Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pobblaght

|  |
| --- |
| Ta'n art shoh ny chooid jeh'n straih Politickaght |
| **Sorçhyn reiltys** |
| **Rolley sorçhyn reiltys** |
| Anreill |
| Ard-reillaght |
| Caggee |
| Çhionnal-reillaght |
| Cochiangle |
| Conastey |
| Deynlaght |
| Jeeragh |
| Reihdagh |
| Co-choardailagh |
| Deynlaght yeelagh |
| Deynreill |
| Eggyssagh |
| Ard-hoshiaghys |
| Feudalaght |
| Hoontey caggee |
| Jeelaghys |
| Kynney-reill |
| Lught y toilçhys |
| Ooashlaght |
| Ooilley-reill |
| Ooilley smaghtys |
| Plutacraataghys |
| Pobblaght |
| Crooinit |
| Bun-argidagh |
| Bunraghtoil |
| Conastagh |
| Ard-whaiylagh |
| Conastagh |
| Reeriaght |
| Ard-chummaghtagh |
| Cagleeit |
| Bunraghtoil |
| Daareeriaght |
| Reiltys cochorpagh |
| Sheshaght-reill |
| Slane-reiltys |
| Smaghtaght |
| Steat babbanagh |
| Steat co-vingyssagh |
| Steat cummynagh |
| Steat soshiallagh |
| Tranlaase |
| **Giat ny politickaght** |

Jalloo dy'n Phobblaght ayns Paarys
She steat ny çheer nagh vel stiurit ec ard-ree ny ard-venrein ee **pobblaght**, raad dy vel bree ec sleih er coorsyn y reiltys. Ta'n fockle *pobblaght* çheet magh ass *res publica* ny Ladjyn, as ad çhyndaait myr "nhee theayagh".

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Ablid chianglee (çhengoaylleeaght)

Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta **ablid chianglee** çheet er jargaght fockle dy ghoaill arganeyn. T'eh cosoylagh rish aistraght, agh ta aistraght çheet er cassyn ynrican; ta ablid chianglee goaill stiagh arganeyn elley.

## Sorçhyn dy ablid chianglee

* Cha nel argane erbee ec **breear neu-ioosagh**, m.s. *T'eh ceau fliaghey*. Ga dy vel *eh* ayn, cha nel shen agh far-chione gyn keeall. Cha nod oo cur kione erbee elley 'syn ynnyd echey.
* Ta un argane ec **breear neuchaghlaaee** (un-ioosagh, m.s. *T'eh keayney.*
* Ta daa argane ec **breear aistragh** (daa-ioosagh) m.s. *T'ee brebbal y bluckan.*
* Ta tree argane ec **breear daa-aistragh** (tree-ioosagh) m.s. *T'ee cur blaa da.*

Foddee kuse dy vreearyn goaill orroo ny smoo na un jeu. Myr sampleyr, foddee *screeu* ve neuchaghlaaee, aistraigh ny daa-aistragh.

* T'ehKIO screeuNCG.
* T'ehKIO screeuAIS lioarCAS.
* T'ehKIO screeuAIS lioarCASJ dhytCASN.

## Imraaghyn
# Reiltagh (çhengoaylleeaght)

|  |
| --- |
| **Çhengoaylleeaght** |
| Çhengoaylleeaght heiltynagh |
| Sheeanaghtys |
| Sheeanchoryssaghtys |
| Morf-oaylleeaght |
| Co-ordrail |
| Fockloaylleeaght |
| Semantaght |
| Semantaght focklagh |
| Semantaght staydraaoil |
| Semantaght hroggalagh |
| Keaylloaylleeaght |
|  |
| Çhengoaylleeaght eamagh |
| Cosney stiagh glare |
| Shicklaahengoaylleeaght |
| Sheshengoaylleeaght |
| Kynneyhengoaylleeaght |
| Çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh |
| Çhengoaylleeaght ghientynagh |
| Çhengoaylleeaght whaiyllagh |
| Çhengoaylleeaght smooinaghtagh |
| Çhengoaylleeaght cho-earrooagh |
| Çhengoaylleeaght hoilshee |
| Çhengoaylleeaght henndeeagh |
| Bun-ocklaght |
| Sarey çhengoaylleeagh |
| Çhengoaylleeaght chirp |
|  |
| Çhengoaylleeaght chosoylee |
|  |
| Shennaghys çhengoaylleeaght |
| Rolley çhengoayllee |
|  Feyshtyn gyn freggyrt |

Ayns çhengoaylleeaght, ta **reiltagh** raa ennagh y fockle vees soiaghey sorçh co-ordrailagh y raa, ny y ghass vees soiaghey ronney co-ordrailagh y fockle t'eh ayn. Ta olteyn elley (biallee) y raa ceaghley y reiltagh.

