da Taliban ta ɗora wa ilimin mata a Afghanistan, da rarrabewar makaranta na baƙi da mazauna birane a cikin China a ƙarƙashin tsarin hukou.

Ɗaya daga cikin abubuwan zamantakewa da yawa ana nuna su ta hanyar tsammanin da ke da alaƙa da ra'ayoyi. Wadannan tsammanin suna aiki a waje, wanda ya rinjayi yadda wasu ke amsawa ga mutanen da ke cikin takamaiman kungiyoyi, kuma a ciki, wanda aka tsara ta hanyar yadda mutane ke shiga ciki da kuma bin su. A wannan bangaren, waɗannan tsammanin na iya bayyana a matsayin Annabce-annabce masu cika kansu ta hanyar shafar sakamakon ilimi da suke hangowa. Irin waɗannan sakamakon na iya rinjayar ra'ayoyi masu kyau da marasa kyau.

### Fasahar da sauransu

Fasahar tana taka muhimmiyar rawa a nasarar ilimi. Duk da yake fasahar ilimi galibi tana da alaƙa da na'urorin dijital na zamani kamar kwamfutoci, iyakarsa ta wuce hakan. Ya ƙunshi nau'ikan albarkatu da kayan aiki daban-daban don ilmantarwa, gami da kayan taimako na gargajiya kamar littattafai da takardun aiki, ban da na'urorin dijital.

Gabatar da yara a Haiti zuwa na'urar Laptop guda ɗaya ga kowane yaro
Fasahar ilimi na iya inganta ilmantarwa ta hanyoyi daban-daban. A cikin hanyar kafofin watsa labarai, sau da yawa yana aiki a matsayin tushen tushen bayanai a cikin aji, yana bawa malamai damar rarraba lokacin su da kuzari ga wasu ayyuka kamar tsara darasi, jagorancin ɗalibai, da kimanta aikin. Ta hanyar gabatar da bayanai ta amfani da zane-zane, sauti, da bidiyo maimakon rubutu kawai, fasahar ilimi na iya inganta fahimta. Abubuwan hulɗa, kamar wasannin ilimi, suna ƙara sa masu koyo su shiga cikin tsarin ilmantarwa. Bugu da ƙari, fasaha tana sauƙaƙa samun kayan ilimi ga masu sauraro da yawa, musamman ta hanyar albarkatun kan layi, yayin da kuma inganta haɗin gwiwa tsakanin ɗalibai da sadarwa tare da malamai. Haɗin hankali na wucin gadi a cikin ilimi yana da alkawari don samar da sabbin abubuwan ilmantarwa ga ɗalibai da tallafawa malamai a cikin aikinsu. Koyaya, yana kuma gabatar da sabbin haɗarin da suka shafi sirrin bayanai, bayanan da ba daidai ba, da magudi. Kungiyoyi daban-daban suna ba da shawara ga damar dalibai ga fasahar ilimi, gami da shirye-shirye irin su One Laptop per Child, da African Library Project, da Pratham .

Har ila yau, kayan aikin makaranta suna taka muhimmiyar rawa a nasarar ilimi. Ya ƙunshi fannoni na zahiri kamar wurin makarantar, girman, da kayan aiki da kayan aiki. Yanayi mai lafiya da aminci, ɗakunan ajiya masu kyau, kayan aji masu dacewa, da kuma samun damar zuwa ɗakin karatu da kantin abinci, duk suna ba da gudummawa ga inganta nasarar ilimi. Bugu da ƙari, ingancin malamai yana da tasiri sosai ga nasarorin ɗalibai. Kwararrun malamai suna da ikon motsawa da kuma karfafa dalibai, da kuma daidaita umarni ga iyawa da bukatun mutum. Kwarewarsu ta dogara da iliminsu, horo, da kwarewar koyarwa. Wani bincike na Engin Karadağ et al. ya kammala cewa, idan aka kwatanta da sauran tasiri, abubuwan da suka shafi makarantar da malamin suna da babban tasiri akan nasarar ilimi.

Har ila yau, sa hannun iyaye yana inganta nasarori kuma yana iya kara karfin yara da sadaukarwa lokacin da suka san iyayensu suna saka hannun jari a cikin kokarin iliminsu. Wannan sau da yawa yana haifar da karuwar girman kai, inganta yawan halarta, da kuma halin kirki a makaranta. Haɗin iyaye yana rufe sadarwa tare da malamai da sauran ma'aikatan makaranta don wayar da kan jama'a game da batutuwan yanzu da kuma bincika yiwuwar yanke shawara. Sauran dalilai masu dacewa, a wasu lokuta ana magance su a cikin wallafe-wallafen ilimi, sun haɗa da al'amuran tarihi, siyasa, yawan jama'a, addini, da shari'a.

## Nazarin ilimi

Littafin John Locke Some Thoughts Concerning Education daga 1693 aiki ne na tushe a cikin karatun ilimi.
Yankin farko da ke binciken ilimi an san shi da nazarin ilimi, wanda kuma ake kira kimiyyar ilimi. Yana neman fahimtar yadda ake watsa ilimi da kuma samun shi ta hanyar nazarin hanyoyi da nau'ikan ilimi daban-daban. Wannan horo yana zurfafawa cikin manufofi, tasiri, da muhimmancin ilimi, tare da al'adu, al'umma, gwamnati, da kuma tarihin da ke rinjayar shi. Masana ilimin ilimi suna samun fahimta daga fannoni daban-daban, gami da falsafar, ilimin halayyar dan adam, ilimin zamantakewa, tattalin arziki, tarihi, Siyasa, da alakar kasa da kasa. Sakamakon haka, wasu suna jayayya cewa karatun ilimi ba shi da cikakkiyar hanyar da kuma batun da aka samu a cikin horo kamar kimiyyar lissafi ko tarihi. Nazarin ilimi yana mai da hankali kan nazarin ilimi da tunani mai mahimmanci kuma ya bambanta a wannan bangare daga shirye-shiryen horar da malamai, wanda ke nuna mahalarta yadda za su zama malamai masu inganci. Bugu da ƙari, ya ƙunshi ba kawai ilimi na yau da kullun ba har ma yana bincika dukkan siffofi da bangarorin hanyoyin ilimi.

Ana amfani da Hanyoyin bincike daban-daban don bincika abubuwan da suka faru na ilimi, an rarraba su cikin ƙididdiga, inganci, da hanyoyin haɗuwa. Bincike mai yawa yana nuna hanyoyin kimiyyar halitta, ta amfani da daidaitattun ma'auni na lambobi don tattara bayanai daga abubuwan lura da yawa da kuma amfani da kayan aikin kididdiga don bincike. Manufarta ita ce cimma burin da fahimta mara son kai. Sabanin haka, bincike mai inganci yawanci ya haɗa da ƙaramin samfurin kuma yana neman samun fahimta game da abubuwan da suka shafi mutum da na mutum, kamar abubuwan da mutane ke fuskanta a cikin tsarin ilimi. Binciken hanyoyin da aka haɗu yana da niyyar haɗa bayanan da aka tattara daga hanyoyin biyu don cimma daidaitattun fahimta da cikakkiyar fahimta. Hanyoyin tattara bayanai sun bambanta kuma suna iya ganawa da lura kai tsaye, ƙididdigar gwaji, tambayoyi, da tambayoyin. Ayyukan bincike na iya bincika mahimman abubuwan da ke tasiri ga kowane nau'in ilimi ko mayar da hankali kan takamaiman aikace-aikace, neman mafita ga wasu matsaloli, ko kimanta tasirin shirye-shiryen ilimi da manufofi.

### Yankunan da ke cikin ƙasa

Nazarin ilimi ya ƙunshi fannoni daban-daban kamar ilimin koyarwa, bincike na ilimi, ilimi na kwatankwacin, da falsafar, ilimin halayyar dan adam, ilimin zamantakewa, tattalin arziki, da Tarihin ilimi. Falsafar ilimi reshe ne na falsafar da aka yi amfani da ita wanda ke nazarin yawancin mahimman ra'ayoyin da ke haifar da ka'idar da aikin ilimi. Yana bincika ilimi a matsayin tsari da horo yayin da yake neman samar da cikakkun ma'anoni game da yanayin sa da bambance-bambance daga wasu abubuwan da suka faru. Bugu da ƙari, yana zurfafa cikin manufar ilimi, nau'ikansa daban-daban, da kuma tunanin malamai, ɗalibai, da alakarsu. Bugu da ƙari, ya ƙunshi ka'idojin ilimi, wanda ke nazarin tasirin ɗabi'a na ilimi, kamar ka'idodin ka'idoji da ke jagorantar shi da kuma yadda malamai ya kamata su yi amfani da su ga takamaiman yanayi. Falsafar ilimi tana da dogon tarihi kuma batun magana ne a cikin Falsafar Girka ta dā.

Kalmar "pedagogy" wani lokacin ana amfani da ita tare da karatun ilimi, amma a cikin takamaiman ma'ana, tana nufin ɓangaren da aka mayar da hankali kan hanyoyin koyarwa. Yana bincika yadda za'a iya cimma burin ilimi, kamar watsa ilimi ko ci gaban ƙwarewa da halaye. Pedagogy ya damu da hanyoyin da dabarun da aka yi amfani da su wajen koyarwa a cikin saitunan ilimi na al'ada. Duk da yake wasu ma'anoni sun iyakance shi ga wannan mahallin, a cikin ma'ana mai zurfi, ya ƙunshi dukkan nau'ikan ilimi, gami da hanyoyin koyarwa fiye da yanayin makaranta na gargajiya. A cikin wannan mahallin mai zurfi, yana bincika yadda malamai zasu iya sauƙaƙa abubuwan ilmantarwa ga ɗalibai don haɓaka fahimta su game da batun da kuma yadda ilmantarwa kanta ke faruwa.

Ilimin halayyar ilimi yana zurfafa cikin hanyoyin tunani da ke haifar da ilmantarwa, yana mai da hankali kan yadda mutane ke samun sabbin ilimi da ƙwarewa da kuma samun ci gaban mutum. Yana bincika dalilai daban-daban da ke tasiri ga sakamakon ilimi, yadda waɗannan abubuwan suka bambanta tsakanin mutane, da kuma yadda yanayi ko kulawa ke ba da gudummawa ga waɗannan sakamakon. Muhimman ka'idojin ilimin halayyar mutum da ke tsara ilimi sun haɗa da halayyar halayyar, fahimta, da constructivism. Harkokin da suka danganci ilimin kimiyyar kwakwalwa da ilimin kwakwalwa na ilimi, wanda ke bincika hanyoyin Neuropsychological da canje-canje da ke da alaƙa da ilmantarwa.

Yankin ilimin zamantakewa na ilimi ya zurfafa cikin yadda ilimi ke tsara zamantakewa, yana nazarin yadda abubuwan zamantakewa da akidar ke tasiri ga samun ilimi da nasarar mutum a ciki. Yana bincika tasirin ilimi a kan kungiyoyin al'umma daban-daban da rawar da take takawa wajen tsara asalin mutum. Musamman, ilimin zamantakewa na ilimi yana mai da hankali kan fahimtar tushen abubuwan da ke haifar da rashin daidaito, yana ba da fahimta da ta dace da manufofin ilimi da nufin ganowa da magance abubuwan da ke taimakawa ga rashin daidaito. Abubuwa biyu da suka fi dacewa a cikin wannan fagen sune ka'idar yarjejeniya da ka'idar rikici. Masu ra'ayin yarjejeniya sun ce ilimi yana amfana da al'umma ta hanyar shirya mutane don matsayinsu na al'umma, yayin da masu ra'ayin rikice-rikice ke kallon ilimi a matsayin kayan aiki da ke aiki da masu mulki don ci gaba da rashin daidaito.

Yankin tattalin arziki na ilimi yana binciken samarwa, rarrabawa, da amfani da ilimi. Yana neman inganta rabon albarkatu don inganta ilimi, kamar kimanta tasirin karuwar albashi na malami akan ingancin malami. Bugu da ƙari, yana bincika tasirin ƙananan ɗalibai da saka hannun jari a cikin sabbin fasahohin ilimi. Ta hanyar samar da fahimta game da rabon albarkatu, tattalin arzikin ilimi yana taimaka wa masu tsara manufofi wajen yanke shawara wanda ke kara fa'idodin al'umma. Bugu da ƙari, yana nazarin tasirin tattalin arziki na dogon lokaci na ilimi, gami da rawar da yake takawa wajen inganta ƙwararrun ma'aikata da haɓaka gasa ta ƙasa. Wani yanki mai alaƙa da sha'awa ya haɗa da nazarin fa'idodin tattalin arziki da rashin fa'idodi na tsarin ilimi daban-daban.

Ilimi na kwatankwacin yana amfani da kayan aiki kamar Ilimi don kwatanta tsarin ilimi a cikin ƙasashe daban-daban. Kasashe masu tsayi suna nunawa a cikin kore, yayin da ake nuna ƙasashe masu tsayin daka a cikin ja.
Ilimi na kwatankwacin shine horo wanda ke nazarin da kuma bambanta tsarin ilimi. Kwatanta na iya faruwa daga hangen nesa ko mayar da hankali kan takamaiman dalilai kamar zamantakewa, siyasa, ko tattalin arziki. Sau da yawa ana amfani da shi ga ƙasashe daban-daban, ilimin kwatankwacin yana kimanta kamanceceniya da bambance-bambance na Cibiyoyin ilimi da ayyukansu, yana kimanta sakamakon hanyoyin daban-daban. Ana iya amfani da shi don samun fahimta daga wasu ƙasashe game da manufofin ilimi masu inganci da kuma yadda za'a iya inganta tsarin mutum. Wannan aikin, wanda aka sani da aro na manufofi, yana gabatar da ƙalubale kamar yadda nasarar manufofi na iya dogara da yanayin zamantakewa da al'adu na ɗalibai da malamai. Wani batu mai alaƙa da jayayya ya shafi ko tsarin ilimi na Kasashe masu tasowa sun fi kyau kuma ya kamata a fitar da su ga waɗanda ba su da ci gaba. Sauran mahimman batutuwa sun haɗa da ƙasashen duniya na ilimi da rawar da ilimi ke takawa wajen sauyawa daga mulkin kama karya zuwa mulkin demokraɗiyya.

Tarihin ilimi ya shiga cikin juyin halitta na ayyukan ilimi, tsarin, da cibiyoyi. Yana bincika matakai daban-daban, abubuwan da zasu iya haifar da su da tasirin su, da kuma alakarsu.

### Manufofin da akidar

Hoton farfaganda a makarantar firamare a Koriya ta Arewa. Gwamnatocin mulkin mallaka akai-akai suna amfani da ilimi a matsayin kayan aiki don koyar da ɗalibai.
Babban batu a cikin karatun ilimi yana kewaye da yadda ya kamata a ilimantar da mutane da kuma waɗanne manufofi ya kamata su jagorantar wannan tsari. An gabatar da manufofi daban-daban, gami da samun ilimi da ƙwarewa, ci gaban mutum, da haɓaka halaye. Abubuwan da aka ba da shawarar sun haɗa da halaye kamar son sani, kerawa, tunani, da tunani mai mahimmanci, tare da halaye na tunani, ji, da kuma yin aiki da ɗabi'a. Masana sun bambanta kan ko fifita dabi'u masu sassaucin ra'ayi kamar 'Yanci, cin gashin kai, da bude zuciya, ko halaye kamar biyayya ga iko, tsarkakar akida, ibada, da Bangaskiyar addini.

Wasu masu ilimin ilimi suna mai da hankali kan manufa guda ɗaya na ilimi, suna kallon ƙarin takamaiman manufofi a matsayin hanyar wannan ƙarshen. A matakin mutum, wannan manufar sau da yawa ana daidaita ta da taimakawa ɗalibin wajen rayuwa mai kyau. A cikin al'umma, ilimi yana da niyyar horar da mutane a cikin membobin al'umma masu amfani. Akwai muhawara game da ko babban manufar ilimi shine don amfanin mutum mai ilimi ko al'umma gaba ɗaya.

Ra'ayoyin ilimi sun haɗa da tsarin mahimman ra'ayoyin falsafa da ka'idojin da aka yi amfani da su don fassara, fahimta, da kuma tantance ayyukan ilimi da manufofi. Suna magance fannoni daban-daban fiye da manufofin ilimi, gami da batutuwan da aka koyar, tsarin ayyukan ilmantarwa, rawar malamai, hanyoyin tantance ci gaban ilimi, da kuma ƙirar tsarin ma'aikata da manufofi. Wadannan akidar sun bambanta kuma galibi suna da alaƙa da juna. Ra'ayoyin da ke tsakiyar malamai suna ba da fifiko ga rawar da malamai ke takawa wajen ba da ilimi ga ɗalibai, yayin da ra'ayoyin ɗalibai ke ba da gudummawa a cikin tsarin ilmantarwa. Ka'idodin da suka danganci tsari suna mai da hankali kan hanyoyin koyarwa da ilmantarwa, ya bambanta da akidar da aka samo asali, wanda ke la'akari da ilimi dangane da sakamakon da ake so. Ra'ayoyin Masu ra'ayin mazan jiya suna goyan bayan ayyukan gargajiya, yayin da Ra'ayoyin ci gaba ke ba da shawara ga kirkire-kirkire da kerawa. Ƙarin rukunoni sune ɗan adam, soyayya, muhimmancin gaske, encyclopaedism, pragmatism, da kuma akidar mulkin mallaka da dimokuradiyya.

### Ka'idodin ilmantarwa

Ka'idodin ilmantarwa suna ƙoƙari su bayyana hanyoyin da ke haifar da ilmantarwa. Ka'idoji masu tasiri sun haɗa da halayyar halayyar, fahimta, da constructivism. Halin halayyar ya nuna cewa ilmantarwa yana haifar da canji a cikin halayyar don mayar da martani ga abubuwan da ke cikin muhalli. Wannan yana faruwa ne ta hanyar gabatar da wani motsawa, haɗin wannan motsawa tare da amsa da ake so, da ƙarfafa wannan haɗin motsawa-amsa. Cognitivism yana kallon ilmantarwa a matsayin canji a cikin tsarin fahimta kuma yana jaddada hanyoyin tunani da ke tattare da shigarwa, dawowa, da sarrafa bayanai. Constructivism ya tabbatar da cewa ilmantarwa ya dogara ne akan abubuwan da mutum ya samu kuma yana mai da hankali kan hulɗar zamantakewa da fassarar su ta mai koyo. Wadannan ra'ayoyin suna da mahimman bayanai ga ayyukan koyarwa. Misali, masu halayyar sau da yawa suna jaddada maimaita motsa jiki, masu ilimin halayyar na iya ba da shawara ga dabarun mnemonic, kuma masu constructivists yawanci suna amfani da dabarun ilmantarwa na hadin gwiwa.

Ra'ayoyi daban-daban suna nuna cewa ilmantarwa ya fi tasiri idan ya dogara da kwarewar mutum. Bugu da ƙari, yin niyyar zurfin fahimta ta hanyar haɗa sabbin bayanai zuwa ilimin da ya riga ya kasance ana ɗaukarsa mafi fa'ida fiye da haddace jerin abubuwan da ba su da alaƙa. Wani ka'idar ci gaba mai tasiri na ilmantarwa ya gabatar da shi daga masanin ilimin halayyar dan adam Jean Piaget, wanda ya tsara matakai huɗu na ilmantarka ta hanyar da yara ke ci gaba a kan hanyarsu zuwa balaga: sensorimotor, pre-operational, concrete aiki, da kuma tsari na aiki. Wadannan matakai sun dace da matakai daban-daban na abstraction, tare da matakai na farko da ke mai da hankali kan ayyukan motsi da na motsi masu sauƙi, yayin da matakai daga baya suka haɗa da wakilci na ciki da sarrafa bayanai masu rikitarwa, kamar tunani mai ma'ana.

### Hanyoyin koyarwa

Hanyar koyarwa ta shafi yadda malami ke isar da abun ciki, kamar ko ana amfani da aikin rukuni maimakon mayar da hankali ga ilmantarwa na mutum. Akwai hanyoyi masu yawa na koyarwa, kuma mafi tasiri a cikin wani labari da aka ba ya dogara da dalilai kamar batun batun da shekarun mai koyo da matakin ƙwarewa. Wannan yana nunawa a cikin tsarin makaranta na zamani, wanda ke tsara ɗalibai a cikin aji daban-daban bisa ga shekaru, ƙwarewa, ƙwarewar, da yaren asali don tabbatar da ingantaccen tsarin ilmantarwa. Batutuwa daban-daban galibi suna amfani da hanyoyi daban-daban; alal misali, ilimin harshe akai-akai yana jaddada ilmantarwa na baki, yayin da ilimin lissafi ke mai da hankali kan tunani mai ban mamaki da alama tare da tunani mai banƙyama. Ɗaya daga cikin mahimman al'amura na hanyoyin koyarwa shine tabbatar da cewa masu koyo sun kasance masu motsawa, ko dai ta hanyar abubuwan da suka dace kamar sha'awa da son sani ko ta hanyar lada na waje.

Hanyar koyarwa ta haɗa da amfani da kafofin watsa labarai na koyarwa, kamar littattafai, takardun aiki, da rikodin sauti da gani, gami da aiwatar da wasu nau'ikan gwaji ko kimantawa don auna ci gaban ilmantarwa. Binciken ilimi shine tsari na yin rikodin ilimin ɗalibi da ƙwarewa, wanda zai iya faruwa a hukumance ko ba bisa ka'ida ba kuma zai iya faruwa kafin, yayin, ko bayan aikin ilmantarwa. Wani muhimmin bangare na koyarwa a cikin hanyoyin ilimi na zamani da yawa shine cewa kowane darasi yana daga cikin tsarin ilimi mai zurfi wanda ke ƙarƙashin tsarin karatun, wanda sau da yawa yakan ɗauki watanni ko shekaru da yawa. A cewar Herbartianism, koyarwa ta kasu kashi-kashi. Mataki na farko ya haɗa da shirya tunanin ɗalibin don sabon bayani. Daga baya, ana gabatar da sababbin ra'ayoyi ga mai koyo sannan a haɗa su da ra'ayoyin da suka riga sun saba da su. A cikin matakai na gaba, fahimtar sauye-sauye zuwa matakin gaba ɗaya fiye da takamaiman lokuta, kuma ana amfani da ra'ayoyin a cikin mahallin da ya dace.

## Tarihi

Tarihin ilimi ya shiga cikin matakai, hanyoyin, da cibiyoyin da suka haɗu da koyarwa da ilmantarwa, da nufin bayyana hulɗarsu da tasiri a kan ayyukan ilimi a tsawon lokaci.

### Tarihi na farko

Ilimi a lokacin prehistory da farko ya sauƙaƙa al'adu, yana jaddada ilimin da ke da mahimmanci ga rayuwar yau da kullun, kamar samar da abinci, tufafi, mafaka, da aminci. Makarantu na yau da kullun da malamai na musamman ba su nan, tare da manya a cikin al'umma suna ɗaukar matsayin koyarwa, da kuma ilmantarwa da ke faruwa ta hanyar ayyukan yau da kullun, gami da lura da kwaikwayon dattawa. A cikin Al'ummomin baki, ba da labari ya zama hanya mai mahimmanci don watsa al'adu da addinai a cikin tsararraki. Tare da zuwan aikin gona a lokacin Juyin Juya Halin Neolithic a kusa da 9000 KZ, canjin ilimi a hankali zuwa ƙwarewa ya biyo baya, wanda ya haifar da kafa manyan al'ummomi da buƙatar ƙwarewar sana'a da fasaha.

### Zamanin Dā

Farawa a cikin karni na 4 KZ kuma ya mamaye lokutan da suka biyo baya, wani canji mai mahimmanci a cikin hanyoyin ilimi ya bayyana tare da zuwan rubutu a yankuna kamar Mesopotamiya, tsohuwar Misira, Indus Valley, da tsohuwar China. Wannan ci gaba ya yi tasiri sosai ga tsarin ilimi. Rubuce-rubuce ya sauƙaƙa adanawa, adanawa da rarraba bayanai, yana gabatar da ci gaba na gaba kamar ƙirƙirar kayan taimako na ilimi kamar littattafai da kafa cibiyoyi kamar makarantu.

Kwalejin Plato, wanda aka nuna a cikin mosaic daga Pompeii, ana daukar shi akai-akai a matsayin cibiyar farko ta ilimi mafi girma.
Wani muhimmin bangare na ilimin gargajiya shine kafa ilimi na yau da kullun. Wannan ya zama dole yayin da wayewa ta samo asali kuma yawan ilimi ya fadada, ya wuce abin da ilimi na al'ada zai iya watsawa yadda ya kamata a cikin tsararraki. Malamai sun ɗauki matsayi na musamman don ba da ilimi, wanda ke haifar da tsarin ilimi mai mahimmanci wanda ba shi da alaƙa da rayuwar yau da kullun. Ilimi na yau da kullun ya kasance mai wuya a cikin al'ummomin dā, da farko ana iya samun sa ga masu ilimi. Ya rufe fannoni kamar karatu da rubutu, adana rikodin, jagoranci, rayuwar jama'a da siyasa, addini, da ƙwarewar fasaha da ke da alaƙa da takamaiman sana'o'i. Ilimi na yau da kullun ya gabatar da sabon tsarin koyarwa wanda ya jaddada horo da motsa jiki a kan hanyoyin da ba a sani ba a baya. Abubuwa biyu da suka samu na ilimi na dā sun haɗa da kafa Kwalejin Plato a Tsohon Girka, sau da yawa ana ɗaukar su a matsayin farkon cibiyar ilimi mafi girma, da kuma kafa Babban Laburaren Alexandria a Tsohon Misira, wanda aka sani da ɗaya daga cikin manyan ɗakunan karatu na duniya.

### Zamanin Tsakiya

Jami'ar Bologna a Italiya, wacce aka kafa a 1088 AZ, ita ce jami'a mafi tsufa a duniya da ke ci gaba da aiki.
Yawancin bangarorin ilimi a lokacin tsakiyar zamani sun sami rinjaye sosai daga al'adun addini. A Turai, Cocin Katolika yana da iko sosai a kan ilimi na yau da kullun. A cikin Duniyar Larabawa, saurin yaduwar Islama ya haifar da ci gaba daban-daban na ilimi a lokacin Zamanin Zinariya na Islama, haɗa ilimin gargajiya da na addini da kafa makarantun madrasa. A cikin al'ummomin Yahudawa, yeshivas sun fito ne a matsayin cibiyoyin da aka keɓe don nazarin matani na addini da Dokar Yahudawa. A kasar Sin, an kafa tsarin ilimi da jarrabawa na jihar, wanda koyarwar Confucian ta tsara. Kamar yadda sababbin al'ummomi masu rikitarwa suka fito a yankuna kamar Afirka, Amurka, Arewacin Turai, da Japan, wasu sun karɓi ayyukan ilimi na yanzu, yayin da wasu suka haɓaka sabbin al'adu.

Bugu da ƙari, wannan zamanin ya ga kafa cibiyoyin ilimi da bincike daban-daban. Shahararrun daga cikin waɗannan sune Jami'ar Bologna (jami'ar da ta fi tsufa a duniya da ke ci gaba da aiki), Jami'ar Paris, da Jami'ar Oxford a Turai. Sauran cibiyoyin da suka fi tasiri sun hada da Jami'ar Al-Qarawiyyin a Maroko, Jami'ar Al-Azhar a Misira, da kuma Gidan Hikima a Iraki. Wani muhimmin ci gaba shi ne kafa ƙungiyoyin sana'a, ƙungiyoyin ƙwararrun ƙwararrun masu sana'a da 'yan kasuwa waɗanda ke tsara kasuwancin su kuma suna ba da ilimin sana'a. Wadanda za su kasance mambobi sun sami matakai daban-daban na horo a kan tafiyarsu zuwa gwaninta.

### Zamanin zamani

Samar da na'urar buga takardu ya sa a sami kafofin watsa labarai da aka rubuta a ko'ina kuma ya haifar da karuwa mai mahimmanci a matakan karatu da rubutu gaba ɗaya.
Farawa a farkon zamanin zamani, ilimi a Turai a lokacin Renaissance a hankali ya fara canzawa daga tsarin addini zuwa wanda ya fi na duniya. Wannan ci gaban an haɗa shi da karuwar godiya ga muhimmancin ilimi da kuma fadada batutuwa, gami da farfado da sha'awar rubuce-rubucen adabi na dā da shirye-shiryen ilimi. An hanzarta juyawa zuwa ga secularisation a lokacin Age of Enlightenment wanda ya fara a karni na 17, wanda ya jaddada rawar da dalili da kimiyyar kwarewa ke takawa. Mulkin mallaka na Turai ya shafi ilimi a Amurka ta hanyar ayyukan mishan na Kirista. A kasar Sin, an kara fadada tsarin ilimi na jihar kuma ya mai da hankali kan koyarwar neo-Confucianism. A cikin duniyar Islama, yaduwar ilimi na yau da kullun ya karu kuma ya kasance a ƙarƙashin tasirin addini. Babban ci gaba a farkon zamanin zamani shine kirkirar da yaduwar na'urar buga Littattafai a tsakiyar karni na 15, wanda ke da tasiri sosai ga ilimi na gaba ɗaya. Ya rage farashin samar da littattafai, waɗanda aka rubuta da hannu a baya, kuma ta haka ne ya kara rarraba takardun da aka rubuta, gami da sababbin siffofi kamar jaridu da litattafai. Ƙarin wadatar kafofin watsa labarai da aka rubuta yana da babban tasiri a kan yawan jama'a.

Wadannan canje-canjen sun shirya hanya don ci gaban ilimin jama'a a cikin ƙarni na 18 da 19. Wannan zamanin ya ga kafa makarantun da jama'a ke tallafawa tare da burin samar da ilimi ga kowa, ya bambanta da lokutan da suka gabata lokacin da makarantun masu zaman kansu, cibiyoyin addini, da masu koyarwa suka fara bayar da ilimi. Wani bambanci ga wannan yanayin shine wayewar Aztec, inda ilimi na yau da kullun ya zama tilas ga matasa a duk faɗin zamantakewar al'umma tun farkon karni na 14. Canje-canje masu alaƙa da juna sun kasance don yin ilimi tilas kuma kyauta ga duk yara har zuwa wani shekaru.

### Zamanin zamani

Inganta ilimin jama'a da samun damar ilimi na duniya sun sami ƙarfi a cikin ƙarni na 20 da 21, wanda kungiyoyin gwamnati kamar Majalisar Dinkin Duniya suka amince da shi. Babban shirye-shiryen sun haɗa da Sanarwar Universal na 'Yancin Dan Adam, Yarjejeniyar kan' Yancin Yara, Ilimi ga Dukkanin, Manufofin Ci Gaban Millennium, da Manufofin Ci gaba mai dorewa. Wadannan kokarin sun haifar da karuwa a kowane nau'in ilimi, musamman tasirin ilimin firamare. A cikin 1970, kashi 28% na dukkan yara masu zuwa makarantar firamare a duk duniya ba su shiga makaranta ba; zuwa 2015, wannan adadi ya ragu zuwa 9% .

Kafa ilimin jama'a ya kasance tare da gabatar da daidaitattun tsarin karatu don makarantun jama'a da kuma daidaitattun gwaje-gwaje don tantance ci gaban ɗalibai. Misalan zamani sune gwajin Ingilishi a matsayin Harshen Ƙasashen waje, wanda shine gwajin da ake amfani da shi a duniya don tantance ƙwarewar harshe a cikin masu magana da Ingilishi marasa asali, da kuma Shirin Nazarin Dalibai na Duniya, wanda ke kimanta tsarin ilimi a duk faɗin duniya bisa ga aikin ɗalibai masu shekaru 15 a karatu, lissafi, da kimiyya. Irin wannan sauye-sauye ya shafi malamai, tare da kafa cibiyoyi da ka'idoji don tsarawa da kula da horar da malamai.

Fasahar ilimi mai tasowa ta yi tasiri sosai ga ilimin zamani. Samun kwamfutoci da intanet da yawa sun fadada damar samun damar samun albarkatun ilimi kuma sun sauƙaƙe sababbin nau'ikan ilmantarwa, kamar ilimin kan layi. Wannan ya zama mahimmanci musamman a lokacin annobar COVID-19 lokacin da makarantu a duk duniya suka rufe na dogon lokaci, wanda ya sa mutane da yawa su karɓi hanyoyin ilmantarwa ta nesa ta hanyar Taron bidiyo ko Darussan bidiyo da aka riga aka rubuta don ci gaba da koyarwa. Bugu da ƙari, ilimin zamani yana da tasiri ta hanyar karuwar duniya da kuma ƙasashen duniya na ayyukan ilimi.

## Dubi kuma

## Manazarta

### Bayani

### Bayani

### Tushen

## Haɗin waje

* Ilimi - OECD
* Ilimi - UNESCO
* Ilimi - Bankin Duniya

Samfuri:EducationSamfuri:ParentingSamfuri:Social sciences