Myr sampleyr, ayns *moddey mooar doo*, she *moddey* reiltagh y raa, as eshyn soiaghey dy nee abbyrt ennymocklagh t'ayn. Ta ny marenmyn *mooar* as *doo* caghlaa yn ennym reiltagh shoh. Dy ghra myr shen, y raa *moddey mooar doo*, she ennymockle t'ayn ec y vun, cha nee marennym myr *mooar* ny *doo*. Ayns yn aght cheddin, ayns yn ennymockle covestit *lioar-hasht*, she'n bun *tasht* reiltagh y raa, as *lioar* caghlaa y keeall echey. Dy ghra myr shen, ta *lioar-hasht* cowraghey sorçh dy hasht, cha nel sorçh dy lioar (veagh *tasht-lioar* red lane anchasley rish *lioar-hasht*). Ayns kuse dy hengaghyn, myr sampleyr Baarle, foddee oo cur enney er reiltagh focklyn covestit er coontey yn oardagh oc; ayns y Ghaelg ta'n ghaa oardagh ry-akin. Myr sampleyr, *lioar-hasht* (tasht jeh lioaryn), agh *tasht-fockle* (tasht jeh focklyn).

Kiare troyn scanshoil y reiltagh:

1. ta keeall y raa ec y reiltagh, as eshyn soiaghey keim y clane raa:
	1. ta *blaaghyn feer vooarey* 'mychione' blaaghyn; myr shen, she abbyrt ennymocklagh t'ayn
	2. ta reiltagh marennymagh ec *feer vane*; myr shen, she raa marennymocklagh t'ayn
2. foddee oo cur y reiltagh ayns ynnyd y clane raa, agh cha nod oo cur fockle erbee elley jeh'n raa ayns ynnyd jeh as freayll y keeall cheddin ec y raa.
	1. foddee shin gra *by vie lesh Gorree **blaaghyn feer vooarey ny *by vie lesh Gorree **blaaghyn
		1. cha nod oo gra \**by vie lesh Gorree **feer
	2. foddee shin gra *goll **stiagh 'sy sthie ny *goll **stiagh
3. dy cadjin, ta'n reiltagh yn un nhee eginagh 'sy raa. Ny keayrtyn, myr sampleyr ec breearyn aistragh, cha nod oo faagail magh biallee er lheh noadyr. T'ad reih *biallagh eginagh*.
	1. cha nod oo gra \**ta mee cummal **ayns, agh t'eh ort gra *ta mee cummal **ayns Doolish, ga dy nee raa roie-ocklagh t'ayn as **ayns** reiltagh y raa.
4. myr shen, kiarroo tro reiltee, shen dy nod ad reih biallagh eginagh

# Imraaghyn
# Surransagh (grammeydys)

Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta **surransagh** çheet er y chommagh ta goll trooid, ny surranse, yn obbyr 'sy chooish. Dy mennick, ta raa soilshaghey magh y chooish, ta breear soilshaghey magh yn obbyr, as ta'n surransagh ny abbyrt ennymockle.

1a. Vreb Ealish **y bluckan**.
1b. Hie **y bluckan** er brebbal liorish Ealish.
Ayns ymmodee çhengaghyn, t'ad cowraghey y jantagh. Myr sampleyr, ayns Shapaanish, t'ad cur を *-o* er y jantagh.

Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, son y chooid smoo, she cass jeeragh y raa eh surransagh y raa, agh cha nel ayns dagh çhengey.

Cha nel surransagh y red cheddin as cass, ga dy vel yn fockle cheddin jannoo obbyr y ghaa ayns ymmodee cooishyn. Ta'n surransagh bentyn rish mooinjerys ec yn obbyr ny taghyrt ta'n breear çheet er. Ta'n cass bentyn rish stroo fys, oardagh ny focklyn, as scansh da keeal y raa. Myr sampleyr:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1a. | Vreb | Ealish | **y bluckan**. |  |  |  |
| BRE.CHA.CNT | KIO.JAN | CAS.SUR |
| 1b. | Hie | **y bluckan** | er | brebbal | liorish | Ealish. |
| FNH.CHA.CNT | KIO.SUR | FNH | BRE | FNH | CAS.JAN |

'sy chied tampleyr, she "y bluckan" eh surransagh as cass y raa. 'sy nah hampleyr, she "y bluckan" eh surransagh y raa foast, agh she "Ealish" ee cass y raa nish.

## Jeeagh er neesht

* Jantagh (grammeydys)
* Cass (grammeydys)
# Çhengaghyn Saamagh

She kynney çhengey ad ny **çhengaghyn Laplannagh** ny **çhengaghyn Saamagh**.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Steat yl-ashoonagh

Ta **steat yl-ashoonagh** çheet er steat (çheer) raad dy vel y pobble jeant seose jeh daa phossan kynneeagh er lheh ny ny smoo as ny possanyn shen jeh mooadys mooar. T'eh shen ayns neu-chosoylaght rish steat ashoonagh raad dy vel y chooid smoo jeh'n phobble jeant seose jeh un ashoon.

## Steatyn yl-ashoonagh as ny h-ashoonyn ayndaue

* Yn Affrick Yiass: Affrickaanee, Anglo-Affrickee, Soolooee, Xhosa, as possanyn elley
* Y Chanadey: Canadee, Québecee, Acaadee, possanyn kynneeagh dooghyssagh
* Reeriaght Unnaneysit: Sostynee, Albinee, Bretnee, Yernee, Cornee
* Y Spaainey: Spaainee, Catalaanee, Galeeshee, Bascee
* Y Velg: Flandrynee, Walloonee, Germaanee
# YouTube

YouTube| Logo YouTube veih 2024 |
| Duillag thie veih Luanistyn 2024 |
| Sorçh | Fo-cholught |
| Sorçh ynnyd-eggey | Ardan feeshan er-linney |
| Çhynskyl | * Eddyr-voggyl
* Shirveish oastal feeshan
 |
| Bunnit | 14 Toshiaght Arree 2005 (2005-02-14) |
| Bunneyder | Chad Hurley Jawed Karim Steve Chen  |
| Kione-cherroo | 901 Cherry Avenue, San Bruno, California, ny Steatyn Unnaneysit |
| Eaghtyr obbree | Er feie ny cruinney |
| Feallee ogheragh | * Neal Mohan (AOS)
* Chad Hurley (coyrleyder)
 |
| Gientynyn | * YouTube Kids
* YouTube Music
* YouTube Premium
* YouTube Shorts
* YouTube TV
 |
| Çheet stiagh |  $31.5 villoon (2023) |
| Shellooder | Google LLC (2006–jiu) |
| Ynnyd-eggey | youtube.com |

She ardan rheynn feeshan er-linney Americaanagh ayns shelloo Google eh **YouTube**. T'eh so-roshtynagh er feie ny cruinney, goaill magh çheeraghyn raad ta lhiettrimys currit er. Va YouTube launshit er 14 Toshiaght Arree 2005 liorish Steve Chen, Chad Hurley, as Jawed Karim, tree aa'ailleydee lesh PayPal. Ta'n kione-cherroo echey soit ayns San Bruno, California, ny Steatyn Unnaneysit, as t'eh 'sy nah ynnyd mastey earroo keayrtee dys ynnydyn-eggey 'sy theihll, lurg Google Search. Roish Jerrey Geuree 2024, ta ny smoo na 2.7 villoon d'ymmydeyryn meeoil. Currit ry-cheilley, t'ad jeeaghyn er ny smoo na un villoon ooryn d'eeashanyn dagh laa. Roish Boaldyn 2019, va ny smoo na 500 ooryn dy stoo feeshanyn er nyn laadaghey seose dys yn ardan dagh minnid, as roish 2021 va mygeayrt 14 billoonyn d'eeshanyn er yn ardan.

Er 9 Jerrey Fouyir 2006, va YouTube kionnit ec Google er $1.65 villoon (corrym rish $2.31 villoon ayn 2023). Vishee Google kiaddey dellal YouTube veih çheet-stiagh veih soilsheenys ny lomarcan dys stoo eeckit lheid as filmyn as stoo er lheh va gientit liorish as da YouTube. Chammah's shen, t'eh kiarail YouTube Premium, reihys sheeyntoose eeckit da stoo gyn soilsheenys. Ren YouTube goaill stiagh claare Google AdSense, red chur rish ny smoo çheet-stiagh da YouTube as crootee stoo lowit. Ayns 2022, va çheet-stiagh soilsheenys YouTube er ny vishaghey dys $29.2 billoonyn, ny smoo na $9 billoonyn ny s'yrjey na ayns 2020.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

Clowan:Scholia

* Ynnyd-eggey oikoil
# Shinc

Shinc|   |
| Stoo kemmigagh | bunstoo kemmigagh, stoo oney , as chalcophile element (en)  |
| Shinc ayns taabyl ny bunstooghyn |
| Cowrey kemmigagh | Zn |
| Earroo breneenagh | 30 |
| Glout breneenagh | 65.38 |
| Possan as çhymcheayrt | çhymcheayrt 4 possan 12 |
| Troghyn fishigagh |
| Glooid | 7.14 g/cm³ |
| Y point-lheie | 419 |
| Y point-broie | 907 |
| Lectro-yiooldaght | 1.65 |
| Goull eeaneagh | 0.6, 0.74 , as 0.9 |
| Shennaghys |
| Feddynit magh ec | *gyn fys* |
| Feddynys | *voish y çhenndaght* |
| Epennym | feeackle |
|  |

She bunstoo eh **shinc** ny **meain ghorrym**. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 65.409 g·mol−1. Ta earroo breneenagh **30** as cowrey **Zn** er.

Shinc

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |